Key Points
- The Australian War Memorial estimates 1200 Aboriginal men attempted to enlist in the First World War, and 6,500 in the Second World War.
- Aboriginal people faced many restrictions to enlisting in the armed forces.
- Many went to extraordinary lengths to enlist including hiding their heritage.
- On their return, discrimination and restrictive laws were still part of everyday life for Aboriginal veterans.
- Ye akuën kɔc Aboriginal ku Torres Strait Islander kada keek luui jeec ee Tɔŋ Tueŋ ku Tɔŋ Rou Pinynhom yiic?
- Ye käŋö cë Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tueŋ Australia gel nhiim wën ci keek yeen themkë bïk lɔ ee jeec yic?
- Yeŋo ci rot looi tɛn Aboriginal jëëc waar ci keek jal lɔ dhuk baai tɔŋic?
- Ye ye kada ye Australia Aboriginal ku Torres Strait Islander ci luui jeec ŋic yekölë?
- Yeŋo leu ba ŋiic alɔŋ Aboriginal ku Torres Strait Islander anyiköl ee ANZAC Day këne yic?
Kɔc juëc ke kuɛɛt Aboriginal ku Torres Strait ake lui në tɔŋ de Australia yic, maat thin agut ci Tɔŋ Pinynhom Tueŋ ku Tɔŋ Rou, kenë kɔc cie Kɔc Thɛɛr ke Australia—agut cï kaam cï keek pëën bïk cïï lɔ në tɔŋic.
Nekölë, ke ka nɔŋ kë cë rɔt juak në luɔi benë akökölden ya ŋic ku bïk ya tak.
Ngunnëwal/Gömëröiman Michael Bell ee biäk de luɔi kënë. Ke yïn ye raan ë jam ë kɔc ke baai në Ɣön ë Tɔŋ e Australia, yen ee kuɔɔny ë ŋic ku ŋic ee luɔi ku gɛm e kɔc ke Australia ku kɔc ke Torres Strait Islander—kɔc ke luui ë alɛ̈th ke tɔŋ ku kɔc ëke kuɔny tɔŋ në piny e baai.
Ke ye raan ye jam ë kɔc ke baai ëë Ɣön ë Tɔŋ pan Australia yic, ee kɔc kuɔɔny ë ŋic ku ŋic de luɔɔi ku gɛm e kɔc ke baai ku kɔc ke Torres Strait Islander—kɔc cï luui në alɛ̈th ke tɔŋ ku kɔc cï tɔŋ kuɔɔny ë tiɔp de baai.
Në ye luɔi kënë yic, ke thura ë ŋic ë yic acï gɔl ë bɛ̈n bei.
Ye kɔc ke Aboriginal ku kɔc ke Torres Strait Islander cë luui në Tɔŋ Tueŋ Pinynhom ku Tɔŋ de Rou e Pinynhom?
“Ɣok anɔŋ röör ke Aboriginal ke 1200 cë röt gɔ̈t ka cë them bïk röt gɔ̈t në tɔŋ tueŋ de pinynhom yic, ku ɣok aa thɔ̈ɔ̈ŋ ke bë ya röör ke 6,500 në tɔŋ de rou de pinynhom yic,” acï Mr Bell lueel.
Kene akueen käkë aŋot ke lɔ nhial ke kä juëc cï keek gɔ̈t yök.
Kë yenë tɔŋ tak acï akueen ke kɔc cï röt gätpiny tïŋ keke ciin de kɔc Aboriginal nyic keek.
Na cɔk ya naŋ kä thiekiic ye kek gël, ka akueen aye dït apɛi.
Ciin de kɔc cï röt gätpiny wala kɔc cï keek gam aye thöŋ keke mïthëkɔcken ku nyïïrken cie kɔc ke bai.Michael Bell
Ye käŋö cë kɔc ke Australia yök ke nɔŋ kë cë kek yök ke themkë bïk lɔ ë tɔŋic?
Kɔc Aboriginal ake ye keek gël të them kek bïk lɔ në tɔŋic. Kä cï keek gël käkë ake tɔ̈u në ɣän juëc yiic.
Kɔc ke Aboriginal ake nɔŋ kä cë kek gël në cäthden yic në bɛi kɔ̈k yiic.
Kek akëc kek ŋic ke ye kɔc ë Australia ëbɛ̈n, ku në thää kɔ̈k, akëc kek ŋic aya ke ye kɔc tɔ̈ në löŋ cök.
