Η Πρωτοχρονιά, που αποτελεί πέρασμα στο νέο χρόνο, είναι φυσικό να συνδέεται με συνήθειες που εξασφαλίζουν το καλό και την αποφυγή ενεργειών που μπορεί να σημαίνουν κακό για το χρόνο που έρχεται.
Το κόψιμο της βασιλόπιτας ένα από τα ελάχιστα αρχέγονα έθιμα που επιβιώνει ως σήμερα, το ποδαρικό, αλλά και το σπάσιμο ροδιού είναι μερικά από αυτά.
ΘΡΑΚΗ
Ωστόσο, κάθε τόπος έχει τις δικές του παραδόσεις. Η βασιλόπιτα σε πολλά μέρη της Ροδόπης και του Έβρου, αντί για κάποιο νόμισμα περιέχει διάφορα σημαδάκια, όπως φασόλι, κλαδάκι, σταφίδα, τυρί, όσα και τα μέλη της οικογένειας. Πλάθεται από πριν και χωρίζεται σε ισάριθμα κομμάτια.
Κόβεται την παραμονή της Πρωτοχρονιάς και μοιράζεται στα μέλη της οικογένειας. Στο κάθε μέλος αναλογεί και ένα σημαδάκι, σύμφωνα με αυτό μέσα στη χρονιά θα έχει την ευθύνη να προσέχει το αμπέλι, τα ζώα κ.α.
Σε όλα τα σπίτια της Σαμοθράκης στο γιορτινό τραπέζι υπάρχουν λουκουμάδες με μέλι και καρύδια. Το βράδυ λίγο πριν έρθει ο νέος χρόνος όλη η οικογένεια ρίχνει ξερά φύλλα ελιάς στα κάρβουνα που καίνε στη φωτιά στο τζάκι, κάνοντας ευχές. Αν το λιόφυλλο αναποδογυρίσει πάνω στα κάρβουνα η ευχή θα πραγματοποιηθεί.
ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ
Στο Δήμο Ελευθερών στη δυτική ακτή του νομού Καβάλας, την παραμονή της Πρωτοχρονιάς αναβιώνει ένα έθιμο που έχει τις ρίζες του στην Τουρκοκρατία. Τα αγόρια που θα φύγουν στρατιώτες μέσα στη νέα χρονιά συγκεντρώνουν μεγάλες στοίβες από ξύλα στην πλατεία. Την παραμονή του νέου χρόνου θα ανάψουν μια εντυπωσιακή φωτιά ψέλνοντας τα κάλαντα. Στις δώδεκα ακριβώς, με το χτύπημα του ρολογιού της εκκλησίας, ξεκινάει ένα παραδοσιακό γλέντι με τσίπουρο και γλυκά.
Μπουμπουσάρια ή ραγκουτσάρια ονομάζονται στη Δυτική Μακεδονία τα τοπικά καρναβάλια της Πρωτοχρονιάς και των Θεοφανίων.
Οι διάφορες παρέες ντύνονται ως νύφη, γιατρός, γκέκας, αρματολός και ο σαλός, δηλαδή τρελός. Ο τελευταίος, κατά κανόνα, είναι φορτωμένος με κουδούνια.
Στα Άβδηρα της Ξάνθης, την παραμονή της Πρωτοχρονιάς ορισμένες νοικοκυρές δε ζυμώνουν βασιλόπιτα, αλλά, ανοίγουν φύλλο και παρασκευάζουν μία πίτα με πράσο, κιμά και μπαχαρικό κύμινο. Μέσα στην πρασόπιτα βάζουν το φλουρί. Η πίτα ψήνεται σε παραδοσιακό ταψί, που ονομάζεται σινί και τα παλιότερα χρόνια σερβίρονταν πάνω σε χαμηλό ξύλινο τραπέζι, το σορβά.
ΘΕΣΣΑΛΙΑ
Στην Καρδίτσα την ημέρα της Πρωτοχρονιάς οι περισσότερες νοικοκυρές φτιάχνουν την βασιλόπιτα ή την αετόπιτα στην οποία βάζουν μέσα και ένα κέρμα. Όπως και στα υπόλοιπα μέρη της Ελλάδας, ο νοικοκύρης του σπιτιού είναι εκείνος που αναλαμβάνει να μοιράσει τα κομμάτια σε κάθε μέλος της οικογένειας.
Στη Θεσσαλία και ειδικά στις ορεινές περιοχές του Ολύμπου, σαράντα μέρες προτού έρθει η Πρωτοχρονιά, τα παιδιά των χωριών, κάθε βράδυ αρματωμένα και ζωσμένα με «κυπριά», «κουδούνες» και «τσιοκάνια», γύριζαν στους δρόμους και τα σοκάκια, χτυπώντας τα ηχηρά αυτά ποιμενικά όργανα, δημιουργώντας μια αλλιώτικη ατμόσφαιρα.
