Rhoda Roberts AO: Người chiến binh văn hoá đã thay đổi cả một quốc gia

Theo các quy chuẩn văn hoá của người bản địa, SBS/NITV đã được cho phép sử dụng và tái hiện tên, giọng nói và hình ảnh của bà Rhoda. Việc này được thực hiện theo đúng nguyện vọng của bà. Chúng tôi cũng tiếp tục tham vấn với gia đình và cộng đồng của bà.

Rhoda Roberts AO, một người tiên phong của First Nations và là biểu tượng trong các lĩnh vực truyền thông, nghệ thuật biểu diễn và sáng tạo, đã qua đời ở tuổi 66.

Cuộc chiến ngắn ngủi của bà với một dạng ung thư buồng trứng cực kỳ hiếm đã kết thúc vào chiều thứ Bảy, trên chính quê hương của bà, trong vòng tay gia đình.

Là một phụ nữ Widjabul Wieybal thuộc dân tộc Bundjalung ở phía bắc bang New South Wales, bà đã có những đóng góp to lớn trong việc tôn vinh và lan toả văn hoá bản địa, âm nhạc, nghệ thuật, câu chuyện, lịch sử và ngôn ngữ, không chỉ trên khắp nước Úc mà còn ra thế giới.

Trong lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn, bà góp phần định hình lại toàn bộ diện mạo ngành, đồng thời tham gia sáng tạo và biểu diễn trong những tác phẩm mang tính cột mốc như Radiance (1993), một chuẩn mực của sân khấu đương đại người da đen.

Là một tiếng nói tiêu biểu của thế hệ mình, tài năng sáng tạo của bà còn toả sáng trên những sân khấu lớn nhất thế giới, góp phần định hình cách văn hoá bản địa được chia sẻ tới công chúng trong nước và quốc tế.

Từ vai trò Giám đốc Sáng tạo của Awakening, phần trình diễn của người bản địa trong lễ khai mạc Thế vận hội Sydney 2000, đến các sự kiện lớn như Rugby World Cup 2003, Vivid Sydney, Garma Festival, lễ khai mạc FIFA Women’s World Cup 2023 và Parrtjima Festival tại Alice Springs, tầm nhìn của bà đã góp phần tạo nên những dấu ấn văn hoá mang tầm vóc lớn.

Rhoda Roberts đã dẫn chương trình và sản xuất nhiều chương trình cùng phim tài liệu cho SBS, trong đó có Vox Populi. Source: Supplied

Năm 2016, bà được trao Huân chương Úc nhằm ghi nhận những đóng góp xuất sắc cho nghệ thuật biểu diễn, vai trò lãnh đạo, hoạt động vận động và thúc đẩy văn hoá bản địa đương đại.

Bà cũng đảm nhiệm vai trò Elder in Residence đầu tiên tại SBS và NITV từ năm 2021, cùng năm bà được bổ nhiệm làm Cố vấn First Nations tại Viện Nghệ thuật Sân khấu Quốc gia (NIDA).

Bà từng giữ vai trò thành viên hội đồng quản trị của nhiều tổ chức, bao gồm Indigenous Tourism Australia, Playwriting Australia, Hội đồng Văn hoá Quốc tế Úc (AICC), Hội đồng Chống Phân biệt Đối xử bang New South Wales, Actors Equity, Hiệp hội Phát triển Kỹ năng của người Aboriginal và Torres Strait Islander (NAISDA), Hội đồng Australia Day bang NSW, Wantok Music, Darling Harbour Authority, Quỹ Yothu Yindi (Garma Festival Board) và Indigenous Tourism Australia.

Năm 2020, bà được bổ nhiệm vào hội đồng quản trị của Screenworks — một tổ chức phi lợi nhuận hỗ trợ và thúc đẩy các nhà sáng tạo nội dung và ê-kíp sản xuất tại các khu vực vùng miền trên khắp nước Úc.

Đến năm 2022, bà tham gia với vai trò cố vấn cho Voyages Indigenous Tourism, đóng góp cho Gallery of Central Australia (GOCA) tại Ayers Rock Resort và phòng trưng bày tại Trung tâm Văn hoá Mossman Gorge ở Bắc Queensland.

