Key Points
- Thiɔ̈ɔ̈k Tɛ̈ Lääu ee jɔ̈k cök 2008 ku bï piälguöp ku piir wën cië nyin thööŋ bɛ̈ŋ kɔc Aboriginal ku Torres Strait Islander.
- Na leer bɛ̈n ruön 2020 guiëër tɛ bï yen waar thin aci looi ku bi käk täkic tɛ bï luöi yen rɔm kek akutnhïïm bɛ̈ɛ̈i Aboriginal ku Torres Strait Islander.
- Latuëŋde alëŋic ke cï liääp, ke lëŋ kädhiëc wïc bi keek tiɛ̈ɛ̈ŋ tɔu ciök dhëlic ɣɔ̈n wën rɛ̈ɛ̈l thin ɣön cimënë thiök karakonic ku ruuk rot cï rɛ̈ɛ̈c lɔ ke juɛ̈k.
- Kädhiëc rot kaam käŋ ka 19 ke looi kek emën atɔ ciök dhëlic.
Ruun tuëŋ: ee cɔ̈ɔ̈l thööŋnom
Yen ee jɔk ye cok 2005, kaam war ci Raandit Dupiööc Aboriginal Professor Tom Calma AO ci yen Gɛ̈t wɛ̈t Yiic Tɛ̈ɛ̈k Rot. Kënë yen ke ci gɔt yic, ee coot pialguöp lɔ ciök tɛ̈në Kɔc Aboriginal ku Torres Strait Islander rɛ̈ɛ̈l riëëny tökic—ruön 25.
Këdën ke ci gɔ̈t acï kɔc juëc kɔ̈ɔ̈c keek yen akutnhom baai yic. Na leer ɣët 2007, raan wën ŋic apɛi keye Olympians Cathy Freeman ku Ian Thorpe acï mɛ̈t ke jäm kënë yic.
"Kënë ee yën kën buk loi yaköle ku buk rot kuɔ̈ny... kony ku rot kamkua," aci Cathy Freeman lueel jɔ̈k ciök Thiök tɛ Lääc yiic.

Kätuëŋ loi Thiök tɛ̈ Lääu yic aci göl ciök.
Ee ruön 2008 Bɛ̈ny P Kevin Rudd aci ketueŋ Thiök tɛ Lääu aci nyuɔ̈th jäŋ. Ee ruön töŋ kënë yic yen aci thiëc Pɛ̈l Wɛ̈t Piny tɛn baai Thïëc tɛn Akutnhom Riïny Ci Kuäl Wël.
Ajuɛ̈ɛ̈r tuëŋ Thiök tɛ Lääu ake ci looi bi ynyin tääu käŋ ka dhorou yiic, Käŋ cit tɛ ye ye raan piir thin, riäk mith ke kor, piööc ku luɔ̈i. ŋɔth ke rɛɛl thin ee ku bi näŋ ka tïŋ ke ci rot waar kaam eeruön 10 yic.
Kuät ruön mën tɛ̈n jɔk yen rot tɛnë, Bɛ̈ny mɛc baai ke rɛ̈ɛ̈lthin akol kënë aci wël cï gɔ̈t tɛ bi kuänyic tɛ bï ɣok latueŋ thin buɔ̈tic.
Ee ruön 2019, kaam bäänyde yic, Scott Morrison aci ye nhom thɔ̈ɔ̈ŋ ruön 12 ciok ciën Thiök tɛ Lääu:
"Yen anyiköl ee ŋɔ̈ɔ̈th, dool ku riɛ̈ɛ̈ŋ puou — ee anyiköl ke pɛth kewic bi looi ku, kepɛth, gɛ̈ɛ̈m pɛth. Mɛ̈n käŋ kek ci bɛn bei thin aci pɛ̈th apɛ̈. Kënë, ee ke raac apɛi, ku aŋuɔ̈t ye yic... Ɣok aci yiök kek luɔ̈i dhɛ̈l tɛktɛk da yic... ku këne ee yen kewaar rot wic ku buk luui ee tok keek Kɔc Aboriginal Australians ee dhël kënë yic.".

