Coming Up Sun 7:00 PM  AEST
Coming Up Live in 
Live
Vietnamese radio
CÙNG GIỮ TIẾNG VIỆT

Cùng giữ tiếng Việt: Thành ngữ, tục ngữ, nét đẹp trong tiếng Việt

Source: Supplied

Thành ngữ, tục ngữ khác nhau như thế nào? Thành ngữ, tục ngữ có gốc Hán được dùng như thế nào? Chúng ta có đang dùng sai thành ngữ tục ngữ không? Thành ngữ tục ngữ tiếng Việt và tiếng Anh có gì giống nhau không?

Khi giao tiếp hàng ngày, chúng ta ít nhiều đều dùng đến thành ngữ, tục ngữ để diễn đạt ý của mình hiệu quả và thú vị. Thành ngữ, tục ngữ không chỉ đơn giản là một khía cạnh ngôn ngữ mà còn là một phương diện giúp ta hiểu thêm về văn hóa của một đất nước.   

Theo các từ điển hiện có, tiếng Việt có khoảng 10.000 thành ngữ, tục ngữ. Được mệnh danh là những chiếc “túi khôn”, thành ngữ, tục ngữ đúc kết kiến thức dân gian về những gì diễn ra trong cuộc sống và có ý nghĩa giáo dục, truyền đạt kinh nghiệm và dạy con người ta cách đối nhân xử thế. Thành ngữ, tục ngữ thường có tính chất ngắn gọn, hàm súc, do đó giúp người ta “vẽ mây, nẩy trăng” để “nói ít, hiểu nhiều” trong giao tiếp. Ngoài ra, thành ngữ, tục ngữ, nếu được vận dụng uyển chuyển, linh hoạt đôi khi còn có tác dụng tạo bầu không khí vui vẻ và giảm căng thẳng, nếu không may xảy ra trong giao tiếp. Ví dụ như, gặp phải tình huống nói chuyện nặng nề, câu ca dao “Kim vàng ai nỡ uốn câu, người khôn ai nỡ nói nhau nặng lời” có lẽ sẽ giúp làm dịu đi không khí căng thẳng. 

Hoặc các câu ca dao tục ngữ có thể được biến tấu để chuyển tải những thông điệp trong xã hội hiện đại một cách nhẹ nhàng, dí dỏm: Một con ngựa F0, cả tàu thành F1.

Gió đưa cành trúc la đà, muốn không dương tính ở nhà đừng đi.

Má ơi đừng gả con xa, gả con qua Úc, Canada được rồi.

Râu tôm nấu với ruột bầu, chồng chan vợ ngó lắc đầu không ăn.

Thành ngữ, tục ngữ khác nhau như thế nào? 

Thành ngữ là các cụm từ cố định, được sử dụng nguyên cụm, để diễn đạt một ý. Ví dụ câu thành ngữ “Nhập gia tùy tục” có ý nói đến việc đến đâu thì phải theo phong tục, quy định ở đó. Câu thành  ngữ này có lẽ áp dụng đúng cho việc vận động viên tennis người Séc-bi Novak Djokovic không được duyệt visa vào Úc thi đấu giải Australian mở rộng. 

Tục ngữ là các câu ngắn, có vần điệu, đúc kết từ kinh nghiệm lao động và đời sống trong dân gian. Tục ngữ thường gắn liền với ca dao. Các câu ca dao, tục ngữ phản ánh rất rõ các nét văn hóa của người Việt, như văn hóa nông nghiệp lúa nước, hay văn hóa chịu ảnh hưởng của Nho giáo (hay còn gọi là Khổng giáo). Ví dụ, kinh nghiệm nghề nông được thể hiện qua các câu ca dao, tục ngữ: Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống. Nhìn cây trồng trong vườn của chúng ta lên tươi tốt trong thời tiết nhiều mưa năm nay thì đúng là “nhất nước”.

Thành ngữ, tục ngữ cũng thể hiện văn hóa Nho giáo ở Việt nam cũng như một số nước Đông Á, ví dụ như: Kính lão đắc thọ,  Bằng mặt nhưng không bằng lòng, Thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi. Những quan điểm này có thể không đúng ở các xã hội phương Tây. 

Thành ngữ tục ngữ gốc tiếng Hán

Do tiếng Việt có đến 70-80% từ có gốc tiếng Hán, có hàng nghìn thành ngữ, tục ngữ trong tiếng Việt có xuất xứ từ tiếng Hán. Một số thành ngữ, tục ngữ được sử dụng nguyên gốc Hán, một số được thay đổi cho dễ sử dụng. 

Ví dụ về các thành ngữ Hán Việt được sử dụng nguyên gốc: An phận thủ thường, Nhàn cư vi bất thiện, Tham quyền cố vị, Vô danh tiểu tốt, Vạn sự khởi đầu nan.

