Coming Up Mon 6:00 PM  AEDT
Coming Up Live in 
Live
Tigrinya radio

ኮቪድ-19፡ ምልክት ሕማም ዘይምህላው ክሳብ ክንደይ ንቡር እዩ፡ ክንሻቐል ከ ኣሎና ድዩ፧

Source: Getty Images

ኣዝዮም ብዙሓት ኮሮናቫይረስ ከምዘለዎም ዝተረጋገጹ ሰባት ምልክታት ሕማም ከምዘየርእዩ ክልተ ሓደስቲ መጽናዕታት ኣፍሊጦም። ክኢላታት፡ ምልክታት ሕማም ይሃልወና ኣይሃልወና፡ ኩላትና ክንምርመር የድልየና ድዩ ኣብ ዝብል ርእይቶኦም ይህቡ ኣለው።

ክሳብ ሕጂ ንኹልና ዝተነግረና ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ከነስተውዕለሎም ከምዘለና’ዩ - ካብ ልዑል ረስኒ ናብ ደረቕ ሰዓል፡ ጸገም ምትንፋስ ወይ ድኻም’ውን ከይተረፈ። 

ኣብ ብዙሓት ሃገራት፡ ካብ ኣይስላንድ፡ ጃፓን፡ ቻይናን ኣብ’ዚ ኣብ ኣውስትራልያ፡ ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ዘይረኣየሎም ጉዳያት/ክስተታት ንምምርማር መጽናዕታት ክካየዱ ጸኒሖም። 

ኣብ ሓደ መጽናዕታዊ ወረቐት ‘ጃማ ኔትዎርክ ኦፐን’፡ ተመራመርቲ ኣብ ቻይና ካብ 78 ሕሙማት፡ 42.3 ካብ ሚእቲ ምልክታት ሕማም ኣይተራእዮምን።  

ሓደ ካልእ ዝተፈልየ መጽናዕቲ ብተመራመርቲ ኣውስትራልያ፡ ብ’ቶራክስ’ ዝተሓትመ፡ ካብ’ቶም 217 ኣብ ግሬግ ሞርቲመር ዝተባህለት መዛወሪት መርከብ ተሳፊሮም ዝነበሩ ሰባት፡ ልዕሊ 8 ካብ 10  ኮቪድ-19 ከምዘለዎም ዝተረጋገጹ ምልክት ሕማም ኣይነበሮምን። 

ቅድመ-ምልክታት-ሕማምን ምልክታት ሕማም ከይተራእዩን ዝመሓለለፉ ዝበሃሉ እንታይ እዮም፧ 

ውድብ ጥዕና ዓለም ፍልልይ ኣብ መንጎ ክልቲኦም  ብንጹር ስኢልዎ’ሎ። 

ቅድመ-ምልክታት-ሕማም ዝበሃል ናብ’ቲ ቫይረስ ድሕሪ ምቅላዕ፡ ግን ቅድሚ ምልክታት እቲ ቫይረስ ምርኣዮምን ዘሎ ግዜ’ዩ። 

እንተኾነ ግን ብዘይ ምልክታት’ውን ተኽእሎ ምምሕልላፍ የለን ማለት ኣይኮነን። ሰባት ካብ ሓደ ክሳብ ሰለስተ መዓልታት ቅድሚ ዝኾነ ምልክታት ምርኣዮም ኣወንታዊ ህላወ’ቲ ቫይረስ ከምዝተረኽቦም ዘረጋገጹ መጽናዕታት ጸኒሖም’ዮም። 

ምልክታት ሕማም ከይተራእየ ዝመሓላለፍ እቲ ቫይረስ ካብ ሓደ ምልክታት ሕማም ኮቪድ-19 ዘየርኢ ሰብ ምስ ዝመሓላለፍ እዩ።

ብዛዕባቶም ኣብዚ ቀረባ እዋን ዝተኻየዱ መጽናዕታት ክኢላታት እንታይ ይብሉ፧

ፕሮፌሰር ራይና ማክኢንታየር፡ ሓላፊት መደብ ባዮሰኲሪቲ ኣብ ትካል መጽናዕቲ ኪርቢ፡ “ንኮቪድ-19 ኣብ ዝምልከት ምልክታት ሕማም ከይተራእዩን ቅድሚ ምርኣዮምን ክመሓላለፍ ልሙድ ከምዝኾነ ዘመልክቱ ብዙሓት ጽጹያት መጽናዕትታት ኣለው” ትብል።

