Theo nhà phê bình âm nhạc Nguyễn Thuỵ Kha thì việc công chúng tranh cãi về năm ca khúc bị cấm là điều phi lý, vì còn có "hàng nghìn hợp xướng, ca khúc cách mạng vĩ đại" để hát, thì sao không nhắc đến cũng như không được quan tâm.
Từ Sài Gòn, nhà báo Nguyễn Viện cho rằng việc cấm hát hay dè bỉu sự thụ hưởng của công chúng đối với năm bài hát bị cấm chẳng qua là một sự ganh tị không hơn không kém, và việc người dân phản ứng mạnh mẽ đối với việc cấm này là bởi vì nó đã động chạm đến sự yêu thích của công chúng.
Nguyễn Viện: Thông tin năm bản nhạc bị cấm trở lại sau khi trước đây đã cho phép hát đối với dư luận quần chúng nói chung là người ta phản ứng rất dữ dội, và nó gần như là một phản ứng rộng khắp.
Trên tất cả các mạng xã hội thì người ta đều thấy có những phản ứng châm biếm, hoặc chế diễu hay thậm chí người ta đặt lại lời cho những bài hát đó để chế diễu sự việc đó.
Mai Hoa: Diễn tả một phong trào phản ứng rộng khắp đó thì là gì? Theo anh thì điều gì nằm dưới những phản ứng đó?
Nguyễn Viện: Tại vì nó [việc cấm những bản nhạc] đụng chạm vào cái mà người ta yêu thích, đó là thứ nhất.
Thứ hai là nó chứng tỏ một cái gì đó không bình thường ở các nhà quản lý. Và cái sự không bình thường ở đây với góc độ cá nhân thì tôi nhìn thấy một số vấn đề như sau. Nó có vẻ như là một sự ganh tị.
Đó quả thật nếu người ta nhìn vào mức độ quần chúng nhân dân cả hai miền Nam Bắc, và đặc biệt là miền Bắc hiện nay yêu thích nhạc Bolero nói chung, và những bản nhạc bị cấm như vừa rồi gần như hết sức phổ biến. Thậm chí, có một số ca sỹ đã hái ra tiền nhờ vào việc hát những bản nhạc cũ trước năm 75.
Việc này với các nhạc sĩ miền Bắc thì có lẽ họ cảm thấy một điều gì đó hết sức đáng ganh tị. Và sự ganh tị này thể hiện một cách rõ ràng khi ông Nguyễn Thuỵ Kha phát biểu rằng tại sao hàng ngàn những bài hát của các ông ấy, những bản giao hưởng những ca khúc có giá trị này nọ không ai sử dụng mà lại đi hát những bài nhạc Bolero mà gần như là không giá trị gi mấy ví dụ như vậy, thì tôi nghĩ đó là một sự ghen tị và một sự so sánh hết sức buồn cười.
Mai Hoa: Dạ thưa, nhà báo Nguyễn Lưu cũng phê bình hết sức nặng nề về việc quần chúng phản ứng lại lệnh cấm này và ông nói rằng "việc cấm này là chuyện bình thường", và ông thẳng định như ở Mỹ là nơi tự do thì cũng có lệnh cấm đó.
Mai Hoa không liên lạc được với Nguyễn Lưu để hỏi thêm rằng nhà báo dựa vào những bằng chứng nào để khẳng định việc ở Mỹ cũng có những việc cấm những bài hát mà trước đó đã được phổ biến rồi lại sau đó lại cấm.
Với tư cách của anh là một người viết báo và người của giới truyền thông thì anh nhận định về việc này là như thế nào, thưa anh?
Nguyễn Viện: Thực sự thì tôi có thể nói ngay rằng, với kiến thức ông Nguyễn Lưu tôi rất đáng nghi ngờ.
Như trước đây sự việc đã xảy ra với nhạc sĩ Phạm Duy, ông Nguyễn Lưu phê phán lời bài hát Mùa Thu Chết của nhạc sĩ Phạm Duy nói đó là những lời phản động, ám chỉ cách mạng mùa thu này nọ thì tôi thấy điều đó là một điều hết sức ngu dốt và ấu trĩ.
Nó ấu trĩ bởi vì cái quan điểm và nó ngu dốt bởi vì cái sự hiểu biết của ông ấy. Ai cũng biết đó là bài thơ đó của Apollinaire. Và ông Apollinaire đã chết trước khi có cuộc Cách Mạng mùa Thu. Chẳng có lý do mà ông Apollinaire ở bên Tây mà lại tiên tri về Cách Mạng Mùa Thu để bôi bác hay là ông phỉ báng nó.
