Thế nhưng, sau đó được ông đính chính đó không phải hầu đồng mà là lễ tạ, là lễ trả ơn thần thánh sau khi đã được thăng quan tiến chức.
Tuy nhiên, cũng từ đây mà người ta nhìn lại văn hóa Hầu đồng ở Việt Nam từ các góc nhìn khác nhau.
Hầu đồng là gì?
Theo trang ‘Hành trình Tâm linh’, diễn đàn của các chuyên gia nghiên cứu và quan tâm đến văn hóa, tôn giáo và tín ngưỡng Việt Nam, ‘Hầu đồng’ là một nghi thức tín ngưỡng trong tâm linh người Việt hay còn là một loại hình diễn xướng dân gian độc đáo.
Loại hình diễn xướng này đã có từ cả trăm năm nay sau một thời gian "thất truyền" thì nay đang ngày càng trở nên đắc địa, lan tỏa thành phong trào "mọi người cùng vui".
Nhất là sau mỗi độ tết đến, xuân về, hòa lẫn với mùi nhang khói, văng vẳng tiếng chuông chùa, bên ban thờ Thánh mẫu hay ban công đồng Tứ phủ dìu dặt tiếng đàn thánh thót, tiếng sáo vi vu và tiếng hát văn ngọt ngào đưa đẩy, thanh đồng hưng phấn nhập vào các giá lúc là quan Hoàng Bảy bầu rượu túi thơ, phong lưu đa tình, lúc lại là ông Mười đĩnh đạc, uy nghiêm, oai phong lẫm liệt, lúc lại là cô Chín sắc sảo, mặn mà, khi lại là cô Bơ sầu muộn, hoặc cô Bé nhí nhảnh, yêu kiều…
Đặc biệt, Hầu đồng, nét văn hóa độc đáo chốn tâm linh đang được bung ra, nở rộ vào những ngày đầu năm mới.
Tại sao người ta lại ra hầu đồng?
Trước đây, hầu đồng vẫn được xem là một món ăn tinh thần có phần xa xỉ vì không phải thanh đồng nào cũng được "thánh nhập" và người xem không phải dễ gì để thưởng thức nghi lễ văn hóa đặc biệt này.
Hầu đồng cũng đa đoan, thăng trầm cùng với sự biến thiên của xã hội, đã có thời gian bị coi là mê tín dị đoan nhưng ngày nay được xem là văn hóa phi vật thể cần được bảo tồn, phát huy.
Trong những năm gần đây đã có nhiều cuộc hội thảo xung quanh chủ đề này với không ít những ý kiến trái chiều về hầu đồng, nhưng tựu trung theo các nhà khoa học và các nhà nghiên cứu văn hóa thì hầu đồng là nét đẹp văn hóa tâm linh riêng biệt của dân tộc cần được trân trọng và giữ gìn.
Điều đó hẳn không có gì để bàn cãi, nhưng về sau hầu đồng được bung ra nở rộ đến độ "người người hầu đồng, nhà nhà hầu đồng" thì nét đẹp văn hóa của dân tộc ít nhiều bị biến tướng.
Rồi bên đồng thật còn có những "đồng giả" hay "giả đồng" và trục lợi từ chuyện "buôn thần bán thánh".
Hay trong khung cảnh linh thiêng chốn đền phủ thì lại thấy một không gian hỗn độn, nhốn nháo về việc các thanh đồng lẫn lộn, chồng chéo khi nhập đồng mỗi người một phách.
Trở lại với vụ ông Phạm Văn Tác bị lộ video clip mà có báo nói là trong lúc ông hầu đồng, và ông này giải thích đó là lễ tạ ơn thần thánh sau khi đã được thăng quan tiến chức.
Trên báo Vietnamnet ngày 9/10 vừa qua, ông Tác khẳng định sẽ gửi đơn đến Ban Tuyên giáo và Hội nhà báo VN đề nghị làm rõ thông tin khi có tờ báo nói ông hầu đồng.
