Coming Up Sun 10:00 PM  AEDT
Coming Up Live in 
Live
Samoan radio

Covid-19: Pe tatau ona tatou popole i le pepesi o le vairusi mai tagata e le o molimauina ai ni auga?

Source: Getty Images

Ua iloa i ni su'esu'ega le to'atele o tagata na pesia i le coronavirus mai seisi tagata e le'i molimauina ai ni auga, ae sa pesia i le vairusi. Ua aumai ai ma le vala'au i le tatau ona su'esu'eina tagata uma - pe o molimauina ni auga pe leai.

Ua tatou iloa ma auga o le Covid-19 symptoms - maualuga le fiva, tale matutu, poo le tale e leai se fatu tale, faigata ona manava ma le lava gofie.  

Ae i ni su'esu'ega mulimuli nei o le COVID-19 i Saina, na faaalia ai mai tagata e to'a 78 na pesia, o le 42.3 % o i latou na le'i molimauina ai auga e pei ona faaalia i luga. 

I su'esu'ega i Ausetalia na faasalalauina i le Thorax, o tagata e to'a 217 o le pasese ma le auva'a a le meli, le Greg Mortimer, e 'ova i le 'afa o i latou na pesia e le'i molimauina ai ni auga. 

O le a le pre-symptomatic (ae le'i alia'e auga) ma le asymptomatic transmission (leai ni auga)? 

Ua faamatalaina e le World Health Organisation le 'ese'esega i tulaga nei e 2.

Pre-symptomatic o le taimi talu ona pesia se tagata ae le'i alia'e mai ni auga. 

Ae tusa lava pe le'i alia'e mai ni auga, e le faapea ai ua saogalemu ma le pepesi le vairusi mai lenei tagata. Ua iai faamaumauga o tagata ua pesia ae 3 pe 4 aso ae faato'a alia'e mai ni auga. 

O le Asymptomatic transmission, o le pepesi lea o le vairusi mai se tagata e le molimauina ai nu auga o le Covid-19.

O le a se va'ai a foma'i i nei su'esu'ega?

Na saunoa Professor Raina MacIntryre, le Faatonu o le Biosecurity Program i le Kirby Institute, o loo "tele le molimau" i le ta'atele o le pepesi o le vairusi mai tagata ua pesia ae leai ni auga (asymptomatic) ma tagata faato'a pesia ae faitau aso alia'e ai ni auga (presymptomatic) o le Covid-19."

Na ia saunoa i le to'atele o tagata na pesia i nofoaga e tausi ai tagata matutua (aged care), lea na molimauina ai le lata i le 'afa o tagata na pesia e le'i iai ni auga (asymptomatic).

I le amataga o le masina nei o Me, na faamaonia ai i se su'esu'ega le pesia o se tagata faigaluega i le Grant Lodge, o se nofoaga e tausi ai tagata matutua i le pitonu'u o Bacchus Marsh i Melbourne, e ui e le'i iai ni auga na faaalia.  

"E le tau fesiligia le tulaga lenei. Ua tatau ona su'esu'eina uma tagata pe o molimauina ai ni auga pe leai, ae maise i otonu o aiga e felata'i ai tagata uma, " na saunoa ai Prof MacInyrte.

"E le aoga le tele o isi su'esu'ega ona e e 14 aso e alia'e mai ai le vairusi ina ua a'afia ai se tagata," na ia ta'ua.  

Some experts aren't so sure about the nature of asymptomatic Covid-19 cases.

O Professor Sanjaya Senanayake o se foma'i faapitoa i gasegase poo fama'i pepesi i le Australian National University.

Na ia fesiligia le tulaga o tagata na faaogaina i le su'esu'ega i Saina pe o tagata uma na pesia na i'u ane mama'i ma a'afia i ni auga o le coronavirus. 

I Iceland, e 50% o tagata na pesia e le'i molimauina ai ni auga, i Iapani o le 30.8% o tagata, ae i seisi su'esu'ega i Saina, e 80% o tagata na pesia i le coronavirus e le'i molimauina ai ni auga.  

"E faigata fo'i ona iloa pe o le a le matuia o auga i se tagata na pesia mai se tagata ua faamaonia le pesia i le coronavirus ae le'i molimauina ai ni auga." 

"O lona uiga e to'a 4 tagata pesia e leai ni auga, i le to'atasi ua a'afia i auga"

O Professor Ivo Mueller o se epidemiologist i le Walter and Eliza Hall Institute of Medical Research.

Na ia ta'ua e aoga tele le malamalama i le tulaga o tagata e pesia i le COVID-19 ae leai ni auga, ona e iloa ai le tulaga o le pepesi o se faama'i. 

"E iloa ai mea e tatau ona faia ma puipuiga e tatau ona faatulagaina e taofia ai le pepesi o le vairusi ma le maliliu ai o tagata," na ia saunoa.

I le meli le Greg Mortimer, lea na malaga ai tagatanu'u Ausetalia e to'a 96, o le aofa'i o le pasese ma le auva'a e to'a 217, to'a 128 na faamaonia i suesuega le pesia i le coronvairus, mai lena aofa'i e 128, e to'a 104 poo le 80% e le'i alia'e pe na molimauina ai ni auga o le COVID19. 

"O lona uiga, na o le to'atasi le tagata na iai auga i le to'a 4 na pesia ae leai ni auga. O lona uiga, i atunuu e suesue na o tagata ua iloa ai auga, masalo e faa-lima ona to'atele atu tagata o loo pesia i le COVID-19 ae le o iloa," na saunoa ai Prof Mueller.


People in Australia must stay at least 1.5 metres away from others. Check your state’s restrictions on gathering limits. Testing for coronavirus is now widely available across Australia.

If you are experiencing cold or flu symptoms, arrange a test by calling your doctor or contact the Coronavirus Health Information Hotline on 1800 020 080.

The federal government's coronavirus tracing app COVIDSafe is available for download from your phone's app store.

SBS is committed to informing Australia’s diverse communities about the latest COVID-19 developments. News and information is available in 63 languages at sbs.com.au/coronavirus.