Cái điều đó chứng tỏ cái kiến thức của Nguyễn Lưu rất là buồn cười cho nên thật ra tất cả những gì ông Nguyễn Lưu phán tôi nghĩ mọi người cần phải coi lại.
Mai Hoa: Quay lại với năm bài hát được cho phép hát rồi lại cấm, thì anh cũng nói rằng “sở dĩ công chúng phản ứng mạnh mẽ bởi vì họ đã chạm vào cái sự yêu thích của công chúng”, nhưng tại sao người ta lại yêu thích dòng nhạc Bolero như vậy, thưa anh?
Nguyễn Viện: À cái điều đó cũng bình thường thôi bởi vì dòng nhạc Bolero thì hầu như tất cả những người ở miền Nam đều biết. Thứ nhất nó là dòng nhạc bình dân phù hợp với đại đa số quần chúng.
Và đồng thời nó là một cái điều gì đó hết sức chân thực con người, nó là những tình cảm đơn sơ chân thành và nó gắn liền với đời sống tình cảm người ta thì người ta thích thôi.
Thật ra quần chúng thì yêu cầu về nghệ thuật cao cấp nó cũng không bao nhiêu nói cho công bằng là như vậy, nhưng mà bởi vì những bản nhạc đó nó (Bolero) đi vào lòng người và đó là tâm sự đời của người ta thì người ta yêu thích thôi.
Mai Hoa: Có phải vì tính bình dân, dễ đi vào lòng người, dễ hát dễ nhớ… nên đó là lý do để ông Nguyễn Thụy Kha nói rằng có những người vì trình độ hạn chế?
Vậy quay lại chuyện cấm những bài hát, thì có phải chăng đây là lúc chính quyền muốn nâng cao trình độ thưởng thức của người dân?
Nguyễn Viện: À thì tôi có thể nói ngay như vầy, ông Nguyễn Thụy Kha ông nói rằng các nghệ sĩ phải phục vụ chế độ đó là quan điểm cá nhân ông. Ông có thể phục vụ chế độ ông ấy thích nhưng điều đó không có nghĩa rằng tất cả các nghệ sĩ phải phục vụ chế độ.
Các nghệ sĩ chỉ phục vụ chính họ và phục vụ con người, chứ họ không phục vụ chế độ. Đó là người những con người chân chính. Còn những người phục vụ chế độ thì có lẽ trước hết có thể họ yêu quý chế độ đó, nhưng cũng có thể vì một cái gì đó, có một cái động cơ cũng không hay ho gì lắm. Chẳng hạn như nó đáp ứng một số quyền lợi của họ gì đó.
Tôi nghĩ rằng nghệ thuật không nhất thiết phải phục vụ chế độ. Nghệ thuật đích thực phải phục vụ con người nói chung. Và trước hết đối với người nghệ sĩ là nó phục vụ cho chính họ rồi sau đó thì họ phục vụ cho con người.
Mục tiêu đích thực của nghệ thuật ở khắp mọi nơi trên mặt đất này là người ta không phải nhắm tới chế độ mà người ta nhắm tới, bày tỏ điều gì của chính họ, họ muốn chia sẽ với công chúng thì điều gì phù hợp với công chúng thì công chúng đón nhận.
Sau bao nhiêu năm chiến tranh thì những người ở miền Bắc họ mới vỡ lẽ ra rằng có cả một nền văn hóa chân chính đích thực phía dưới Vĩ tuyến 17. - Nhà thơ Trần Tiến Dũng
Có hay chăng vấn đề hòa giải hòa hợp dân tộc khi văn học nghệ thuật Bắc Nam trước sau 75 vẫn còn trong vòng "Cấm" và "Cho"?
Chính phủ Việt Nam hay nói về vấn đề hòa hợp hòa giải dân tộc. Hòa giải và hòa hợp dân tộc từng được nhắc đến trong Hiệp định Paris 1973.
Thứ trưởng Bộ ngoại giao Nguyễn Thanh Sơn trả lời phỏng vấn Báo điện tử Pháp Luật ngày 2/5/2014 cũng nói rằng, “Chúng ta đã tha thứ cho kẻ thù của chúng ta là đế quốc Mỹ, thực dân Pháp. Vậy tại sao không nhìn nhận người anh em cùng một bào thai, cùng một dòng máu Lạc Hồng?”
Báo Nhân dân ngày 20/05/2014 trong bài Nghĩ về hòa hợp dân tộc của Thiên Phương, cũng nêu lên việc "hòa hợp dân tộc vì đó là một yếu tố bảo đảm cho hiện tại và tương lai đất nước”
Nguyên Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết, ngày 27/4/2015, khi trả lời phỏng vấn của báo điện tử VietNamNet về hòa giải và hòa hợp dân tộc cũng đã nói cái gì làm được, có ích thì nên làm.