Rhoda Roberts khi còn nhỏ, bên cạnh cha của bà, Mục sư Frank Roberts. Source: Supplied

Trong vai trò này, bà đã góp phần điều phối quá trình tham vấn giữa cộng đồng Anangu và Voyages cho Wintjiri Wiru, một chương trình trình diễn drone, âm thanh và ánh sáng độc đáo lần đầu tiên trên thế giới tại Uluru.

Vào tháng 6 năm 2024, bà giữ vai trò Giám đốc Nghệ thuật cho đoàn đại biểu Úc tại Festival of Pacific Arts and Culture ở Hawaii, dẫn dắt 70 nghệ sĩ, performer và người thực hành First Nations.

Chủ tịch SBS, Tiến sĩ Nicholas Pappas AM, đã gửi lời tri ân đối với những đóng góp suốt đời của bà.

Ông cho biết: “Rhoda Roberts đã lãnh đạo với tầm nhìn táo bạo, niềm tin vững chắc và tinh thần gìn giữ văn hoá sâu sắc, để lại dấu ấn lâu dài trong đời sống sáng tạo và văn hoá của nước Úc. Những đóng góp của bà đã thiết lập một chuẩn mực dựa trên nền tảng văn hoá, sự chính trực và mục đích rõ ràng.”

Ông nói thêm: “Bà đã củng cố mối liên kết giữa các nền văn hoá First Nations và xã hội đa văn hoá đương đại của Úc, và sẽ luôn giữ một vị trí đặc biệt trong SBS.”

“Bà đã mở rộng những giới hạn có thể trong lĩnh vực truyền thông Úc, và ảnh hưởng của bà sẽ tiếp tục định hướng cho mạng lưới SBS cũng như toàn ngành nghệ thuật và truyền thông trong nhiều năm tới.”

Quyền Tổng giám đốc SBS, bà Jane Palfreyman, cũng nhấn mạnh sự hào phóng của bà Roberts trong việc chia sẻ câu chuyện First Nations và mở đường cho các thế hệ tương lai.

Bà nói: “Rhoda là một người tiên phong thực thụ, dẫn dắt nhiều cột mốc đầu tiên trong ngành, đóng vai trò chuyển đổi sâu sắc trong việc đại diện cho cộng đồng Aboriginal và Torres Strait Islander trên toàn cảnh văn hoá của nước Úc.”

“Tại SBS, dấu ấn của bà vô cùng sâu đậm, đặc biệt gần đây với vai trò Elder in Residence đầu tiên, nơi bà đã đưa văn hoá trở thành một phần cốt lõi trong tổ chức. Với sự hào phóng vô hạn trong việc chia sẻ kiến thức, trí tuệ và tinh thần, bà sẽ tiếp tục định hướng cách chúng ta làm việc, lãnh đạo và kể chuyện,” bà Palfreyman nói thêm.

Rhoda Roberts được trao Huân chương Úc vào năm 2016 nhằm ghi nhận những đóng góp xuất sắc cho nghệ thuật biểu diễn, vai trò lãnh đạo, hoạt động vận động và việc thúc đẩy văn hoá bản địa đương đại. Source: Supplied

Trước khi qua đời, bà Roberts cũng nhận được nhiều lời tri ân cho sự nghiệp và những đóng góp của mình từ Thủ tướng Anthony Albanese.

Ông phát biểu vào tháng 12: “Rhoda, xin cảm ơn bà rất nhiều, vì tất cả những gì bà đã tạo nên, truyền cảm hứng và chia sẻ. Chúng tôi tôn vinh sự nghiệp phi thường của bà và con đường bà đã mở ra cho những người đi sau.”

Bà Rhoda để lại người bạn đời Stephen, các con Jack, Sarah và Emily, người con ruột của em gái song sinh mà bà đã nuôi dưỡng từ khi còn nhỏ.

Trong suốt sự nghiệp, bà nhận được nhiều giải thưởng danh giá, bao gồm Ros Bower Award của Australia Council năm 2019, Sue Nattrass Award tại Helpmann Awards năm 2018, Deadly Award cho lĩnh vực phát thanh năm 1998, cùng Sidney Myer Facilitators Award năm 1997.

Tháng 7 năm ngoái, bà được trao giải Thành tựu trọn đời tại First Nations Media Awards.

Bà là người cố vấn và người bạn của vô số nghệ sĩ, diễn viên, nhạc sĩ, nhà sản xuất, nhà báo và những người làm việc trong lĩnh vực văn hoá.

