با تشدید ویژه با تشدید جنگ در خاورمیانه، توجهها به چگونگی واکنش قدرتهای بزرگی مثل چین و روسیه معطوف شده است.
روز پنجشنبه، چین بزرگترین گردهمایی سیاسی سالانه خود را در پکن برگزار کرد، جایی که نخست وزیر لی چیانگ از افزایش ۷ درصدی بودجه دفاعی کشور برای امسال خبر داد. این رقم کمی کمتر از افزایش ۷.۲ درصدی سال گذشته است.
کارشناسان میگویند این افزایش بودجه بعید است به دخالت احتمالی در خاورمیانه مرتبط باشد، زیرا چین بیشتر بر تقویت توانمندیهای خود در منطقه هند-آرام (ایندو-پاسیفیک) تمرکز دارد.
رسانههای دولتی چین در سال ۲۰۲۵ گزارش دادند که بودجه دفاعی این کشور مدتهاست حدود ۱.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی (GDP) باقی مانده است. در مقایسه، هزینههای دفاعی استرالیا در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۲ درصد از تولید ناخالص داخلی بوده، در حالی که ایالات متحده حدود ۳.۴ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را به بخش دفاع اختصاص داده است.
تعدیل هزینههای دفاعی چین در حالی صورت میگیرد که بسیاری از کشورهای جهان پس از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در روز شنبه که منجر به کشته شدن علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ، شد، منتظر واکنش چین و روسیه هستند.
چین و روسیه بیانیههای محکمی در محکومیت این حملات صادر کردهاند و رسانههای چینی گزارش دادهاند که وزیر امور خارجه این کشور به همتای اسرائیلی خود گفته است که چین خواستار توقف فوری عملیات نظامی است. وزیر امور خارجه روسیه نیز به همین ترتیب با همتای ایرانی خود صحبت کرده است.
اما تاکنون هیچ یک از این دو کشور حمایت نظامی یا اقتصادی مستقیمی از ایران اعلام نکردهاند. کرملین روز پنجشنبه اعلام کرد که هیچ درخواستی برای کمک از ایران دریافت نکرده است.
بودجه نظامی چین چه چیزی را نشان میدهد؟
خبرگزاری دولتی چین شینهوا اعلام کرده است که تغییر در بودجه نظامی «حق حاکمیتی» چین است و این کشور «برای حفاظت از حاکمیت، امنیت و منافع توسعهای خود در جهانی که بهسرعت در حال تغییر است، رشد باثبات و معتدلی در هزینههای نظامی حفظ میکند».
اما ریچارد مکگرگور، پژوهشگر ارشد شرق آسیا در مؤسسه لویی، به اسبیاس گفت کاهش رسمی ۰.۲ درصدی در هزینههای نظامی چین معیار «بیمعنایی» برای تفسیر جاهطلبیهای این کشور است.
او گفت: «نکتهای که باید درباره بودجه نظامی چین به خاطر داشت این است که بخش زیادی از هزینهها در آمار رسمی ثبت نمیشود.»
مکگرگور افزود با وجود اینکه بودجه نظامی چین همچنان در مقایسه با ایالات متحده کوچکتر است، چین میتواند بهره بسیار بیشتری از پول خود ببرد.
او گفت: «به عبارت دیگر، ساخت یک کشتی، تانک یا سلاح در چین بسیار ارزانتر از آمریکاست. بنابراین باید در نظر گرفت که این پول تا چه اندازه میتواند پیش برود.»
مکگرگور همچنین معتقد است افزایش بودجه چین احتمالً به حمایت مستقیم نظامی از ایران منجر نخواهد شد و پکن بیشتر بر منطقه هند–آرام تمرکز دارد.
مالکوم دیویس، تحلیلگر ارشد در مؤسسه سیاست راهبردی استرالیا نیز با این دیدگاه موافق است و میگوید چین از ورود مستقیم به جنگ در خاورمیانه اجتناب خواهد کرد.
او به اسبیاس گفت: «بهنظر من نگرانی اصلی چین قطع شدن عرضه نفت و انرژی است؛ منابعی که رشد اقتصادی این کشور را تأمین میکنند.»