Thế nhưng việc người dân thích hát một dòng nhạc hay một số bài hát bỗng nhưng bị cấm hát bởi chính quyền bên phe thắng cuộc khiến nảy sinh vấn đề liệu có hay không việc hòa giải về giá trị văn hóa Bắc Nam?
Theo ý kiến của nhà thơ Trần Tiến Dũng thì không có vấn đề hòa giải văn hóa hai miền mà chỉ là một cuộc chiến đấu của các giá trị đích thực.
Nhà thơ Trần Tiến Dũng: Tôi cho rằng những sản phẩm văn hóa và nhất là những sản phẩm văn hóa của chế độ Hà Nội đó nó đã không dần dần mất đi giá trị và thực sự nó không còn đáp ứng nhu cầu văn hóa của Sài Gòn hay cả nước nữa.
Điều đó nó khiến những người bảo thủ của phe thắng cuộc đó, dùng từ đó cho dễ, họ cảm thấy lo lắng và đố kỵ như anh Nguyễn Viện nói.
Nhưng cái góc độ đó ít thôi, ở một góc độ mà chúng ta cũng biết là Liên Xô hay các nước XHCN Đông Âu đó thì sau khi có một chế độ mới thì toàn bộ những sản phẩm văn hóa trong cái thời kỳ cộng sản chuyên chế đó nó biến mất.
Thật ra nó không có giá trị để tồn tại với thời gian. Nó không có giá trị khiến cho công chúng yêu thích và nhớ tới, hay là khiến cho nó có một gía trị văn hóa để tồn tại với dân tộc mà chính vì toàn bộ sản phẩm đó chỉ phục vụ cho một chế độ chuyên chế mà thôi.
Còn ở góc độ hòa giải thì tôi thấy rằng họ nói chung cũng chẳng có hòa giải gì đâu.
Qua sự cấm đoán này cũng thấy rằng có một số người cực đoan bảo vệ chế độ họ nghĩ rằng có thể dùng văn hóa để thuyết phục người dân hướng về việc xây dựng cái chế độ đang thối nát đang tệ hại này.
Nhưng mà thiệt ra cái điều đó nó cũng vô ích.
Hay là họ muốn dùng cái văn hóa của họ để hòa giải thì hai cái điều đó đều là không thể được.
Đối với công chúng yêu văn hóa yêu nghệ thuật ngày nay thì họ chỉ hướng tới giá trị thôi.
Mà những tác phẩm có giá trị, những tác phẩm của Việt Nam Cộng Hòa để lại từ trước năm 75 cho đến bây giờ vẫn tồn tại khắp nước từ văn chương nghệ thuật hội họa nhất là lĩnh vực âm nhạc và dòng nhạc Bolero.
Thật ra nó không chỉ chinh phục người dân ở Miền Nam thôi mà người dân ở Miền Bắc rất thích và họ hát suốt ngày, trong khắp cả các nơi mà họ có thể hát được.
Và vấn đề hòa giải đó nó cũng không giải quyết được vấn đề gì.
Mà vấn đề là sự chiến thắng của một nền văn hóa thực thụ mà thôi. Đây là một cái tạm gọi là một cuộc chiến đấu mới.
Mà nói là chiến đấu cũng quá đáng vì thật ra thì cái gì có giá trị phục vụ cho nhân loại cho nhân văn cho tình yêu nước cho con người thì cái đó sẽ thắng thôi.
"'Hàng ngàn những bản giao hưởng những ca khúc cách mạng không ai sử dụng mà lại đi hát những bài nhạc Bolero...', thì tôi nghĩ đó là một sự ghen tị và một sự so sánh hết sức buồn cười." - Nhà văn Nguyễn Viện
Mai Hoa: Anh cũng vừa nhắc đến giá trị và nhân dân chỉ hướng đến những tác phẩm có giá trị mà thôi.
Theo anh thì giá trị của dòng văn học nghệ thuật trước năm 75 là gì để mà dòng văn học đó, giá trị đó không chỉ chinh phục cả miền Nam mà cả lớp sau này lớn lên sau cuộc chiến, và cả lớp người miền Bắc vốn trước đó hoàn toàn không hề được thụ hưởng cái giá trị của VNCH?
Trần Tiến Dũng: À tại vì đơn giản, những giá trị đó thuộc về con người, về tình yêu sự sống sự chia sẻ về dân chủ về sự tự do, đó là những giá trị bất biến của nhân loại.