Από τον Σεπτέμβριο μήνα οι νέοι του χωριού, σχημάτιζαν ομάδες και άρχιζαν τις προετοιμασίες για το μεγάλο καρναβάλι της Πρωτοχρονιάς.
Τα γνωστά ρουγκατσάρια ή ρογκάτσια, εκτός από την Πρωτοχρονιά, αναβιώνουν και τα Θεοφάνεια σε πολλές περιοχές της Θεσσαλίας.
ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ
Γεμάτη με έθιμα είναι η Πρωτοχρονιά και στη Ρούμελη. Οι γυναίκες του σπιτιού αναλαμβάνουν την παρασκευή της βασιλόπιτας, κάνοντας ζυμάρι στο οποίο τοποθετούν ένα νόμισμα, ένα κομμάτι κλήμα, άχυρο ή χορταράκι, μία μικρή πέτρα και ένα σπόρο καλαμποκιού.
Στο μεσημεριανό τραπέζι ο νοικοκύρης του σπιτιού θα κόψει τη βασιλόπιτα αφού πρώτα τη φέρει τρεις φόρες γύρω στο ταψί. Στη συνέχεια θα την μοιράσει σε κομμάτια με σειρά ηλικίας σε όλα τα μέλη της οικογένειας.
Σε όποιον πέσει το κλήμα θα έχει πολλά σταφύλια, σε όποιον πέσει η μικρή πέτρα θα είναι δυνατός στην υγεία του, ενώ αυτός που θα πετύχει το άχυρο ή το χόρτο θα αποκτήσει πολλά ζώα.
Αντίστοιχα αυτός που θα πετύχει το νόμισμα θα γίνει πλούσιος και τέλος σε αυτόν που θα πέσει το κομμάτι με το καλαμπόκι, θα κερδίσει τη φετινή σοδειά.
ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ
Στην Πελοπόννησο το πρωί της Πρωτοχρονιάς, η οικογένεια πηγαίνει στην εκκλησία για τη Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου και ο νοικοκύρης κουβαλά μαζί του ένα ρόδι για να το «λειτουργήσει».
Κατά την επιστροφή στο σπίτι, ο ίδιος θα πρέπει να χτυπήσει το κουδούνι της εξώπορτας, καθώς δεν κάνει να ανοίξει την πόρτα με το κλειδί του. Έτσι θα είναι ο πρώτος που θα μπει στο σπίτι για να κάνει το καλό ποδαρικό, αφού σπάσει το ρόδι.
Στην Μεσσηνία αμέσως μετά την αλλαγή του χρόνου οι οικογένειες περιμένουν να έλθει στο σπίτι ένα μικρό παιδί για να τους κάνει ποδαρικό, ώστε ο νέος χρόνος να τα φέρει όλα καλότυχα. Στη συνέχεια του ζητούν να πατήσει ένα σίδερο, για να είναι όλοι υγιείς.
Ακόμη, αν ανήμερα της Πρωτοχρονιάς έχει καλοκαιρία πιστεύεται πως ο καιρός θα είναι ο ίδιος για 40 μέρες, ενώ αν υπάρχει κακοκαιρία, αυτή θα εξακολουθήσει επίσης για το ίδιο διάστημα.
ΙΟΝΙΟΙ ΝΗΣΟΙ
Στην Κεφαλονιά, κατά το έθιμο που έχει διασωθεί από την αρχαιότητα, τις τρεις τελευταίες μέρες του χρόνου, οι ντόπιοι βγαίνουν στην εξοχή για να ξεριζώσουν αγιοβασιλίτσες. Ένα φυτό με καφέ βολβό και πράσινα φύλλα, που συμβολίζει την αναγέννηση του χρόνου, γιατί ξεραίνεται τον Μάρτη και ξαναγεννιέται τον Οκτώβρη.
Στη Λευκάδα, προτού ξημερώσει η πρώτη ημέρα του καινούργιου χρόνου, παρέες νεαρών, μαζί με ομάδες μουσικών, τριγυρίζουν στις γειτονιές, τραγουδώντας χαρούμενα κομμάτια και ως "καλικάντζαροι" κάνουν σκανδαλιές.
Με το πρώτο φως της ημέρας αναβιώνει το έθιμο της «Διάνας», το οποίο εκτιμάται ότι έρχεται από την Ενετοκρατία. Τον πρωινό αυτό ύμνο, παιανίζει μαζί με άλλα χαρμόσυνα κομμάτια η Φιλαρμονική της Λευκάδας, σε όλες τις γειτονιές της πόλης.
Στην Κέρκυρα και τη Ζάκυνθο, το γιορτινό χρώμα δίνουν οι φιλαρμονικές και οι κανταδόροι. Και στα δύο νησιά, την παραμονή, στους δρόμους και τις πλατείες ηχούν παραδοσιακά κάλαντα.
