نوروز بمانید که ایّام شمایید
آغاز شمایید و سرانجام شمایید
آن صبح نخستین بهاری که به شادی،
می آورد از چلچله پیغام، شمایید
آن دشت طراوت زده آن جنگل هشیار
آن گنبد گردننده ی آرام شمایید
شعر: پیرایه یغمایی
در سنت ایران باستان، وقوع همه اتفاقات تاریخ مصادف با نوروز بوده؛ آغاز آفرینش، غلبه کاوه آهنگر بر ضحاک ماردوش، تولد سیاوش فرخنده، به تخت نشستن کیخسرو و نجات ایران از دشمنی افراسیاب ... و به دنیا آمدن زرتشت همه در روز نوروز اتفاق افتاده اند.
در ادبیات فارسی جشن نوروز را، مانند بسیاری دیگر از آیین ها، رسم ها، فرهنگ ها و تمدن ها به نخستین پادشاهان نسبت می دهند. شاعران و نویسندگان قرن چهارم و پنجم هجری، چون فردوسی بزرگ، منوچهری، عنصری، بیرونی، طبری، مسعودی، و بسیاری دیگر که منبع تاریخی و اسطوره ای آنان بی گمان ادبیات پیش از اسلام بوده، نوروز و برگزاری جشن نوروز را از زمان پادشاهی جمشید می دانند.
گذشته از ایران، در آسیای صغیر و یونان، برگزاری جشن ها و آیین هایی را در آغاز بهار سراغ داریم.
در منطقه ی لیدی و فری ژی، براساس اسطوره های کهن، به افتخار «سی بل»، الهه ی باروری و معروف به مادر خدایان، و الهه ی «آتیس» جشنی در هنگام رسیدن خورشید به برج حمل و هنگام اعتدال بهاری، برگزار می شد.
«صدرالدین عینی» درباره ی برگزاری جشن نوروز در تاجیکستان و بخارا (ازبکستان) می نویسد:
«… در بخارا نوروز را که عید ملی عموم فارسی زبانان است، بسیار حرمت می کردند. حتی ملای دینی به این عید که پیش از اسلامیت، عادت ملی بوده، بعد از مسلمان شدن هم مردم این عید را ترک نکرده بودند، رنگ دینی اسلامی داده و از وی فایده می بردند.»
ولی برگزاری شکوهمند و باورمند و همگانی این جشن در دستگاه های حکومتی و سازمان های دولتی و غیر دولتی و در بین همه ی قشرها و گروه های اجتماعی، بی گمان، از ویژگی های ایران زمین است، که با وجود جنگ و ستیزها، شکست ها و دگرگونی های سیاسی، اجتماعی، اعتقادی، علمی و فنی، از روزگاران کهن پابرجا مانده، و افزون بر آن به جامعه ها و فرهنگ های دیگر نیز راه یافته است؛ و در مقام مقایسه، امروز جامعه و کشوری را با جشن و آیین چندین روزه ای، که چنین همگانی و مورد احترام و باور خاص و عام، فقیر و غنی، کوچک و بزرگ و بالاخره شهری و روستایی و عشایری باشد، سراغ نداریم.
«آفتاب که از کوه بالا می آمد، ابتدا فقط کاخ شاه را روشن می کرد. هفت دقیقه طول می کشیدتا بقیه محوطه هم روشن شود. در این هفت دقیقه مهمان ها در سکوت به کاخ شاه ایران زمین خیره می شدند که تک و تنها می درخشید. بعد که آفتاب بالا می آمد، صدای شیپورها بلند می شد، مهمان ها به سمت کاخ می آمدند و داریوش کبیر بر تختش می نشست. و این شروع مراسم نوروز سال ۵۳۱ قبل از میلاد بود.»
کاخی که بر دیواره پلکانش، نقش هایی از ۲۳ قوم مختلف و هدایایی که آنهاب رای مراسم نوروز می آوردند نقش شده است. این، قدیمی ترین سندی است که از نحوه اجرای مراسم نوروز به دست ما رسیده است. جشنی که صفت «باستانی» واقعا برازنده اش است و در این همه سال، همواره به کم و زیاد برگزار شده است و در همه حال، نماد هویت جمعی یک ملت بوده است.
