Vì tình trạng không quốc tịch có thể là hệ quả của chiến tranh hoặc sự di cư hàng loạt, nên nó thường được xem là điều gì đó xảy ra bên ngoài biên giới của chúng ta.
Nhưng các chuyên gia cho rằng Úc đang duy trì tình trạng không quốc tịch ngay trong biên giới của mình.
Trong tập cuối này của "Belonging Nowhere" - tạm dịch: “Không chốn dung thân”, chúng ta sẽ tìm hiểu sâu hơn về vấn đề này và cách giải quyết tình trạng không quốc tịch.
Bi kịch của người đàn ông bị chối từ ở cả hai quốc gia
Trường hợp của Gus Kuster đã gây xôn xao dư luận khắp thế giới.
Ông sinh ra tại Papua New Guinea vào năm 1978 và lớn lên tại Úc từ năm bốn tuổi.
Cha ông là một cựu chiến binh người Úc da trắng thuộc lực lượng quốc phòng, và bà ngoại phía mẹ ông là người đảo Torres Strait.
Nhưng khi còn là một thiếu niên, ông bắt đầu dính líu vào các hành vi phạm tội.
“Mọi thứ ở nhà và trường học đều không ổn. Tôi giao du với những người lớn tuổi hơn, đám bạn xấu và mọi chuyện bắt đầu đổ vỡ. Điều đó dẫn tôi đến việc dùng ma túy.”
“Và vâng, đó là khi mọi thứ bắt đầu mất kiểm soát. Lúc đó tôi còn rất trẻ. Nhưng đó là cộng đồng tôi sống, xã hội tôi sống, đó là cách tôi học được. Tôi đã học tất cả những điều này ở Úc.” Kuster nói.
Ông đã bị kết án vì các tội hình sự nghiêm trọng bao gồm ma túy, lái xe nguy hiểm, hành hung và vi phạm lệnh bạo lực gia đình.
Trong lần thụ án cuối cùng vào năm 2017, ông đã được cảnh báo rằng thị thực thường trú của mình có thể bị hủy bỏ.
“Tôi không biết mình có quyền thường trú. Tất cả những gì tôi biết là mình là người Australia, và cho đến khi bị tống giam họ mới đến nói với tôi. Họ nói thị thực thường trú của bạn đang bị hủy bỏ.” Kuster kể.
Sau đó vào năm 2019, toàn bộ thân phận của ông tại Australia đã thay đổi.
“Họ bay cùng tôi đến New Guinea, Papua New Guinea, và khi tôi đến nơi, khi chúng tôi hạ cánh, ngay lúc tôi đang đi xuống cùng các nhân viên an ninh, các quan chức đã lên máy bay và họ rất giận dữ, bắt đầu hét vào mặt tôi rằng 'anh không được xuống máy bay này.”
“Anh không được xuống máy bay này.' Và, vâng, họ thực sự mất kiểm soát và nói 'anh phải quay lại, anh không được ở lại đây, chúng tôi không muốn Úc đổ rác rưởi của họ vào đất nước chúng tôi.'
“Cuối cùng họ lấy hết hành lý của tôi, để hành lý của tôi lại Papua New Guinea. Không ai lấy lại nó, vì vậy chúng tôi đành quay đầu trở về Úc, và vâng, lúc đó chuyện đã tràn ngập trên tin tức và mọi thứ,” Kuster nhớ lại.
Ông bị giam giữ vô thời hạn trong trại tạm giam di trú khi quay lại Australia - và đã ở đó nhiều năm.
“Bây giờ tôi hay quên mọi thứ, vì đó là những gì nơi đó gây ra cho bạn. Kiểu như, bạn biết đấy, tôi cố nhớ lại nhưng không thể và đó là điều tôi đã nói với các nhà tâm lý học và tư vấn viên, rằng có lúc tôi đã quên cả ngày sinh của mình, tôi quên mất mình bao nhiêu tuổi, vì khi bạn bị mắc kẹt trong tình trạng không quốc tịch và bị giam giữ vô thời hạn, tôi đã nghĩ mình sẽ không bao giờ được ra ngoài.”