Những tác phẩm văn học của miền Nam trước đây dù trong bối hoàn chiến tranh nhưng mà vẫn hướng về những giá trị rất thực là nhu cầu được trãi lòng, nhu cầu được tình tự, nhu cầu được nói về tự do, về những phẩm giá, lương tri con người ở trong một bối cảnh mà chốt lại là không phục vụ cho một chế độ nào cả, mà phục vụ cho ý thức tự do dân chủ và tình yêu giữa người và người.
Điều đó không thể tìm thấy trong văn học miền Bắc.
Tại vì văn học miền Bắc là văn học phục vụ chế độ còn văn học miền Nam là văn học phục vụ cho những gía trị lớn của nhân loại nói chung.
Cái điều đó sau bao nhiêu năm chiến tranh thì những người ở miền Bắc họ mới vỡ lẽ ra rằng có cả một nền văn hóa chân chính đích thực phía dưới vĩ tuyến 17.
Và họ tìm thấy nó, cảm thụ nó bằng tất cả lòng yêu thích yêu quý của mình cũng như tìm thấy ở nó một giá trị chia sẻ cho thời đại hôm nay và giấc mơ về tương lai về tự do dân chủ tương lai của họ.
Mai Hoa: Có vẻ như nhận định của anh và nhận định của những người ra lệnh cấm không trùng với nhau.
Nó cũng giống như là sự thẩm thấu về nghệ thuật của công chúng với những người cầm quyền như có một khoảng cách - điều này nên hiểu như thế nào thưa anh?
Trần Tiến Dũng: Cái tôi muốn hướng tới là ngay cả những bài hát bị cấm này nó không phải là phục vụ cho người lính VNCH mà đó là những bài tự tình.
Tại vì những người lính trước tiên, bản thân những người lính là chiến đấu cho quê hương mình cho tự do cho dân tộc. Họ không chiến đấu cho một cái thể chế hay một cái độc tài hay một đảng cầm quyền nào cả. Cái đó nó có cả một sự khác biệt rất lớn.
Còn cái việc ông Kha nói là cái trách nhiệm bảo vệ những sáng tác của chế độ này thì đó là trách nhiệm của một nền văn học vú nuôi bởi cái quyền lực nhà nước, được mớm sữa được cho bú được bồi bổ bởi một chế độ nhà nước độc tài thì bản thân nền văn học đó không có giá trị.
Vì văn học nghệ thuậ thuộc về công chúng thuộc về những giá trị lớn mà tự công chúng tìm đến tự công chúng ý thức đó là hay đẹp và chân thiện mỹ đó là sự chân chính.
Mai Hoa: Với tư cách của một người làm văn hóa và một công dân trong chế độ hiện tại, anh có lời nhắn nhủ gì với những người cầm quyền để họ có một cái kênh thông hiểu hơn về những nguyện vọng của người dân, thưa anh?
Trần Tiến Dũng: Theo tôi nếu mà có một lời nhắn gởi gì thì đó là cái nhà nước này chế độ này hãy thôi mớm sữa làm vú nuôi cho những tầng lớp văn nghệ sĩ mà chỉ viết phục vụ chế độ của họ thôi, mà hãy tạo điều kiện cho những nghệ sĩ đích thực viết lên những tác phẩm giá trị hướng về chân thiện mỹ, những giá trị tự do dân chủ, nhân quyền hay những giá trị tình yêu chân chính trong sáng hay là những tác phẩm có tính chất phục vụ ý thức hướng về sự trường tồn của dân tộc tình yêu nước chân chính, đại khái như thế.
Tôi tin rằng nếu họ biết lắng nghe thì sẽ không có việc cấm hay không cấm hà hãy để cho công chúng tự do chọn lựa những gì mình thích. Nói cho công bằng một chút thì đâu phải là ai cũng thích nhạc VNCH và bỏ bê Nhạc Đỏ đâu.
Lâu lâu tôi vẫn thấy họ hát đấy chứ.
Có những người có ký ức thời chiến tranh của phe thắng cuộc thì họ vẫn hát đấy chứ, đó là điều bình thường mà.
Thì cái điều anh cấm chỉ là một cái đòn hết sức ấu trĩ mà thôi.
Nó không có giá trị gì cả không giải quyết được cái gì cả, vì anh cấm về phương diện nhà nước thì người ta vẫn hát đó thôi.
Ở đây tôi muốn nhắn gởi là hãy thôi bú mớm, hãy thôi bảo trợ cho những thứ nghệ thuật chỉ nhằm nịnh bợ hay là tô son điểm phấn không có gí trị gì cả cho chế độ này.
