Avustralya’nın enerji piyasası kurumu olan Australia's Energy Market Operator bu hafta ülkenin doğu kıyılarındaki arz krizi yüzünden daha önce görülmemiş bir müdahalede bulundu. Operatör arz güvenliğini sağlamak için ülkenin elektrik spot piyasasını kapattı. Peki, spor piyasası nedir ve geçici bir şekilde de olsa kapatılması ne anlama geliyor?
Öne çıkanlar
- Mevcut koşullarda enerji güvenliğini sağlayamayacağını belirten Australia's Energy Market Operator (AEMO), tarihinde ilk defa spot piyasayı kapatma kararı aldı.
- Uzmanlar yıllardır biriken beklenen ve beklenmeyen çeşitli nedenlerin bir araya gelmesi nedeniyle Avustralya’nın doğu ve güney kıyılarının elektrik kesintisi riski yaşadığını belirtiyor.
- Peki suçlu kim? Zararına elektrik üretmeyi reddeden üreticiler mi? Ukrayna’ya saldıran Rusya mı? Bozulan termik santraller mi? Enerji güvenliğini öncelik yapmayan hükümetler mi? Hepsi mi?
Avustralya’da piyasa uzmanlarının yıllardır beklediği enerji krizi bu hafta geldi çattı. Elektrik kesintisi riskinin tavan yaptığı durumda da piyasanın düzenleyici kurumu Australia's Energy Market Operator, daha önce görülmemiş bir müdahalede bulundu.
Doğu eyaletlerinde elektrik kesintisi riski tavan yapınca operatör ilk defa spot piyasasını kapattı.
AEMO Genel Müdürü Daniel Westerman mevcut koşullarda tüketicilere güvenli bir şekilde ve yeterince elektrik verilemeyeceğini söyleyerek kararını açıkladı.
Monash Üniversitesi’nden İktisat Doçenti Guillaume Roger toptan elektrik piyasasının iflas ettiğini söylüyor.
Karmaşa içinde karmaşık bir endüstri olduğunu söyleyen Roger, pek çok piyasa aktörünün, hükümetlerin ve düzenleyici kurumların piyasanın kendi istediği şekilde işlemesini istediğini, ve bu yüzden de siyasetin işe karıştığını ve bunun da işleri iyice karmaşık hale getirdiğini söylüyor.
Peki, spot piyasası nedir ve neden iflas etti?
Batı Avustralya ve Kuzey Bölgesi dışında tüm Avustralya’da elektrik Ulusal Elektrik Piyasası (National Electricity Market – NEM) üzerinden dağıtılıyor. Elektriği üretenler toptan piyasası üzerinden satıcılara, satıcılar da tüketicilere, yani haneler ve işletmelere ulaştırıyor.
Bazı tüketiciler sabit fiyat garantili kontratlar üzerinden elektrik tüketirken kalanı da spot piyasasında belirlenen fiyattan alıyor.
Melbourne Üniversitesi Enerji Enstitüsü Başkanı Michael Brear anlatıyor.
Toptan elektrik piyasasındaki spot piyasasının aslında Avustralya Enerji Piyasası Operatörü tarafından yürütülen otomatik bir süreç olduğunu söylüyor. Doğal gaz, rüzgâr, su, güneş veya kömürle elektriği üretenler piyasaya satarken, alıcı da tüketiciler adına bizim müşterisi olduğumuz elektrik şirketleri. Yılın 365 günü, haftanın 7 günü ve günün 24 saati çalışan ve 5 dakikada bir güncellenen bu piyasa da alıcılar ve satıcılar arasında sürekli bir pazarlık olduğunu söylüyor.
Hassas dengeler üzerinde kurulmuş bu sistemde, son dönemde meydana gelebilecek tüm sorunlar peş peşe geldi. Ukrayna’ya saldıran Rusya’ya yönelik petrol ve doğal gaz ambargosu emtia fiyatlarının tavan yapmasına neden oldu.
Ayrıca Avustralya çapında yaşlanan termik santraller bozulmaya başladı. Şu anda ülkedeki termik santrallerin beşte biri planlanan veya planlanmayan sebeplerle çalışmıyor.
Bunun üzerine bir de özellikle doğu kıyılarında on yıllardır görülmemiş soğuklukta havaları da eklediğimiz zaman, “mükemmel fırtına” denilen durum oluyor. Mükemmel fırtına da talep artınca fiyatlar da arttı.
Monash Üniversitesi’nden İktisat Doçenti Roger elektriğin diğer tüketim ürünlerine benzemediğini söylüyor.
Aynı koşullar, örneğin havayolları piyasasında olsaydı, bilet fiyatlarının arttığını görürdük. Bunun sonucu olarak da insanların bilete talebi azalırdı ancak şu anda kış. Elektriği daha az tüketme imkânımız yok, evi ısıtmak lazım, küçük çocuklarım var, arada ışıkları açmam gerekiyor, bu yüzden elektriğe talep hiç esnek değil, bu da fiyatların daha da yüksek olmasının sebebi diyor.