Sinh năm 1959 tại bang New South Wales, bà tham dự hội nghị quốc gia đầu tiên dành cho các nhà viết kịch người da đen vào năm 1987, và sau đó đồng sáng lập Aboriginal National Theatre Trust vào năm 1988.

Năm 1993, bà tham gia diễn xuất trong vở Radiance của Louis Nowra tại Belvoir St Theatre, một tác phẩm được đánh giá cao, góp phần mở ra làn sóng mạnh mẽ cho sân khấu người da đen vào giữa thập niên 1990.

Năm 1994, ở đỉnh cao sự nghiệp, bà kết hôn với diễn viên Bill Hunter, trước khi hai người chia tay vào năm 1998, ba năm trước khi ông qua đời.

Vào cuối những năm 1990, bà tham gia cùng Ban tổ chức Thế vận hội Sydney (SOCOG) trong nhiều vai trò cố vấn nghệ thuật, bao gồm Cultural Olympiad, Festival of the Dreaming (1997–2000), các sự kiện Sydney Dreaming, hành trình rước đuốc Olympic, và đặc biệt là vai trò Giám đốc Sáng tạo cho phần trình diễn của người bản địa trong lễ khai mạc Olympic Sydney, một phân đoạn dài 8 phút mang tên Awakening.

Trong vai trò lãnh đạo chương trình nghệ thuật bản địa tại Nhà hát Opera Sydney từ năm 2012 đến 2021, bà đã sáng lập lễ hội ngoài trời miễn phí thường niên Homeground (từ năm 2014), nhằm tôn vinh âm nhạc, múa và văn hoá First Nations, đồng thời bổ sung chương trình Dance Rites vào năm 2015.

Bà cũng sản xuất chương trình quốc gia phát sóng hàng tuần Deadly Voices from the House (2016), giám sát dự án Songlines, chiếu sáng cánh buồm Nhà hát Opera bằng nghệ thuật bản địa năm 2016, và chương trình chiếu sáng Badu Gili, trình chiếu nghệ thuật First Nations mỗi ngày trên cánh buồm Bennelong phía đông, ra mắt vào dịp trước NAIDOC Week năm 2018.

Rhoda Roberts (left) was an anchor on the program First in Line, the first Indigenous current affairs program to air on Australian television.

Con đường đến với nghệ thuật của bà không phải là một hành trình trực tiếp.

Bà tốt nghiệp y tá vào năm 1979, sau đó chuyển đến London năm 1981 để làm việc tại Bệnh viện Westminster, đồng thời làm việc tại các bệnh viện ở Ý, Hy Lạp và Ấn Độ.

Đến giữa những năm 1980, bà trở về Sydney để theo học nghệ thuật biểu diễn.

Ngay sau đó, bà bắt đầu tham gia diễn xuất trên truyền hình và sân khấu.

Bà dần trở thành một người tiên phong trong lĩnh vực truyền thông và phát thanh. Năm 1989, bà đồng dẫn chương trình First In Line cùng Michael Johnson, chương trình thời sự đầu tiên của người Aboriginal tại Úc.

Sau đó, bà tiếp tục dẫn và sản xuất nhiều phim tài liệu và chương trình cho SBS, bao gồm Vox Populi và Hotline, cùng các MC nổi tiếng của SBS là Silvio Rivier và Steven Cook.

Năm 1993, bà làm nhà sản xuất và phát thanh viên cho chương trình radio quốc gia Deadly Sounds, một chương trình kéo dài 21 năm, mang đến tiếng nói tích cực cho cộng đồng người bản địa trên truyền thông Úc.

Ngoài SBS, bà còn xuất hiện trên truyền hình với các vai khách mời trong Home and Away, A Country Practice và Blue Heelers.

Trong lĩnh vực điện ảnh, bà tham gia bộ phim Until the End of the World của Wim Wenders cùng nhiều phim ngắn khác.

Trong một cuộc phỏng vấn năm 2018, bà Roberts nhìn lại tác động của việc kể chuyện First Nations trong thập niên 1980.

Bà chia sẻ với Satellite Dreaming: “Không chỉ với First In Line, mà Vox Populi cũng là một cơ hội tuyệt vời để giới thiệu những câu chuyện thực sự là tin tốt, đồng thời mang đến một góc nhìn khác, một lăng kính khác nếu bạn muốn.”

