'Gig economy', hay còn gọi là kinh tế tự phát hoặc kinh tế tự do là những lực lượng lao động theo hợp đồng thời vụ hoặc làm việc tự do cho những ứng dụng app như Uber, Deliveroo, Freelancer, AirTasker hoặc Rideshare.
Những người sử dụng app AirTasker sẽ post những công việc họ muốn thuê mướn lên, và những người khác vào đấu giá để được làm công việc đó. Còn trong app Rideshare, hành khách sẽ đưa ra yêu cầu quá giang và tự đề nghị món tiền mình sẽ trả cho người lái xe.
Ngày nay, số người sống nhờ vào các việc làm do những app kiểu như trên tung ra ngày càng nhiều, số lượng tăng trưởng lực lượng lao động này còn nhiều hơn số lượng tăng trưởng những người làm việc toàn thời gian. Tiến sĩ Kaine nói:
“Tuy nhiên cái giá phải trả là nó sẽ ảnh hưởng tới xã hội”.
“Trong nhiều thập niên, thuê mướn nhân viên phải đáp ứng đủ những điều kiện cần thiết để họ làm việc, còn bây giờ thì bạn có những kiểu điều kiện hoàn toàn khác”.
Bà nói hiện đang có một mối quan ngại thật sự về thiếu hụt điều kiện làm việc cho nhân viên của gig economy.
Tiến sĩ Kaine đưa ra ví dụ về Uber và nói công ty này đã đẩy rủi ro qua nhân viên khi để cho họ tự mua phương tiện hành nghề.
TS Kaine nói "Uber không sở hữu xe hơi, một hãng quản lý phương tiện vận chuyển lớn nhất lại không sở hữu một phương tiện đi lại nào.”
“Nếu bạn nghĩ đến Airbnb sẽ thấy tình hình tương tự, họ không sở hữu một cái khách sạn nào cả.”
"Vì vậy rủi ro của công ty đã chuyển sang nhân viên để khách hàng sử dụng sản phẩm và nhân viên tự giải quyết với nhau.”
"Tôi nghĩ việc đẩy rủi ro sang cho nhân viên gánh chịu là điều khiến nhiều người lo lắng nhất về viễn cảnh của gig economy.”
Tự do hay mánh khóe
Tiến sĩ Kaine nói nếu ban đầu, nền tảng của những việc làm trên thị trường kinh tế tự do là sử dụng kỹ thuật để vực dậy nền kỹ nghệ hiện có, cũng như đem đến cho nhân công sự tiện lợi và thoải mái, thì bây giờ, người ta nhìn gig economy bằng ánh mắt hoài nghi vì những gì nó mang lại cho lực lượng lao động.
"Hãy nghĩ về mặt xã hội. Nếu ngày càng có nhiều người lao động không thể phát triển quỹ hưu bổng của mình bởi vì họ không được thuê mướn, thì sẽ đến một lúc có ai đó sẽ phải gánh cái gánh nặng của những nhân viên này khi họ về hưu.”
Bà nói nền tảng thuế vụ cũng sẽ bị lung lay vì lực lượng lao động này không thuộc một hệ thống thuế nào.
Trong dự án nghiên cứu mới nhất, tiến sĩ Kaine đã phỏng vấn 60 nhân viên làm thuê cho các app quản lý về tài xế và giao thức ăn tận nơi. Kết quả cho thấy các nhân viên làm trong gig economy có suy nghĩ thấu đáo về cái giá phải trả cũng như lợi ích về công việc họ làm.
“Họ được hưởng thụ một vài lợi lạc, nhưng cũng rất tỉnh táo về việc làm của mình, họ biết sự chọn lựa của họ nằm trong nhóm những công việc được trả lương thấp nhất.”
Lực lượng lao động hậu thời vụ
Tiến sĩ Kaine nói quá trình thời vụ hóa lực lượng lao động, kéo dài hơn 20 năm qua, đã mang đến cho nhân viên sự thoải mái nhất định.
"Tôi nhìn thấy bước tiếp theo sau quá trình thời vụ hóa việc làm sẽ là kinh tế tự do - gig economy.”
- Một phần ba người dân Úc chuyển sang làm freelance năm 2016 - 40% người Mỹ sử dụng freelance apps để làm việc - Sinh viên tốt nghiệp có xu hướng chọn lĩnh vực freelance để khởi sự tìm việc làm
Tuy nhiên hiện có những hậu quả lớn lao hơn.
"Bởi vì những nhân viên của gig economy làm việc theo một hợp đồng độc lập, nên họ bị loại ra ngoài đối tượng của những điều luật lao động hiện có.”
"Họ không được hưởng mức lương căn bản tối thiểu, họ cũng không có những quyền lợi giống như nhân viên bình thường.”
"Lực lượng lao động khác biệt này đang tăng lên mà chúng ta vẫn chưa thật sự áp dụng vào hệ thống quy định hiện hành.”
Tiến sĩ Kaine cho hay những nỗi lo lắng bà nhận được nhiều nhất từ những nhân viên này, đó là họ không thể tích lũy tiền hưu bổng.
Nỗ lực giải quyết vấn đề của 'gig economy'
Tiến sĩ Kaine nói một thỏa thuận mới đây giữa Nghiệp đoàn NSW và một công ty thuộc gig economy là Airtasker nhằm thay đổi một vài điều kiện làm việc tối thiểu cho nhân viên, nhưng vẫn chưa cải thiện đáng kể những vấn đề đối với các nhân viên làm việc cho Airtasker.
“Airtasker sẽ đề nghị mức lương khác nhau tùy vào biểu hiện làm việc, mặc dù vậy họ chắc chắn sẽ không thể bảo đảm được điều này và chắc chắn cũng không hợp pháp.”
"Vì vậy căn bản ở đây là câu hỏi có nên để thị trường quyết định sẽ trả công bao nhiêu để người khác làm cho mình một việc gì đó.”
Tiến sĩ Kaine nói nếu những công ty thuộc gig economy cam kết cải thiện điều kiện làm việc, thì những công ty này nên giám sát những người sử dụng app, người cho thuê và khách hàng, cũng như phải “loại bỏ những ai không chịu đề nghị mức lương tối thiểu do công ty đặt ra.”
Các giá trị nơi làm việc
Anh Steve, một doanh nhân trong lĩnh vực IT đến từ Sunshine Coast vừa thử sử dụng dịch vụ trên gig economy để thuê nhân viên bên ngoài thực hiện một vài công việc kỹ thuật cho mình.
Anh nói thật ngạc nhiên là chỉ nhận được một người đấu giá công việc này tại Úc, những người đấu giá để được làm việc này chủ yếu là từ Âu Châu và Á Châu.
"Điều khiến tôi bối rối lúc đó là những người đấu giá đến từ ngoại quốc, có thể đang sống tại những quốc gia có nền kinh tế chi phí thấp, sẽ trở thành lực lượng chống lại những nhân công Úc.”
Anh ta nói người Úc nên giảm mức lương đề nghị và hãy “từ bỏ một phần thu nhập” để có thể cạnh tranh với những nhân viên đấu giá việc làm tại ngoại quốc.
“Chúng ta không thể để việc này xảy ra, chúng ta phải mang lại việc làm cho doanh nghiệp địa phương.”
"Tôi lớn lên trong một nền kinh tế rất dễ có được một nghề toàn thời gian từ khi còn trẻ. Tôi có những ngày nghỉ phép năm. Tôi được trả thêm nếu làm ngoài giờ. Những lợi ích đó đã chấm dứt.”