Ku lööŋ ke jaye kɔc cïn nhïïm ciɛɛŋ de European nyaai.
Ku ë tök, kee käkë acï kä juëc ë gël ë kɔc wïc bïk luui cak.
Agut cï käk cï keek gël, kɔc juëc aacï lɔ në ɣän juëc yiic bïk röt gät në tɔŋic. Raan töŋ cït kënë acï cath në Queensland agut cï Albury, aci Mr Bell Kuaanyic.
“Në dhölde yic, acï them bï lɔ në tɔŋic në ken yiic dhiëc, ku aci jal bɛn lɔ thin, ku thökde acï lɔ thïn tɔŋ erin tuäny ci loony ye guöp dhelic ke lɔ tɔ̈ŋ. Yen kë rɛɛcde ee këc lɔ luui në kë cï yen thou në tuaany në riän wïïric në kueer lɔ të lɔ tɔŋic." Yen ee gɛ̈m de rɔt ku gɛ̈t de rin ke röörkuɔ të cenë keek jäi në kë cenë keek ya kɔc Aboriginal, ku dhukkë ku themkë.”
Akököl cït käkë aye nyuɔɔth lɔn nɔŋ yen riɛl, riɛl ku nhiɛ̈ɛ̈r dït bï baai luɔ̈ɔ̈i, agut cï na cɔk baai kën lööŋ thöŋ bɛ̈i.
Yeŋö kënë rot looi tɛ̈në jeec Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tueŋ tɛ jɔl keek la dhuuk baai tɔɔŋic?
Tɛn jëëc Aboriginal ke juëëc keci thɔɔk, juɛ̈ɛ̈rrot den ke ci cïk looi aci ye lueel ke ke thööŋ nyiin.
Keek aa dhuk baai tɛwën ci tëktëk thok ku lööŋ gëlgël ke ŋuɔt ke tɔu thin ke ye abaŋ pïïr akol ci bäk.
“Kɔc ke kua ake ye tɔŋ ë lööŋ në tɔŋë bɛ̈i kɔ̈k cë kek yök në bɛ̈iken yiic,” ke ye wɛ̈t cïï Mr Bell luel. “Ku bïk bɛ̈n baai në ciɛɛŋ ë kɔc cïï thöŋ, ku keek aa dhuk në tɛ̈ɛ̈k yic, ciɛ̈n ë lööŋ cï keek gam, gël de nhomlääu de piny, wëu thöŋ, gël de gël de mïthkuɔ, Stolen Generations, ake tɔ̈ në thök de pïïr yic.”
kaamdɛt Kɔc kɔ̈k ke tɔŋ thɛɛr ke Aboriginal ake ye kä puɔth yök, ku kɔc juëc akëc, keke kä juëc ke ciɛɛŋ ku thiɛɛth ye kuɔɔny gël.
Agut cï yök de kɔc kɔ̈k thɛɛr ke tɔŋ alëu bï yic riɛl.
Kɔc ke tɔŋ cï dhuk ake ye keek lac yɔ̈ɔ̈k bïk lɔ në akutnhïïm ke kɔc yiic cït mɛn de akutnhïïm ke RSL ye kɔc thɛɛr ke tɔŋ kuɔɔny ku loikë kä cït mɛn de ANZAC Day yëëi.
Ku kä juëc ke akuut käkë ake ye ɣän cï keek tääu në lööŋ yiic, wɛtde yic miääu aci gaam, ku kɔc ke Aboriginal a ake ye keek gël bïk cïï lɔ në kee ɣänkë yiic.
Ake cï keek tɛ̈ɛ̈mwei e kuɔɔny ku määth yic.
Ye pan Australia luɔi de jec de kɔc ke Aboriginal ku Torres Strait Islander ŋic kedi ë yekölë?
Në run ke thiɛ̈r cë lɔ ke Ɣön ë Tɔŋ Australia acï luɔi dït apɛi dɔm ë yök ku tɛ̈ɛ̈k de luɔi de kɔc thɛɛr ku kɔc Torres Strait Islander yiok ku rɔmke.
“Akökölkua aye keek rɔm aya dɛ̈t ku thööŋë keek në ɣän ke thööŋ yiic kedhiɛ,” acï Mr Bell lueel. “Ɣok anɔŋ käke kɔc ke baai në käke luɔi yiic kedhie, ë ɣän ke thuɔ̈ɔ̈r kedhie, ë akököl kedhie, në käkua kedhie ke thööŋ.”