Kënë ee ruun tim juëc ciën tɛ tuëŋ ke jɔk yeen cök. Yen ake lɔ gɛi lɔn nada käŋ acï luui apɛth, wɛ̈t lɔn nada aa käŋ karou katueŋ kek tɔu ciök dhëlic bïk rot tiɛ̈ŋ, ku tɛ lääu piir yic alɔ tuëŋ ke juɛ̈k rot.
Tɛ luui yen aci tɛ bï yen rot waar doot
Tɛ̈ luui yen awic ku bi waar. Yen aci waar ku bën cäk keye Ajuɛ̈ɛ̈r Baaai ci Maat alɔŋ Thiöök tɛ Lääu yic, Ke lëŋ ke ci rot waar tɛ bi kɔc ke nyin wɛ̈t thin tɛn ajuiɛ̈ɛ̈r wɛt Akuma nhom tɛ bi looi luöi yen kek kɔc wën ril rɛɛl thin ci kek mɛt kek akutnhïïm wuot Aborginal.
Akutnhom ci määtic— akutnhïïm juëc tɛ̈n 80 akuutnhiim wuöt Aboriginal ku Torres Strait Islander ke mɛ̈ɛ̈c-akutnhomden— aci looi ku bïk dhɛ̈l ee yam looi.
Tɛ̈ktɛ̈k thin puɔlic: Kalooi keek acïï wic bï keek ya looi tɛ̈i akutnhïïm— keek awic bi kek looi tɛ̈n keek.
Kën yaam wën ci maat yic alëŋ käŋ ka 19 Kawic kek bi keek looi wic ku bi keek tɛ̈ɛ̈ŋ tɛ leer ye n ɣët ruöm 2031. Käkkä aye mat thin agut ci:
- Mïth aye dhiët ke puɔlguöp kua aril
- Mithpiööc abi ɣet tɛden wicke eben bïk doot piööc yic
- Kɔc lïk tɛ̈n riëënythii a lɔ rɔɔm keek lööŋ.
Yen ee kë lääu yic, käjuëc wën piɛ̈thden ke nyin täu thin ke cië piäl guöp ee rot, ku yen aya aniin, yïïc ciɛ̈ɛ̈ŋ ku rëël kacïn latueŋ baai yic.

Tɛ̈në ye kada leer ɣok tueŋ thin yakölë?
Yen aci ɣet rïïnydɛt mën tɛn Tom Calma bi näŋ ke waar. Thɛɛr kaam kënë, kaam pïïr lääu tɛn Kɔc Adööc thɛɛr ku kɔc cië-Adööc thɛɛr Australians ee ke ye ruön thiaar ku ku tok. Yakolë, yen atɔu Bɛt yic. Mɛ̈ɛ̈n ke ye kɔc diɛ̈ɛ̈r, ee tɛden cɛ̈ɛ̈th yin thin ke lɔ dhël raac yic.
Tɛ cit tɛ ye wël yaam wël ci bɛn Ŋiëëc Luɔi yic (Productivity Commission report), ake ci näŋ tɛ thiin ci rot war latueŋ. Thiäärkutok kaam käŋ ka 19 aci keek tïŋ ke leŋ tɛ cïk waar bi rot juäk. Kua käŋ kadhiëc yemënë ke rɛ̈ɛ̈l dhölic ke bi rot tiɛ̈ŋ.
Ku aleŋ käŋ yen nyuɔ̈th bïk kɔc dɛt puöth: Mïth juëc aye keek dhiët kek wic path tɛ them keek, mthpiööc juëc aa ɣön 12 wala ke thööŋ kek yen thööl.
Mɛ̈n ku ɣän kɔ̈k, cimenë akuën ruut rot ku kɔɔcdit mac karakonic, ɣa lɔ ke dhuk ciën.
"Ɣok ku buk nuɛ̈t thin," aci Pat Turner keye raan Akutnhom ci maatic aci luel.
"Thiɔ̈ɔ̈k tɛ Lääu acië ke loi ke ya akuën pɛth. Yen ee kën pïr rɛɛl thin ku pan ril ku piir pɛ̈ɛ̈th akolda.... Yen a ee ku bi kɔ̈c bɛ̈n lɛ̈k lɔn miëthkua abi dit kek piälguöp ku nhiɛ̈ɛ̈mke ku nuët ke keek ciɛ̈ɛ̈ŋ den."