“Chúng tôi đi từ những câu chuyện nhẹ nhàng đến việc đảm bảo có cả những câu chuyện mang tính chính trị và những nội dung giàu thông tin, thể hiện một góc nhìn khác biệt.”

Bước sang thiên niên kỷ mới, danh tiếng, tầm ảnh hưởng và tài năng của bà tiếp tục phát triển mạnh mẽ khi bà tham gia nhiều sự kiện quy mô lớn, bao gồm lễ bàn giao Olympic Athens, lễ khai mạc Musée du Quai Branly tại Paris (2006), Japan Expo (2006) và các chương trình đón giao thừa Sydney (2008–2011).

Luôn là người tiên phong ủng hộ các nghệ sĩ, performer và âm nhạc bản địa, bà là người sáng lập và Giám đốc Nghệ thuật của Festival of the Dreaming, Sydney Dreaming Festival và Dreaming Festival gần Woodford, bang Queensland.

Từ năm 2003 đến 2013, bà phát triển và chỉ đạo nghi lễ thường niên Woggan-ma-gule tại Barangaroo, Sydney. Diễn ra vào sáng ngày 26 tháng 1, sự kiện này tôn vinh và ghi nhận văn hoá First Nations thông qua âm nhạc, múa, ngôn ngữ và kể chuyện.

Trong giai đoạn 2005–2007, bà là phóng viên và người dẫn chương trình Awaye của ABC Radio National, và từ năm 2008 đến 2011, bà đảm nhiệm vai trò Giám đốc Sáng tạo cho chương trình đón giao thừa Sydney.

Năm 2012, bà được Opera Australia mời viết kịch bản và đạo diễn vở Yarrabah the Musical, tiếp nối thành công từ việc bà đạo diễn vở opera quốc tế Miricoloa a Milanao của Giorgio Battistelli tại Brisbane Festival 2009.

Tháng 12 năm 2012, bà giữ vai trò trung tâm trong chương trình phát sóng quốc gia mang tính lịch sử cùng Stan Grant từ Uluru, góp phần ra mắt NITV phát sóng miễn phí.

Là một người kể chuyện suốt đời, gần đây bà tiếp tục làm việc với vai trò Giám đốc phát triển tư vấn cho bộ phim tài liệu The Colleano Heart do NITV sản xuất.

Rhoda Roberts là người cố vấn và cũng là người bạn của vô số nghệ sĩ, diễn viên, nhạc sĩ, nhà sản xuất, nhà báo và những người làm việc trong lĩnh vực văn hoá. Source: Supplied

Để điều trị bệnh ung thư, bà buộc phải rút lui khỏi nhiều vai trò, trong đó có vị trí lãnh đạo văn hoá tại tờ The Koori Mail, tờ báo quốc gia do người Aboriginal sở hữu, được thành lập vào tháng 5 năm 1991 bởi Owen Carriage và cha của bà, Mục sư Frank Roberts.

Dù đang mang bệnh, bà vẫn viết và biểu diễn vở My Cousin Frank tại Nhà hát Opera Sydney vào tháng 12 năm 2025, kể lại câu chuyện về người anh họ Frank Roberts — người trở thành vận động viên Olympic Aboriginal đầu tiên của Úc vào năm 1964.

Đây cũng là buổi biểu diễn công khai cuối cùng của bà.

Bà cũng đang viết một tác phẩm mới mang tên The Indigenous World Art Orchestra, đồng thời đạo diễn phim tài liệu dài Balang (câu chuyện về Tom E Lewis) và phát triển dự án phim Bukal (câu chuyện về Henrietta Maree).

Bà Tanya Denning-Orman, người Guugu Yimithirr và Birri Gubba, đồng thời là Giám đốc First Nations của SBS, ghi nhận vai trò to lớn của bà Roberts trong việc truyền cảm hứng cho thế hệ mới các chuyên gia truyền thông bản địa.

Bà nói: “Việc nhìn thấy bà trên truyền hình giờ vàng đã truyền cảm hứng cho tôi và rất nhiều người khác, bà không chỉ dẫn dắt sự thay đổi, mà còn khơi dậy cả một lĩnh vực, nuôi dưỡng và dẫn dắt những người đang tiếp nối ngọn lửa đổi thay, ngọn lửa được thắp lên từ gia đình, câu chuyện và tổ tiên của bà.”