“Vì vậy tâm trí tôi bắt đầu đi lạc và bạn cứ thế quên mọi thứ vì không thể suy nghĩ thấu đáo, vì bạn không còn biết mình là ai nữa, và bạn bị đối xử như động vật,” Kuster kể lại.
Những hệ lụy tâm lý sau thời gian giam giữ vô thời hạn
Nhưng sau phán quyết của Tòa án Tối cao vào tháng 11 năm 2023, Gus Kuster là một trong những người bị giam giữ được trả tự do.
ABC News đã loan tin vào thời điểm đó:
"Một nhóm hơn 80 người được thả khỏi trại tạm giam di trú trong tuần qua sẽ đối mặt với án tù bắt buộc một năm nếu họ vi phạm các điều khoản thị thực mới. Khuya đêm qua, quốc hội đã thông qua luật trao cho bộ trưởng nội vụ quyền áp đặt các điều kiện thị thực khắt khe hơn đối với nhóm này, bao gồm lệnh giới nghiêm và giám sát điện tử."
Hơn một năm sau, ông vẫn đang trong quá trình hồi phục.
“Tôi đã cố gắng tìm kiếm sự giúp đỡ đúng mức mà mình cần. Tôi đã gặp rất nhiều khó khăn.”
“Hiện tôi vẫn đang vật lộn với nó, thật khó để tôi nhớ được mọi thứ, để làm những gì tôi phải làm, và thật khó để tôi đi đến một số nơi và ở gần mọi người, tôi chỉ cảm thấy lo âu tột độ.”
“Và, bạn biết đấy, tôi đã phải dùng thêm thuốc điều trị trầm cảm và những thứ tương tự,” Kuster nói.
Hiện ông đang ở cùng cha mẹ tại Caboolture, Queensland.
Nhưng ngoài sự hỗ trợ của gia đình, nỗ lực để đứng vững trở lại là một thử thách kéo dài.
“Thực ra tôi vẫn chưa tự do. Tôi không thể làm những gì mình muốn. Tôi không thể đi đâu mà không thông báo cho ai đó. Tôi không thể làm bất kỳ công việc nào mình thích vì có những điều kiện nhất định ràng buộc tôi.”
“Thật khó để hòa nhập vì nếu tôi muốn một công việc này hay việc kia, có những việc tôi không được làm vì họ nói rằng tôi có thể là một kẻ khủng bố, và tôi không thể ứng tuyển vào các công việc có yêu cầu nhất định, điều đó khiến mọi chuyện trở nên khó khăn vì tôi không thực sự cảm thấy mình đang hòa nhập với cộng đồng vào lúc này,” Kuster kể thêm.
Ông Kuster đang giữ thị thực bắc cầu loại R, điều này vẫn khiến tương lai của ông tại Australia trở nên bấp bênh.
Alison Battisson là giám đốc điều hành và là người sáng lập tổ chức Human Rights for All.
Bà đã đại diện cho Gus Kuster, cũng như những người tị nạn, và những người không quốc tịch khác.
“Tôi nghĩ tình trạng không quốc tịch là một vấn đề lớn ở Úc. Đó là một vấn đề khổng lồ liên quan đến những người bị kẹt trong nhà tù di trú - hoặc những người đã từng bị kẹt ở đó vì thiếu giấy tờ tùy thân, hoặc nếu một người không được tin tưởng trong yêu cầu bảo hộ của họ.”
Cũng có thể họ được xác định là không thuộc diện được bảo hộ nhưng lại không có quốc tịch, hoặc có lẽ họ có tiền án tiền sự - thì cho đến trước vụ việc NZYQ vào cuối năm 2023, họ đã phải đối mặt với việc bị giam giữ hành chính vô thời hạn,” bà Battisson nói.