ΝΗΣΟΙ ΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ
Στην Σάμο η "προβέντα" είναι ένα πιάτο με γλυκά που κρίνει πολλές φορές την νοικοκυροσύνη της Σαμιώτισσας, καθώς συνοδεύεται και με την βασιλόπιτα που έχουν φτιάξει.
Το ρόδι είναι απαραίτητο για κάθε σαμιώτικο σπιτικό, καθώς οι οικογένειες το πρωί της Πρωτοχρονιάς μετά την εκκλησία θα το σπάσουν για να σκορπίσουν οι σπόροι του και να "γεμίσει" το σπίτι ευτυχία και υγεία.
Στην Κάλυμνο παραδοσιακά γλυκά αποτελούν οι κουραμπιέδες και τα μελομακάρονα, φοινίκια όπως λέγονται στο νησί. Το κόψιμο της βασιλόπιτας γίνεται με την αλλαγή του χρόνου και φυσικά αποτελεί ακόμα μια ευκαιρία για να τρανταχθεί το νησί από τους δυναμίτες και τις τουφεκιές.
Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς οι νέοι της Κω κρατώντας μεγάλα ομοιώματα εκκλησιάς ή καραβιού, κατάλληλα στολισμένα και φωτισμένα.
ΚΡΗΤΗ
Στην Κρήτη ένα έθιμο που διατηρείται για χρόνια αφορά τον πρώτο άνθρωπο που θα πατήσει με το πόδι του (ποδαρικό) στο σπίτι, μετά την είσοδο του νέου χρόνου, πρέπει να είναι τυχερός για να φέρει τύχη στο σπίτι και να πατήσει πρώτα με το δεξί του πόδι για να πάνε όλα δεξιά.
Επίσης οι πιστοί μετά την εκκλησία παίρνουν ο καθένας από μια πέτρα με σκοπό να την μεταφέρουν στο σπίτι τους.
Σύμφωνα με την παράδοση, όσο μεγαλύτερη είναι η πέτρα τόσο περισσότερη ευτυχία, γαλήνη και χαρά φέρνει στο σπιτικό.
Ένα ακόμη έθιμο που σε αρκετές περιοχές του νησιού παραμένει ζωντανό και έρχεται από τον 6ο αιώνα, είναι η ασκελετούρα γνωστή και ως μεγαλοκρέμυδο.
Το άγριο αυτό φυτό της Κρήτης, κρεμιέται έξω από τα σπίτια για να φέρει καλή τύχη.
Την πρωτοχρονιά οι παππούδες και οι στενοί συγγενείς δίνουν στα παιδιά την «καλή χέρα», δηλαδή κάποιο χρηματικό ποσόν. Έθιμο που διατηρείται μέχρι και σήμερα.
ΚΥΠΡΟΣ
Στην Κύπρο την παραμονή της πρωτοχρονιάς οι γυναίκες κάνουν κόλλυβα. Στο Ριζοκάρπασο προσθέτουν σ' αυτά αμυγδαλόψιχα, σπυριά ροδιού, σταφίδες και σησάμι και τα λένε «βασιλούθκια». Πάνω σ' αυτά τοποθετούν τη βασιλόπιττα με ένα κερί αναμμένο. Η τελευταία ζυμώνεται την παραμονή των Χριστουγέννων μαζί με τ' άλλα Χριστόψωμα (γεννόπιττες). Η βασιλόπιττα είναι ένα μεγάλο ψωμί με σησάμι (ή χωρίς) κι ένα ζυμαρένιο σταυρό, μέσα της δε περιέχει ένα νόμισμα. Στο Ριζοκάρπασο ζύμωναν κι ένα ανθρωπόμορφο ψωμί που το ονομάζουν «Βασίλη». Το ψωμί αυτό το κρεμούσαν με μια κόκκινη κορδέλα και το φύλαγαν μέχρι την επόμενη χρονιά.
Τα πιο πάνω κόλλυβα είναι μέρος του δείπνου που ετοίμαζαν οι γυναίκες την παραμονή της πρωτοχρονιάς για τον άη Βασίλη. Σε μερικές περιοχές, όπως τα Ανώγυρα Λεμεσού, τοποθετούν και κλωνάρια ελιάς κι ένα δοχείο με κρασί. Ακόμη συνηθιζόταν να τοποθετούν κοντά στο δείπνο και το πορτοφόλι του νοικοκύρη και μια «χτενιά» (τσατσάρα).
Σε μερικά χωριά (ιδίως της Πάφου, όπως Γουδί κ.ά.) συνηθίζεται να ρίχνουν λίγο σιτάρι πάνω στο θυμάρι της στάμνας του νερού, την παραμονή. Με την υγρασία του νερού το σιτάρι βλαστά και λέγεται «Βασίλης» (σ' άλλες περιοχές Βασίλης λέγεται η Βασιλόπιττα).
Ακούστε κάλαντα απο διάφορες περιοχές της Ελλάδας και την Κύπρο, πατώντας play στο podcast της κεντρικής φωτογραφίας.