“Tài năng của bà không chỉ giới hạn trên màn ảnh hay sân khấu, mà còn thể hiện qua những nỗ lực vận động cho vai trò lãnh đạo của First Nations và sự cam kết với thế hệ kế tiếp.”

“Rhoda, chúng tôi nhớ bà, biết ơn bà, và sẽ mang bà theo trong mọi điều chúng tôi làm.”

Vào tháng 7 năm 1998, em gái song sinh của bà, Lois, mất tích khi đang quá giang giữa Nimbin và Lismore.

Gia đình ban đầu được thông báo rằng người phụ nữ 38 tuổi chỉ đơn giản là “đi lang thang” và “đang phản ứng thái quá”.

Sáu tháng sau, thi thể của cô được tìm thấy trong khu rừng bang Whian Whian gần đó. Cô đã bị trói, tra tấn, xâm hại và sát hại.

Rhoda Roberts (bên trái) và em gái song sinh Lois, người bị sát hại vào năm 1998 trong một vụ án vẫn chưa được phá. Source: Supplied

Chưa từng có ai bị truy tố liên quan đến cái chết của cô, và vụ án cũng chưa bao giờ được điều tra lại.

Bà Roberts thường xuyên nhắc đến Lois — nhớ về mối gắn bó sâu sắc giữa hai chị em, cũng như nỗi đau kéo dài vì mất mát đó.

Bà chia sẻ trong một cuộc phỏng vấn gần đây:

“Kể từ ngày cô ấy ra đi, mỗi tối trước khi ngủ tôi đều nghĩ về em. Và khi thức dậy, hình ảnh của em lại hiện lên đầu tiên. Vì thế, em sẽ mãi mãi trẻ trung trong ký ức của tôi.”

Bà Roberts cũng được ghi nhận là người đặt ra thuật ngữ Welcome to Country vào những năm 1980.

Bà nói với chương trình SBS Examines năm ngoái: “Đó là khoảnh khắc để chúng tôi suy ngẫm về niềm tin tâm linh và những nghi thức mà chúng tôi vẫn luôn thực hành.”

“Tuy nhiên, với quá trình chiếm đóng và đồng hoá, những thực hành đó đã sớm bị cấm đoán.”

Trong một cuộc phỏng vấn với ABC vào tháng 7, bà Roberts chia sẻ về việc bà được ghi nhận là người đặt ra thuật ngữ này vào những năm 1980, khi bà điều hành Aboriginal National Theatre Trust.

Bà nói: “Chúng tôi nghĩ, ‘Tại sao không bắt đầu đưa lại nghi thức mà cộng đồng chúng tôi vẫn thực hành, nhưng áp dụng cho lĩnh vực nghệ thuật?’ — vì đây là môi trường rất cởi mở, linh hoạt và có tư duy phản biện mạnh mẽ.”

“Và rồi chúng tôi tự hỏi, ‘Nên gọi nó là gì?’ và tôi đã đặt tên là Welcome to Country.”

“Luôn rộng lượng và tử tế”

Nhìn về tương lai, bà Roberts nói:

“Thế hệ tiếp theo thật sự rất xuất sắc.”

“Có những người được đào tạo rất bài bản, nhưng đồng thời cũng là những người có tư duy phản biện đáng kinh ngạc,” bà chia sẻ với ABC vào tháng 7.

“Họ đang nhìn về phía trước và thấy được những cơ hội. Và nếu nhìn vào mọi lĩnh vực trong đất nước này, đều có người Aboriginal đang làm việc trong đó.”

Bà nhấn mạnh rằng những người First Nations tài năng đang hoạt động trong nhiều ngành nghề chuyên môn khác nhau, và đang “đóng góp trở lại” cho nước Úc và nền kinh tế.

“Nhưng chúng ta thường không chú ý đến điều đó. Thay vào đó, chúng ta tập trung vào những vấn đề tiêu cực mà nhiều cộng đồng đang phải đối mặt, như tỷ lệ giam giữ hay bạo lực gia đình,” bà nói.

Kết thúc cuộc phỏng vấn, bà chia sẻ một lời dạy từ cha mình, Mục sư Frank Roberts:

“Bạn biết mình là ai. Chúng ta đã hiện diện ở đây hàng ngàn năm. Điều đó thật phi thường. Vì vậy, hãy luôn rộng lượng và tử tế.”

Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese

Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube

Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play