Bà Battisson nói rằng vấn đề người không quốc tịch giữ thị thực tạm thời có thể được giải quyết, nhưng việc để mọi người trong tình trạng lấp lửng có thể gây ra tác động sâu sắc hơn đối với cộng đồng người không quốc tịch ở Australia.
“Tôi nghĩ Liên Hợp Quốc và xã hội, cộng đồng toàn cầu, phải tiếp tục tập trung vào tình trạng không quốc tịch và giải quyết nó như một vấn đề tại Úc.”
“Nó có thể giải quyết được. Giải quyết rất dễ dàng. Hãy cấp cho những người không quốc tịch thị thực thường trú. Ý tôi là, điều đó hoàn toàn hợp lý.”
“Nếu không, một lần nữa, bạn sẽ có một tầng lớp hạ đẳng gồm những người không được kết nối đầy đủ với xã hội, và đó là một hướng đi nguy hiểm cho xã hội.”
“Bạn không hề muốn có những tầng lớp hạ đẳng chỉ vì những lý do như thế này, và những tác động tâm lý lên những người đó và gia đình họ, khi mà không quốc gia nào muốn nhận bạn, đồng nghĩa với việc không quốc gia nào chăm sóc bạn. Và về mặt tâm lý, điều đó rất khó để chấp nhận,” bà Battisson giải thích.
Lỗ hổng trong hệ thống pháp lý và phân loại di trú
Katie Robertson là giám đốc của Phòng khám Pháp lý cho người không quốc tịch (Stateless Legal Clinic), dịch vụ pháp lý quốc gia đầu tiên của đất nước dành cho người không quốc tịch, cả trẻ em và người lớn.
Bà nhấn mạnh rằng mặc dù có quy định bảo vệ trẻ em sinh ra tại Australia có cha mẹ không quốc tịch được nộp đơn xin quốc tịch, nhưng đó vẫn là một cuộc chiến với hệ thống pháp lý.
“Những gia đình không quốc tịch có con nhưng thực sự không biết rằng con họ có quyền nộp đơn xin quốc tịch Úc. Và sau đó khi họ biết về quyền lợi ấy, quy trình xin quốc tịch cực kỳ gian nan và nặng nề về thủ tục hành chính, nó thực sự không được thiết lập để mọi người có thể tự mình thực hiện quy trình đó mà không có luật sư.”
“Hãy tưởng tượng sống trong một thế giới không nhìn thấy bạn. Một thế giới không công nhận bạn. Không thể làm những việc mà người khác coi là hiển nhiên.”
“Như đi làm, đi học, đi khám bác sĩ, mở tài khoản ngân hàng hay thậm chí là mua một chiếc sim điện thoại. Đây là cuộc sống của hàng triệu người không quốc tịch trên khắp thế giới.”
“Điều này có thể thay đổi. Tình trạng không quốc tịch có thể giải quyết được. Với ý chí chính trị và hành động từ các quốc gia. Mọi người đều có thể có được một quốc tịch,” bà Robertson giải thích.
Chiến dịch "I Belong" đã được Liên Hợp Quốc khởi động vào tháng 11 năm 2014.
Chiến dịch nhằm mục đích chấm dứt tình trạng không quốc tịch trong vòng mười năm, bằng cách xác định và bảo vệ những người không quốc tịch, giải quyết các tình trạng hiện có và ngăn chặn các trường hợp mới có thể xảy ra.
Một báo cáo của Cơ quan Tị nạn Liên Hợp Quốc năm ngoái nhấn mạnh rằng kể từ khi bắt đầu, hơn nửa triệu người trên thế giới hiện đã có quốc tịch.
Hiện có một liên minh toàn cầu để chấm dứt tình trạng không quốc tịch, bao gồm Liên Hợp Quốc, các cơ quan khu vực và các chính phủ bao gồm cả Australia.
Tại Australia, người không quốc tịch không được thống kê chính thức, hoặc không nằm trong cuộc điều tra dân số.
Bà Battisson cho biết có thể có nhiều người không quốc tịch trong nước hơn con số được ghi nhận.