Ví dụ về các thành ngữ được dịch hoặc phỏng nghĩa từ tiếng Hán: Cá lớn nuốt cá bé (Đại ngư cật tiểu ngư), Chưa thấy quan tài chưa đổ lệ (Bất kiến quan tài bất hạ lệ), Có công mài sắt có ngày nên kim (Thiết xử ma thành châm)

Ví dụ về các thành ngữ được thay đổi từ ngữ và/hoặc vị trí từ ngữ so với thành ngữ gốc tiếng Hán: Thập tử nhất sinh (Cửu tử nhất sinh), Thượng lộ bình an (Nhất lộ bình an), Nhập gia tùy tục (Nhập hương tùy tục) 

Cũng như các hiện tượng ngôn ngữ khác, thành ngữ, tục ngữ đôi khi cũng bị dùng nhầm và trở nên phổ biến trong dân gian do không người ta không để ý đến nghĩa gốc của nó. Một số thành ngữ mà chúng ta hay dùng chưa chính xác là: 

Cao chạy xa bay (thành ngữ đúng có thể là: Xa chạy cao bay – Cao phi viễn tẩu)

Như Nguyễn Du miêu tả Thúc Sinh dứt tình với Thúy Kiều để về với vợ là Hoạn Thư:

Liệu mà xa chạy cao bay,

Ái ân ta có ngần này mà thôi  (Truyện Kiều – Nguyễn Du)

Ướt như chuột lột (thành ngữ đúng có thể là: Ướt như chuột lội)

Chân nam đá chân chiêu (thành ngữ đúng có thể là: Chân đăm đá chân chiêu - đăm = (tay/chân) phải)

Thành ngữ trong tiếng Việt và tiếng Anh có những điểm giống và khác nhau rất thú vị. Đôi khi tiếng Việt có những thành ngữ mà tiếng Anh không có do khác biệt về văn hóa, nhưng cũng có nhiều trường hợp thành ngữ ở hai ngôn ngữ này có những cách diễn đạt na ná giống nhau. 

Ví dụ, trong tiếng Việt ta hay nói “Chở củi về rừng”, tiếng Anh nói “Carry coals to Newscastle” (Chở than về Newcastle), hoặc trong tiếng Anh có câu “Born with a silver spoon in your mouth” (Sinh ra đã ngậm thìa bạc) thì tiếng Việt cũng hay nói “Sinh ra trong nhung lụa”, hay “Sướng từ trong trứng sướng ra”. 

Thành ngữ tiếng Việt tương đương của các câu thành ngữ tiếng Anh sau là gì? Mời quý vị tham khảo đáp án trên audio của chương trình. 

Don’t count chicken before they hatch 

It is the first step that counts

Every Jack has his Jill

Send the fox to mind the sheep 

Walls have ears  

Chúng ta vừa cùng nhau điểm qua những nét thú vị về thành ngữ, tục ngữ Việt nam. Dù chỉ là “cưỡi ngựa xem hoa” do hạn chế về thời gian, hi vọng chúng ta đã có dịp “ôn cố tri tân” một nét đẹp của tiếng Việt, văn hóa Việt. Thành ngữ, tục ngữ không chỉ đơn giản là một trong các cách sử dụng ngôn ngữ mà nó còn là biểu hiện của văn hóa Việt, tâm hồn Việt.  Tất nhiên xã hội luôn vận động và phát triển, có nhiều câu thành ngữ, tục ngữ không phải lúc nào ta cũng thấy “chí lý”, nhất là nếu chúng ta sinh sống ở xã hội phương Tây, khi ta cần “nhập gia tùy tục”. Tuy nhiên, việc sử dụng và duy trì thành ngữ, tục ngữ với thế hệ thứ hai ở nước ngoài giúp cho con em chúng ta hiểu thêm về một khía cạnh quan trọng của tiếng Việt và hiểu thêm về văn hóa Việt, và như vậy chúng ta đang “góp gió thành bão”, duy trì và phát triển tiếng quê hương ở nơi “đất khách quê người”. 

“Rượu lạt uống lắm cũng say, người khôn nói lắm dẫu hay cũng nhàm”, xin khép lại số 14 của Cùng nhau giữ tiếng Việt ở đây với câu đố của chương trình tuần này:

Theo quý, vị câu thành ngữ nào là đúng: “Vắng chủ nhà, gà mọc đuôi tôm” hay “Vắng chủ nhà, gà vọc niêu tôm”? “Râu ông nọ cắm cằm bà kia” hay “Dâu ông nọ chăn tằm bà kia”?

Xin quý vị hãy gửi câu trả lời về chương trình theo địa chỉ: vietnamese.program@sbs.com.au hoặc nhắn tin dưới bài trên trang facebook.com/sbsvietnamese.

 

Coming up next

# TITLE RELEASED TIME MORE
Cùng giữ tiếng Việt: Thành ngữ, tục ngữ, nét đẹp trong tiếng Việt 15/01/2022 11:08 ...
Cùng giữ tiếng Việt: Câu chuyện Việt nam 21/05/2022 18:49 ...
Cùng giữ tiếng Việt: Bắt đầu từ đâu khi dạy tiếng Việt cho con? 15/05/2022 16:05 ...
Cùng giữ tiếng Việt: Thân thương tiếng mẹ 08/05/2022 16:08 ...
Cùng giữ tiếng Việt: Tìm chiếc cầu kết nối trẻ với tiếng Việt 02/05/2022 21:27 ...
Cùng giữ tiếng Việt: Cô gái đại điện cho tiếng nói cộng đồng 25/04/2022 18:47 ...
Cùng giữ tiếng Việt: Vì sao trẻ gốc Việt ở nước ngoài nói tiếng Việt lơ lớ 18/04/2022 15:46 ...
Cùng giữ tiếng Việt: Tại sao một số trẻ lại giữ tiếng mẹ đẻ tốt hơn những trẻ khác? 02/04/2022 13:53 ...
Cùng giữ tiếng Việt: Nuôi dạy con đa ngữ có khó không? 27/03/2022 22:19 ...
Cùng giữ tiếng Việt: Trẻ đa ngữ có những lợi thế gì? 12/03/2022 16:34 ...
View More