Acïn akut Tɛ Col ci rot kuak tɔ̈u Ɣön ë Tɔŋ de Australia yic. Kë yeku looi ee buk akököl lueel aya dɛ̈t në kaam yiic kedhiɛ, cït man cenë kɔc thɛɛr ke tɔŋ ye thiëëc buk looi.Michael Bell
“Në alɛ̈th ke tɔŋic, ke ka ye röt tïŋ ke ye dhöl ë luɔiden cït man de dhöl ë gël, dhöl ë bɛ̈ɛ̈r ka dhöl ë bɛ̈ɛ̈r ë tɔŋ tënë akutnhom de tɔŋ, jec tɔŋ nhial ku jec tɔŋ pïu yic.”
Yen ajuɛɛr kënë ee nyuɔɔth lɔn ye kɔc juëc ke Aboriginal röt tïŋ—ke ye apuruuk tueŋ, ye luui kenë kɔc kɔ̈k.
Në ye kaam töŋ kënë yic, ke wël cë kek thiaan në ye mɛn aye kek bɛɛr yök ku ka ye kek tɛkpiny tënë kɔc ke bɛ̈i ku kɔc ke baai.
“Në kaam wën nɔŋ ɣok thura töŋ ŋicku de raan ë Aboriginal në mɛ̈ɛ̈t yicda yic, ku kɔc ke paan kën akëc tïŋ...ɣok alë buk kën gäm keek në nyin de ŋiɛc luɔide...ku kën ee kë rac apɛi ku kë thiekic tënë ɣɛɛn—ba kën rɔm kek kɔc baai ŋic nyïny kënë ku wël cï keek tɔ̈ɔ̈u në panpiooc wën ye ɣok them apɛi buk kä thɛɛr wala kä lik nyic keek në këde kɔc ke Torres Strait Islander mat thïn.”
Në bɛ̈i yiic, ke thɛɛrkë alëu bïk ya riɛl, ku konykë bïk röt bɛɛr ya rek kenë akököl, ŋiɛc ŋic ku kɔc nhiɛɛr kek.
Yeŋö ba ŋic në akököl de kɔc ke Aboriginal ku kɔc ke Torres Strait Islander ye kööl ANZAC Day?
Dɛɛ̈̈t yic aköl de ANZAC ee kë ye nyuɔɔth lɔn bï yïn kä cï keek juak thïn ku kä dhal kɔc ke Aboriginal ku kɔc ke Torres Strait Islander ŋic.
“Ee kë cë rɔt loi në ye mɛn ku ye kë cë rɔt loi në ye mɛn në ye mɛn,” ke ye wɛ̈t cïï Mr Bell luel, “acie baai këc tïŋ ë tɔ̈ ɣok thïn në run wäär cï lɔ. Ku tënë kɔc ke Tɔŋ Tueŋ de Pinynhom, ëke nɔŋ kë bïk thiaan në ciɛɛŋden yic, ɣok awïc buk keek ya wɛɛi puɔ̈ɔ̈th, bïk akököl de Australia ëbɛ̈n tïŋ cït man tɔ̈ yen, acie cït man cenë ye gɔ̈t në ajuɛɛr thɛɛr ëke cï lööŋkua nyaai.”
Aköl ANZAC ee aköl benë kɔc cë luui në tɔŋ ku tɔŋë tɔŋic ya tak ku të nɔŋ kɔc juïc ke panë Australia, ee kaam benë kɔc ke baai ya theek në anyiköl.
Cït man cenë akököl käkë ya tɛkpiny në kɔc juëc yiic, ke ka ye kɔc kuɔny bïk thura de kä thɛɛr ke Australia ku jɔl ya thɛɛr—ku yemɛɛn.
Subscribe to or follow the Australia Explained podcast for more valuable information and tips about settling into your new life in Australia. Gäät rot piny tëdä ka buɔɔth podcast ë Australia Explained yic ba wël juëc thiekiic ku wël ë lëk alɔŋ ë rëër ë pïïrduun ë yam yic pan Australia.
Ye naŋ kë wïc ba thiëëc ka kë wïc ba tak? Imeelaustraliaexplained@sbs.com.au