ንሳ ነቶም “50 ካብ ሚእቲ ወይ ልዕሊኡ ናይ’ቶም ከምዝተለኽፉ ዝተረጋገጹ ሰባት ምልክታት ሕማም ከምዘይነበሮም ዘረጋገጹ” ኣብ መእለዪ ዓበይትን ካልኦትን ዘጋጠሙ ለበዳታት መጽናዕቲ ዘካየዱ ከም መወከሲ ትጠቕሶም።

ኣብ ፈለማ ወርሒ ግንቦት፡ ባከስ ማርሽ ኣብ ዝተባህለ መንበሪ ከባቢ መልበርን ዝርከብ መእለዩ ዓበይቲ ዝነብር ግራንት ሎጅ፡ ሓደ ካብ’ቶም ምልካፉ ዝተረጋገጸ ሰራሕተኛታት ምልክታት ሕማም ከምዘይነበሮ ተዓዚቡ።

“ነዚ ድሕሪ ደጊም ክንካትዓሉ የብልናን። ኣብ ኩነታት ለበዳ ዝህልው ልዑል-ተኽእሎ ሓደጋ ዘለዎም ምትንኻፋት፡ ኣብ ቤተሰባዊ ምትንኻፋት ይኹኑ ኣብ ሓደ ዕጹው መሳለጥያ ዘጋጥም ለበዳ፡ ምልክታት ይረኣዩ ኣይረኣዩ ብዘየገድስ ክምርመሩ ይግበኦም፡ እንተዘየሎ ከምልጡና’ዮም፡” ትብል ፕሮፌሰር ማክኢንታየር።

“ሰባት ኣንቲቦዲስ (ናይ ምክልኻል ዓቕምና ዘደንፍዑ ፕሮቲናት) ከማዕብሉ ካብ 10-14 መዓልታት ይወስዱ፡ ስለ’ዚ ኣብ ጽኑዕ ለበዳታት ኣብ ኣንቲቦዲ ተሞርኪሶም ዝካየዱ ቅልጡፋት መርመራታት ውሱን ጥቕሚ ጥራይ እንተሃለዎም ዘደንቕ ኣይኮነን።”

ገለ ክኢላታት ብዛዕባ ተፈጥሮ/ባህርያትቶም ምልክታት ዘይርኣየሎም ሕማማት ኮቪድ-19 ርግጸኛታት ኣይኮኑን።

ሳንጃያ ሰናናያከ ኣብ ኣውስትራልያን ናሽናል ዩኒቨርሲቲ ክኢላ ተመሓላለፍቲ ሕማማት’ዩ።

ንሱ ነቲ ኣብ ቻይና ዝተኻየደ እቶም ተመራመርቲ ምልክት ሕማም ዘይብሎም ሰባት ምልክታት ስለዘይተራእዮም ጥራይ ነብሰ ምውሻብ ኣይገበሩን ኣብ ዝብል መደምደምታ ዝበጽሕሉ መጽናዕቲ ከም መወከሲ ይጠቅስ።

“ተመራመርቲ ነቲ ምናልባት ዝኾነ ካልኣዊ ሕማም ካብ’ቶም ነብሰ ምውሻብ ዘይገበሩ ዝተበገሰ እንተሎ ንዝብል ሕቶ ፈልዮም ኣይተመልከቱን፡” ይብል ንሱ።

