Nếu kỷ niệm đau đớn về những gì đã từng xảy ở ở cái ghế đá dọc hành lang ngôi trường cấp 3 của bạn, hoặc tại cái bàn ăn trong căn tin của trường có thể ghim chặt vào ký ức của chúng ta mãi tận sau này khi đã trưởng thành, vậy thì những ký ức đó nói lên điều gì về thứ gọi là “sự nổi tiếng”.
Mặc dù chúng ta không nói nhiều đến những khái niệm tâm lý cổ điển như sự thôi thúc bản năng, cái tôi, siêu ngã hay vô thức nữa, nhưng chúng ta đều hiểu rằng có rất nhiều hành động mình từng làm mà thiếu hoặc không cần suy nghĩ gì hết. Những cảm xúc thôi thúc tạo ra hành động đó dường như đến từ một miền vô định, cũng như cách chúng ta phản ứng lại cuộc sống dường như là một phần của “cá tính” con người chúng ta.
Ngày nay, người ta hiểu rằng tất cả những hành động bật ra một cách tự động, cũng như những cảm xúc và suy nghĩ đều có liên quan tới một loại hoạt động đặc thù của tế bào não. Các nghiên cứu gần đây cho biết, chính xác là bộ não của chúng ta được xây dựng dựa trên nền tảng của “sự nổi tiếng”.
Nếu bạn cũng giống như hầu hết những người khác, bạn sẽ giữ mãi những ký ức về cô bạn gái hay cậu bạn trai nổi tiếng nhất trường cấp 3, hơn bất kỳ điều gì khác, trong suốt cuộc đời sau này khi bạn trưởng thành.
Bây giờ bạn hãy thử xem sao nhé. Điều gì sau đây sẽ bật ra trước trong trí nhớ của bạn? Tên của một giáo viên dạy Văn hồi lớp 10 hay tên của người con gái đẹp nhất trường cấp 3? Nếu bạn cũng giống như hầu hết những người khác, bạn có thể sẽ giữ mãi những ký ức về cô bạn gái hay cậu bạn trai nổi tiếng nhất trường cấp 3, hơn bất kỳ điều gì khác, trong suốt cuộc đời sau này khi bạn trưởng thành. Thậm chí bạn cũng có thể nhớ lại những cảm xúc bạn từng có về những cô bạn gái nổi tiếng xinh đẹp học giỏi, hay cậu bạn trai nổi tiếng đẹp trai, học giỏi, có tài đó. Và cứ mỗi lần nhớ đến cảm xúc đó, thậm chí bạn có thể liên hệ ngay hoặc làm sống lại giây phút của một kỷ niệm nào đó, còn hiện rõ mồn một trong trí nhớ. Đó không hẳn chỉ là sự hoài niệm. Đó là những kinh nghiệm đầu đời của tuổi hoa niên vẫn còn đọng lại cho đến ngày nay, mặc dù thời gian có trôi qua bao lâu đi nữa, cũng như những kinh nghiệm đó sẽ vẫn còn gây ảnh hưởng đến bạn trong tuổi trưởng thành.
Có những từ ngữ đặc biệt mà khi nhắc đến, người ta thường hay liên tưởng đến thời học cấp 3, chẳng hạn “giờ giới nghiêm của cha mẹ”, “xuất thân từ gia đình nào”, và từ thứ ba chính là “sự nổi tiếng trong trường”. Điều này cũng cho thấy vị trí trong xã hội trở nên ngày càng quan trọng đối thời đại này như thế nào. Nhưng thậm chí ngay từ những năm tháng tuổi hoa niên nặng nề tâm trạng, bạn cũng có thể cảm nhận được thời kỳ này đã giữ lại trong con người trưởng thành của bạn rất nhiều điều khác nữa, chứ không chỉ có “sự nổi tiếng” của cô gái là hoa khôi của trường hay anh chàng khối trên học giỏi có tài. Giống như những sự vận động xã hội khác, ngôi trường cấp 3 cũng phức tạp không kém.
Bắt đầu tuổi dậy thì cũng chính là lúc mà bộ não phát triển nhanh nhất so với bất kỳ giai đoạn và lứa tuổi nào khác. Bộ não lúc này vừa bao gồm những suy nghĩ kiểu trẻ thơ (tự phát, bốc đồng và thiếu tự chủ) vừa chứa đựng những lối suy tư trưởng thành (hay trầm tư, thích nghĩ về cuộc đời mình và dễ bị thay đổi theo đúng cái cách người khác nghĩ về mình như thế nào).
Những kinh nghiệm mà chúng ta có được trong những năm tháng quan trọng này có thể ảnh hưởng tới bộ não của chúng ta cho đến hết phần còn lại của cuộc đời. Điều đó cho thấy những kinh nghiệm tuổi dậy thì về “sự nổi tiếng” có quyền lực đến cuộc đời bạn về sau một cách mãnh liệt như thế nào.
Những kỷ niệm đó khi trưởng thành có thể ảnh hưởng đến chúng ta bằng nhiều cách, đặt biệt hơn chúng sẽ tạo ra những định kiến đối với những gì chúng ta nhìn thấy, suy nghĩ hay hành động.