Spot piyasada fiyatlar aşırı artınca piyasa operatörü müdahale edip tavan fiyat getirdi. Elektrik üreticileri megawatt başına en fazla 300 dolar talep edebilecekti. Ancak üreticiler, bir megawatt elektriği üretmenin 300 dolardan fazlaya mal olduğu söyleyerek, tavan fiyat uygulamasının zararına çalışmak anlamına geldiğini söyleyerek itiraz etti.
Hatta bazı üreticiler elektrik ağından çekilme kararı bile aldı ki bu da arzın daha da azalmasına neden oldu.
Melbourne Üniversitesi Enerji Enstitüsü Başkanı Michael Brear, piyasa operatörünün tekrar müdahale edip spot piyasasını kapatmasının nedenini açıklıyor.
Normalde üreticilerin piyasaya belli miktarda elektriği belli bir fiyata sunduğunu, ancak çoğunun mevcut koşullarda masrafları karşılayacak bir fiyata piyasaya elektrik sunamadığını söylüyor. Fosil yakıtlar için ödedikleri fiyat çok yüksek olduğu için masrafları karşılayamadıklarını söylüyor. Piyasada tüketiciler için kabul edilebilir bir fiyatlarla anlaşmaya varılamayınca operatörün piyasaya yeniden müdahale etmesinden başka bir çare yoktu diyor.
Fiyatları şimdi doğrudanAEMO belirleyecek ve üreticilere gereken elektrik arzını sağlamaları için emir verme yetkisine sahip.
Monash Üniversitesi’nden İktisat Doçenti Roger, üreticilerin operatöre başvurup tazminat talep etme hakkı olduğunu söylüyor.
Üreticilerin en azından masrafları karşılamayı hedefleyeceğini, megawatt başına 300 doların hepsi olmasa bile bir kısmı için masrafları karşılamadığını söylüyor. Üreticilerin Satış sonrası etikleri zararı karşılayan bir sistemin mevcut olduğunu belirtiyor. “Şu anda, üreticilere 400 veya 550 dolara ürettikleri elektriği 300 dolara elektriği satmaları söyleniyor, sonrasında operatöre gidip farkı isteyebiliyorlar, makbuzu getir, farkı al gibi bir şey diyor.
Bazı uzmanlar elektrik üreticilerinin sistemi manipüle edip Avustralyalılar için kritik önemde bir ürünü sunmak yerine elde ettikleri kara öncelik verdiklerini söylüyor.
Melbourne Üniversitesi Enerji Enstitüsü Başkanı Michael Brear sistemi kendi avantajına manipüle eden üreticilerin Avustralya Rekabet ve Tüketici Komisyonu ve Australian Energy Regulator, yani piyasanın düzenleyici kurumu tarafından yakalanacağını söylüyor.
Üreticilerin yasal sınırlar arasında hareket ettiğini söylüyor.
Fiyatlar daha önce görülmemiş bir şekilde yüksek, diyen uzman, şirketlerin zararına elektrik üretmesini beklemenin mantıklı olmadığını söylüyor. Günlük hayatımda çalıştığım işte kazandığımdan paradan fazlasını işverene vermem beklenmiyor, aynı şey şirketlerden de beklenemez diyor. Şu anda piyasada üreticilerin para kaybetmesinin beklendiğini söylüyor.
Piyasa operatörü spot piyasasını kapatma kararını günlük olarak değerlendireceğini açıkladı.
Ancak yine de elektrik arzı talebi karşılamaya yetmiş gibi görünmüyor.
NSW eyaletinde tüketicilerden elektrik tüketimini erteleyebiliyorlarsa ertelemeleri istendi.
Deakin Üniversitesi’nden Enerji Hukuku Profesörü Samantha Hepburn, spot piyasasının kapalı olduğu dönemde operatörün piyasa kurallarını belirleyen Ulusal Elektrik Kuralları’nın uygulamasını mantık çerçevesine getireceğini söylüyor.
Hepburn ayrıca hükümetin küresel fiyatlardan etkilenmeyecek bir şekilde ulusal doğal gaz rezerv politikasını uygulamaya geçirmesini öneriyor.Yapmamız gereken şey, ülkenin doğu kıyısında güvenli bir arzın olması diyen Hepburn, üreticilerin gazı rezervin belirleyeceği fiyattan alması gerektiğini söylüyor. Bu Kamu yararını gözeten sorumluluklarından kaçtıkları anlamına gelmiyor diyen Hepburn, operatörün yetkileri dahlinde piyasayı kapattığını ve şimdi de tüm karmaşayı düzeltmek için gereken hamleleri planladığını söyledi
Haneler şu anda spot piyasasının kapanmasının etkisini hissetmeyebilir. Şu anda daha çok toptan tüketiciler üzerinde bir etkisi var.
Ancak Melbourne Üniversitesi’nden İktisat Profesörü David Byrne, kriz devam ettikçe herkese yansıyacağını söylüyor.
Ancak elektrik faturası ödeyen tüm işletmelerin, yolun üzerindeki kafenin veya benzin istasyonunun, süpermarketin ve gıda üreticilerin etkileneceğini söylüyor. Üretim sürecinden geçen tüm ürünlerin elektrik tükettiğini etraftaki ışıkları hiç düşünmüyoruz diyen Byrne, zaman içinde elektrik fiyatlarındaki artışın hanelere ve tüm tüketicilere yansıtılacağını söyledi.