ኣብ ወርሒ ለካቲት፡ እቲ ናይ ሓባር ጸብጻብ ዓለማዊ ውድብ ጥዕናን መንግስቲ ቻይናን (WHO China Joint Mission report) ዝበዝሑ ምልክታት ሕማም ዘይረኣዮም ሕሙማት መርመራ ይካየደሎም ኣብ ዝነበረ ግዜ ኣብ መወዳእትኡ ምልክታት ሕማም ከምዘርኣዩ ኣረጋጊጹ። ፕሮፌሰር ሰናናያከ እቶም መጽናዕቲ ዝተኻየደሎም ሕሙማት ድሕሪኡ ሓሚሞም ድዮም ኣይሓመሙን ርግጸኛ ኣይኮነን።

“እቲ ካልእ ኣብ’ዚ ዓንቃጺ ዝነበረ፡ እቶም ተመራመርቲ ዝተቐበልዎ ማለት’ዩ፡ እቲ መርመራ ኣብ ልዕሊ’ቶም ምልክታት ዘይተራእዮም ሰባት ክሳብ ክንደይ ቅኑዕ ኔሩ ዝብል’ዩ። ኣዐርዮም እንተዘይሓመሙ’ኳ 100 ካብ ሚእቲ ጽቡቕ ይስምዖም ኣይነበረን ኔሩ ክኸውን ይኽእል ዶ፧ ንኣብነት ከዕርፉ እንከለው ጽቡቕ ኔሮም፡ ግን ኣካላዊ ምንቅስቓስ ክገብሩ ኣይደለዩን፡ ወዘተ፧”

ንሱ “ኣብ ዝተፈላለየ መጽናዕትታት ዝተፈላለየ መጠን ዘለዎም ምልክታት ሕማም ዘይረኣይሎም ሰባት” ነቶም ሕጽረታት ኣብ ምርዳእ ጠባያት ምልክታት ዘይረኣዮም ሕማማት ኮቪድ-19 ከምዝኾኑ ይጠቅስ።

ኣይስላንድ 50 ካብ ሚእቲ ሰባት ምልክታት ከየርኣዩ በቲ ሕማም ከምዝተለኽፉ ተረጋጊጹ፡ 30.8 ካብ ሚእቲ ኣብ ጃፓን፡ 80 ካብ ሚእቲ ከኣ ኣብ ሓደ ካልእ መጽናዕቲ ኣብ ቻይና።

“ኣየናዮም እዩ ቅኑዕ ክትፈልጥ ኣዝዩ ከቢድ’ዩ። እቲ መጠን ምልክታት ሕማም ዘይረኣዮም ሕሙማት ኮቪድ-19 ክንርድኦ እናቐረብና ንመጽእ እንተሃለና’ኳ፡ ኣብ ተወሳኺ ምልባዕ’ቲ ሕማም ዘለዎም ጽልዋ ግን መጠኑ ብርግጽ ክሳብ ሕጂ ኣይንፈልጦን ኢና፡ ንኣብነት ብዙሓት ካልኣዊ ሕማማት ይፈጥሩ ድዮም ወይ እቲ መጠን ውሑድ’ዩ፧”

ብኻልእ ኣዘራርባ ንነብሲ ወከፍ ሓደ ተጓዓዛይ፡ ኣርባዕተ ምልክታት ሕማም ዘየርእዩ ተሰከምቲ ቫይረስ ኔሮም።

ፕሮፌሰር ኢቮ ሞለር፡ ኣብ ትካል መጽናዕቲ ሕክምና ዎልተር ኤን ኤሊዛ ሆል፡ ክኢላ ለበዳ ሕማማት’ዩ።

ንሱ ምልክት ሕማም ዘይምብሎም ረኽስታት ንምምሕልላፍ ኮቪድ-19 ክሳብ ክንደይ ልሙዳት ምዃኖም ምርዳእ ንጹር መረዳእታ ብዛዕባ’ቶም ናብ’ቲ ቫይረስ ዝተቓልዑ ክህልወና ኣገዳሲ ጥራይ ዘይኮነ፡ ‘ኣብ ዝመጹ ኣዋርሕ ለበዳ ኮቪድ-19 ከመይ ክምዕብል እዩ ነቶም ትንበያታትና ክጸልዎም’ውን እዩ።”