Các chuyên gia tâm lý gọi quá trình này là những bước đi vào “quy trình tiếp nhận thông tin xã hội”, nghĩa là nếu chúng ta nhìn lại những mối giao tiếp xã hội của mình như một bộ phim quay chậm, thì chúng ta sẽ khám phá rằng hàng ngàn hành động trong những mối quan hệ xã hội đó thật sự là kết quả của một chuỗi những quyết định vô thức và riêng biệt. Dĩ nhiên chúng ta không cảm thấy được những chuỗi quyết định đó là riêng biệt mà xem chúng như những hành vi của bản năng, bởi vì tất cả đều diễn ra chỉ trong một khoảnh khắc, có thể chưa tới một phần triệu giây.
Những kỷ niệm khi trưởng thành có thể ảnh hưởng đến chúng ta bằng nhiều cách, đặt biệt hơn chúng sẽ tạo ra những định kiến đối với những gì chúng ta nhìn thấy, suy nghĩ hay hành động.
Ví dụ, tôi vừa mới chạy vào cửa hàng bán trái cây, và khi tôi vừa chạy vào, một người đàn ông cao to vội vã bước ra. Khi anh ta đi ngang qua tôi, vai của chúng tôi bị đụng nhau, và tôi bị húc một chút. Tự nhiên tôi bật thốt lên “Ồ, xin lỗi anh”. Đó là một phản ứng tự động phát ra.
Những sự kiện đột ngột kiểu này xảy ra thường xuyên đến nỗi chúng ta chẳng bao giờ suy nghĩ về nó. Nhưng lần này tôi dừng lại nghĩ bụng: “Tại sao mình phải xin lỗi anh ta?” Tình huống xảy ra không do lỗi của tôi. Vì vậy lời xin lỗi của tôi quả thật hơi ngu ngốc. Chỉ một giây sau, bên ngoài cửa hàng bận rộn, tôi lại thấy một người khách khác cũng va vào người đàn ông vừa mới tông tôi. Người khách đó phản ứng lại khác hẳn tôi. Ông ta hét lên mấy tiếng thô lỗ với người đàn ông kia.
Không ai trong chúng ta có thể lên kế hoạch trước là mình sẽ hành động như vậy hoặc như vậy. Sự việc cứ thế xảy ra một cách tự nhiên. Những quyết định trong một phần triệu giây của chúng ta tiết lộ một vài hình thức định kiến, vốn được xây đắp từ trong quá khứ. Bản thân mỗi quyết định hay lựa chọn đó có thể không mang lại những hậu quả nghiêm trọng. Nhưng khi tổng hợp tất cả lại với nhau, chúng định hình nên con người của chúng ta. Chúng ta là ai? Chúng ta sống như thế nào?
Khoa học về tâm lý ngày nay có thể đo đạc chính xác những định kiến này được tạo ra từ trong những ký ức của chúng ta như thế nào. Quá trình xây đắp định kiến có thể hữu ích. Nó giúp chúng ta lọc lại toàn bộ những vấn đề xã hội nào mà chúng ta phải đương đầu, tạo ra quyết định đáp trả, thực hiện những hành động đáng hài lòng nhất và từ đó bảo đảm sự sống sót của chúng ta giữa xã hội.
Vấn đề là chúng ta đã rời ngôi trường cấp 3 đó quá lâu rồi mà bộ não vẫn không hề hay biết.
Suy cho cùng thì chẳng ai có thể ngừng lại và nghiêm túc sàng lọc lại từng sự kiện xảy ra với mình trong một ngày. Não bộ thông minh và hữu ích của con người chỉ đơn giản dựa vào những gì đã dẫn tới kết quả tốt đẹp trong quá khứ để tiếp tục hành động giống như thế khi gặp tình huống tương tự. Ai đó đi ngang qua bạn và chào. Gật đầu chào lại có vẻ như là một hành động đáng hài lòng và thành công trước đó, nên bây giờ chúng ta lại làm tiếp như vậy. Một ai đó va vào bạn? Cư xử lịch sự, nhường đường cho họ, tránh xung đột luôn luôn là cách dẫn tới ít phải chịu đựng nhất, vì vậy chúng ta sẽ tiếp tục làm như thế.
Tuy nhiên xin nhớ rằng, những định kiến này được xây đắp dựa trên những ký ức từ thuở bắt đầu thời kỳ trưởng thành của chúng ta. Bộ não trong giai đoạn trưởng thành sơ khái đó được hình thành để giúp chúng ta sống sót trong ngôi trường cấp 3. Vấn đề là chúng ta đã rời ngôi trường cấp 3 đó quá lâu rồi mà bộ não vẫn không hề hay biết. Định kiến của chúng ta vẫn còn mãi bám víu theo những mối quan hệ xã hội đầu tiên xây đắp nên từ ngôi trường đó. Đây có lẽ là lý do tại sao, lâu lâu, mỗi khi một điều gì đó bất thường xảy đến, chẳng hạn một sự hiểu lầm hay một tình huống đáng xấu hổ. Thì trong những khoảnh khắc đó, định kiến của chúng ta lại bị tống mạnh về phía trước và bùng nổ, và đó là lúc mà kinh nghiệm thời cấp 3 của chúng ta trở nên mạnh mẽ hơn bao giờ hết.
Trích từ sách: “POPULAR: The Power of Likability in a Status-Obsessed World”, tác giả Mitch Prinstein, xuất bản ngày 6/6/2017 bởi nhà Viking.