چه اتفاقی برای جنگ اوکراین میافتد؟
مالکوم دیویس گفت روسیه نیز ممکن است از منحرف شدن توجه ایالات متحده از اوکراین در نتیجه جنگ در خاورمیانه سود ببرد.
او گفت: «در واقع موضوع این است که آمریکا بتواند در عین مقابله با ایران، همزمان توانایی بازدارندگی در برابر روسیه و چین را در مناطق نفوذ مربوط به آنها حفظ کند.»
متیو ساسکس، دانشیار دانشگاه گریفیت هم به اسبیاس گفت در حالی که روسیه در ابتدای جنگ خود با اوکراین بهشدت به پهپادهای شاهد ساخت ایران متکی بود، ممکن است مسکو با ادامه یافتن جنگ اوکراین، مزایا و معایب ورود به درگیری در خاورمیانه را محاسبه کرده باشد.
ولادیمیر زلنسکی، رئیس جمهور اوکراین، هشدار داده بود که دخالت ایالات متحده در جنگ علیه ایران میتواند تهیه موشکهای دفاع هوایی را برای اوکراین چالش برانگیز کند.
ساسکس گفت: «ایالات متحده در دولت دوم ترامپ هرگونه کمک نظامی به اوکراین را متوقف کرده است و اروپاییها نیز صرفاً تجهیزات نظامی آمریکایی را خریداری کرده و سپس آن را در اختیار اوکراینیها قرار میدهند.»
دوستی یا یک رابطه مبهم؟
در حالی که رهبران چین، روسیه و ایران طی یک دهه گذشته دیدارهای حضوری متعددی داشتهاند و روابط بلندمدتی میان آنها وجود دارد، این سه کشور در قالب یک اتحاد رسمی مانند «فایو آیز» یا اتحادیه اروپا قرار ندارند؛ اتحادی که در آن اگر یک کشور مورد حمله قرار بگیرد، انتظار حمایت مستقیم نظامی از سوی دیگر اعضا وجود داشته باشد.
در عوض، چین و روسیه با ایران «مشارکت راهبردی جامع» برقرار کردهاند؛ چارچوبی که بر همکاری عمیق در حوزههایی مانند تجارت، اقتصاد، فرهنگ و دفاع تمرکز دارد، اما الزام دفاعی متقابل ایجاد نمیکند.
متیو ساسکس گفت: «کاری که ما در غرب اغلب انجام میدهیم این است که تصور میکنیم روسیه و چین مجموعهای از اتحادها شبیه آنچه کشورهای غربی دارند، در اختیار دارند؛ در حالی که واقعاً چنین نیست.»
ریچارد مکگرگور نیز اشاره کرد زمانی که ایالات متحده در ماه ژانویه نیکولاس مادورو، رئیسجمهور ونزوئلا را بازداشت کرد، این پرسش مطرح شد که چرا چین از دوستان خود حمایت نکرد.
او گفت: «فکر میکنم این به این دلیل است که مردم سیاست چین را اشتباه درک میکنند. چین نمیخواهد مانند ایالات متحده باشد. آنها نمیخواهند با آمریکا یا در خارج از کشور وارد جنگ شوند.»
مالکوم دیویس که چین، روسیه، ایران و کره شمالی را «محور دولتهای اقتدارگرا» توصیف کرد، گفت این گروه از نظر نظامی ممکن است آنقدر که تصور میشد قدرتمند نباشد.
او گفت:«فکر میکنم شاید این یک محور گسترده باشد، اما لزوماً محور عمیقی نیست.»
با این حال او نسبت به این چهار کشور نیز هشدار داد و خواستار احتیاط شد.
او گفت:«بهویژه میان چین و روسیه، فکر نمیکنم توانایی نظامی مشترک قابل توجهی وجود داشته باشد و در حال حاضر هم واقعاً شاهد ورود کره شمالی به این معادله نبودهایم.»
او افزود: «بنابراین این میتواند نشانه جالبی از این باشد که این محور تا چه اندازه قدرتمند است، اما نباید در نتیجه آن بیش از حد دچار اعتمادبهنفس شویم.»