“ብተወሳኺ ንምክልኻል ካልኣይ ማዕበል ለበዳታትን ሞትን እንታይ እዮም እቶም ኣዝዮም ኣገደስቲ ምትእታታዋት ይውስኖም’ዩ፡” ኢሉ።

መርመራ ኣብ ልዕሊ’ታ 96 ኣውስትራልያውያን ተጓዓዝቲ ኣሳፊራ ዝነበረት መዛወሪ መርከብ ግሬግ ሞርቲመር፡ ካብ’ቶም ኣብኣ ዝነበሩ 217 ተሳፈርቲ፡ 128 ብኮቪድ-19 ክምዝሓመሙ ተረጋጊጹ። ካብ’ቶም በቲ ቫይረስ ዝተለኽፉ፡ 104 ሰባት ምልክታት ሕማም ኣየርኣዩን - እዚ ኸኣ 81% ካብ’ቶም ከምዝተለኽፉ ዝተረጋገጹ’ዩ።

“ብኻልእ ኣዘራርባ፡ ንነብሲ ወከፍ ተጓዓዛይ ኣርባዕተ ምልክታት ሕማም ዘየርእዩ ተሰከምቲ ቫይረስ ኔሮም።” እዚ ተመሳሳሊ ተርእዮ ኣብ ካልእ እንተተደጊሙ፡ ማለት ኣብ’ተን ምልክታት ሕማም ዘርኣዩ ሰባት ጥራይ ዝምርምራ ሃገራት፡ እቲ ናይ ብሓቂ ጾር ምልኻፍ ካብ’ዚ ሕጂ ተሓቢሩ ዘሎ ቁጽሪ ብሓሙሽተ ዕጽፊ ክልዕል ይኽእል’ዩ፡” ፕሮፌሰር ሞለር ይብል።

ፕሮፌሰር ሞለር ‘እቲ ቅኑዕ ዝኾነ ተኽእሎ ምምሕልላፍ ናይ’ቶም ካብ ኩሉ ዕድመ ዝኾኑ ምልክታት ሕማም ዘይረኣዮም ተሰከምቲ ቫይረስ ኣነጺርካ ምፍላጥ ኣብ’ዚ ሕጂ እዋን ህጹጽ ቀዳምነት ዝወሃቦ ክኸውን ኣለዎ።” ክብል ብተወሳኺ ሓቢሩ። 


  • ኣብ ኣውስትራልያ ሰባት ብውሑዱ 1.5 ሜትሮ ካብ ካልኦት ክርሕቁ ኣለዎም። ደረታት ብዝሒ ኣብ ምትእኽኻባት መምርሒታት ግዝኣትኩም ተወከሱ።
  • መርመራ ንኮሮናቫይረስ ኣብ’ዚ ሕጂ እዋን ኣብ መላእ ኣውስትራልያ ብሰፊሑ ተቐሪቡ’ሎ። ምልክታት ጉንፋዕ ወይ ፍሉ/ኢንፍሉወንዛ ይስመዓኩም እንተሃልዩ ቆጸራ መርመራ ክትሕዙ ኣብ ዶክተርኩም ደውሉ ወይ ከኣ ሃገራዊ ሓበሬታ ጥዕና ኮሮናቫይረስ ዝህብ Coronavirus Health Information Hotline ብቁጽሪ 1800 020 080 ደውሉ።
  • ናይ ፈደራል መንግስቲ ኮሮናቫይረስ መከታተሊ ኣፕ፡ ኮቪድሰይፍ፡ ካብ ናይ ሞባይልኩም መኽዘን ኣፕ (ኣፕ ስቶር) ንኽትጽዕንዎ ተቐሪብልኩም ኣሎ።
  • ኤስቢኤስ ንዝተፈላለዩ ማሕበረሰባት ኣውስትራልያ ብዛዕባ እዋናዊ ምዕባለታት ለበዳ ኮቪድ-19 ሓበሬታ ኣብ ምሃብ ተጸሚዱ ኣሎ።  ዜናታትን ሓበሬታታትን ብ63 ቋንቋታት ኣብ’ዚ ኣለኩም sbs.com.au/coronavirus