Có một thực tế là hầu đồng trong những năm trở lại đây đã rất quen thuộc ở Việt Nam, từ người dân đến giới doanh thương, cán bộ công quyền đều có người tham gia nghi lễ này.
Theo nhà báo Ngô Nhật Đăng trả lời phỏng vấn của RFA thì một nguyên nhân khác khiến người ta đi hầu đồng là vì “khủng hoảng niềm tin”.
“Nhìn dưới con mắt của mọt người bình thường thì ta thấy con người sống cần phải có niềm tin, thí dụ như người đảng viên cộng sản trước họ tin vào lý tưởng cộng sản, làm cho cuộc sống tươi đẹp giải phóng đất nước và những điều đó bây giờ người ta biết là chuyện nói dối rồi nên xảy ra hiện tượng mà người ta gọi là khủng hoảng niềm tin,” ông Đăng nói.
Nhà báo Ngô Nhật Đăng cũng nhắc tới thực trạng cả dân và quan chức đều tham gia hầu đồng ở Việt Nam.
“Khi người ta không còn tin vào lý tưởng nào đó thì tìm đến niềm tin tôn giáo chẳng hạn.”
“Trong đó có những tôn giáo chân chính và cả những cái ta có thể gọi là biến tướng, biến thái hay tà đạo.”
“Bây giờ có hiện tượng là theo hầu đồng. Người dân Hà Nội đều biết rằng các quan chức lớn, nhất là trong ngành công an thì theo hầu đồng đông lắm,” ông Đăng nói.
Hầu đồng tốn tiền tỷ là “chuyện thường”
Nói đến hầu đồng thì tiền bạc hàng trăm triệu không phải chuyện hiếm. Báo Vietnamnet có bài Cảnh "tán lộc" hàng trăm triệu của đại gia phân bón kiêm cô đồng.
Trong đó, có miêu tả cảnh một người đang nhảy nhót trong điệu nhạc hầu bóng uyển chuyển, linh hoạt suốt 6 giờ đồng hồ kia là chủ của một công ty xuất nhập khẩu phân bón kiêm vài công ty con kinh doanh các mặt hàng khác.
Cô đã trải qua 24 giá đồng, tuy nhiên, gương mặt tuyệt đối không biểu hiện sự mệt mỏi. Nghe kể, cô này 3 năm nay có tang mẹ đẻ, bây giờ mới "đi hầu" lại được. Hồi trước, ngày nào cũng hầu 2 giá.
Các tay quỳnh, tay quế ngồi xung quanh thánh đồng tạo thành tứ trụ lên khăn áo và dâng hương đều vận lên mình những bộ vét sang trọng.
Được biết, đó là những nhân vật quan trọng trong gia tộc, nhiệt tình thay khăn áo và dâng hương cho cô đồng của họ mình.
Những người được tận thấy nhận xét cô Phương Thanh là một trong những cô đồng cẩn thận nhất, đầy đủ 36 giá, nhưng để có được một buổi hầu đồng như ý, cô Phương Thanh đã phải thuê một đám "thư kí" lên một chương trình dài hơi trước đó nửa năm.
Tiền vàng mã và ngựa tiến chi hết 100 triệu đồng, còn tiền "tán lộc" hết 200 triệu. Quần áo tự đặt may, tự đặt thêu tay, mỗi một bộ hầu riêng của cô ấy trung bình gần 200 triệu đồng.
Mà có tất tật 36 bộ đồ, nếu tính đầy đủ phụ kiện cho mỗi bộ quần áo hầu đồng từ trâm cài tóc đến giày mũ cho mỗi giá, phải xứng đáng 1 tỷ đó", chị Trần Hà, một người bà con của cô đồng Trần Phương Thanh kể lại.
Hầu đồng của Việt Nam lên báo chí nước ngoài
Hôm 4/10, báo Thanh niên có một bài rất đáng chú ý ‘Độc đáo hầu đồng’.
Trong một lần đến Việt Nam, vô tình được tham dự nghi lễ hầu đồng, nhiếp ảnh gia người Mỹ Tewfic El-Sawy đã quyết định dành gần 2 năm để nghiên cứu và thực hiện cuốn sách ảnh về nghi lễ, tín ngưỡng dân gian của người Việt.
Hầu đồng - The Spirit mediums of Vietnam vừa được xuất bản, trở thành cuốn sách ảnh hiếm hoi về đạo Mẫu và nghi lễ hầu đồng ngay tại VN cũng như trên thế giới.
Sách dày 170 trang, với hơn 100 bức ảnh lớn và các trang thông tin giải thích về tín ngưỡng dân gian, nghi lễ, đền thờ và trải nghiệm của chính tác giả, do Nhà xuất bản Blurb (Mỹ) phát hành, đang được bán trên các trang mạng lớn như Amazon, Ingram...
"Trong buổi lễ, một người phụ nữ đưa tiền cho tôi. Tôi cảm ơn bà nhưng bảo rằng tôi không cần tiền.”
“Còn mọi người xung quanh thì cứ khăng khăng nói tôi phải cầm lấy. Lúc sau, tôi mới biết rằng đó được coi là món quà linh thiêng, mang lại may mắn cho tôi," ông El Saway kể lại.
Sau đó, ông Tewfic El-Sawy quyết định trở lại VN, tham dự các buổi hầu đồng ở khắp mọi nơi, từ thành phố cho đến các làng quê, phỏng vấn những ông đồng, bà cốt nổi tiếng.
Bên cạnh nguồn tư liệu ít ỏi có được, ông tìm hiểu, nghiên cứu về đạo Mẫu, nghi lễ hầu đồng từ chính những cuộc trò chuyện với các thanh đồng, đồng thời từ việc quan sát điệu bộ, hành động, quần áo... của họ trong các buổi lễ.
Tewfic El-Sawy nhìn nhận đạo Mẫu và hầu đồng là tín ngưỡng và nghi thức tôn giáo "có một không hai".
"Với những trải nghiệm của mình, tôi nhận thấy hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt là nghi lễ tôn giáo duy nhất kết hợp giữa tôn giáo và nghệ thuật: thời trang, âm nhạc, hát, múa.”
“Ở đó, có những con người kết nối với thần linh và những người cùng tham gia nghi lễ theo cách mà tôi chưa từng được chứng kiến trước đó," ông Tewfic El-Sawy nhìn nhận.
"Nghi lễ hầu đồng đầy màu sắc, vui tươi, trái ngược hẳn so với nhiều lễ nghi tôn giáo hà khắc ở nhiều nơi.”
“Không chỉ vậy, tín ngưỡng nghi lễ này còn ca tụng lịch sử của VN, cuộc chiến của những người anh hùng chống lại giặc ngoại xâm, và củng cố tinh thần dân tộc, lòng yêu nước. Đó là điều vô cùng đặc biệt," ông El-Sawy nhận xét.
Hầu đồng không biến tướng
Theo trang Hành trình Tâm linh, Hầu đồng được bung ra nở rộ đến độ "người người hầu đồng, nhà nhà hầu đồng" thì nét đẹp văn hóa của dân tộc ít nhiều bị biến tướng. Rồi bên đồng thật còn có những "đồng giả" hay "giả đồng" và trục lợi từ chuyện "buôn thần bán thánh".
Nếu không có những biến tướng đó thì hầu đồng vẫn là nét văn hóa cần được bảo tồn và trân trọng.
Theo dòng chảy tự nhiên, hầu đồng vẫn còn nguyên giá, trị về tính nhân văn, thẩm mỹ trong xã hội hiện đại nếu được phát huy đúng cách, đồng thời nó là nét chấm phá, tô điểm cho một bức tranh đặc sắc của văn hóa truyền thống người Việt.