“Chắc chắn là có. Và điều đó vì nhiều lý do khác nhau. Một trong những lý do chính là cách Bộ Nội vụ và di trú phân loại mọi người là không quốc tịch còn nhiều thiếu sót.”
“Ở đây tôi đặc biệt nghĩ về những người Kurd đến từ Iran và Iraq, những người thường bị phân loại là người Iraq hoặc Iran, hoặc ít nhất là đủ điều kiện để xin quốc tịch của những quốc gia đó trong khi nhiều người trong số họ đơn giản là không thể,” bà Robertson nói.
Nỗ lực toàn cầu và sự cần thiết của một quy trình xác định chính thức
Amit Sen là cán bộ cao cấp về vấn đề không quốc tịch của văn phòng UNHCR khu vực Châu Á - Thái Bình Dương, người đã tham gia vào việc hoạch định chính sách cho người không quốc tịch.
Trong một cuộc phỏng vấn độc quyền với SBS News, ông cho biết Australia cần khẩn trương có một quy trình xác định tình trạng không quốc tịch, như họ đã cam kết cách đây hơn 10 năm vào năm 2011.
Quy trình xác định tình trạng không quốc tịch góp phần vào nỗ lực đánh giá quy mô và hoàn cảnh của cộng đồng không quốc tịch trong nhóm dân nhập cư.
Nó cũng có thể giúp giảm thiểu rủi ro người không quốc tịch bị giam giữ tùy tiện hoặc phải trải qua thời gian dài trong trại tạm giam.
“Có một mức độ cấp bách nhất định. Đây là một vấn đề có thể được giải quyết thực sự nhanh chóng khi các hoạt động phù hợp được triển khai đồng bộ.”
“Để mọi người nhận ra việc không có quốc tịch dễ bị tổn thương và khó khăn như thế nào, và nó tác động không chỉ đến trẻ em mà còn cả gia đình và các thế hệ tiếp nối, và đây là điều hoàn toàn nằm trong khả năng xóa bỏ của chúng ta.”
“Sẽ rất thú vị nếu việc này bắt đầu ngay bây giờ. Ý tôi là, tôi nghĩ bây giờ là thời điểm tốt,” ông Sen nói.
Ông Sen cũng nói rằng việc tiếp nối bằng cách giới thiệu các loại thị thực cho người không quốc tịch cũng rất quan trọng.
“Điều mà chúng tôi nghĩ sẽ thực sự lý tưởng là tạo ra một loại thị thực thứ ba, thị thực bảo hộ cho người không quốc tịch, và cách Australia chọn thực hiện điều đó, hoặc quy trình của thủ tục, họ có toàn quyền quyết định.”
“Tôi nghĩ quan điểm của chúng tôi là trình tự tốt nhất sẽ là thiết lập quy trình xác định tình trạng không quốc tịch trước, điều mà họ đã thực hiện bước đi tích cực là cam kết thực hiện vào năm 2011. Và tôi nghĩ một loại thị thực bảo hộ cho người không quốc tịch sẽ cực kỳ tích cự,.” ông Sen nhấn mạnh.
Nhưng ông Sen cũng nói với SBS rằng ông hy vọng tình trạng không quốc tịch có thể được giải quyết trong vòng một thập kỷ.
“Nó rất cấp thiết, nó tác động đến cuộc sống con người ở mọi cấp độ. Và điều chúng tôi thực sự muốn là có được ý thức trách nhiệm toàn cầu. Đặc biệt là từ những người làm truyền thông để nói rằng, Được rồi, đây là thứ có thể giải quyết được. Nó tác động đến cuộc sống của con người theo những cách to lớn.”
“Và nó là một ưu tiên, nó quan trọng. Đó là điều mà chúng tôi cũng đang đầu tư vào, vâng, có lẽ tôi hơi tham vọng một chút, nhưng tôi nghĩ nó có thể giải quyết được,” ông Sen kết luận.
Một báo cáo hiện đã được Ủy ban Nhân quyền Australia công bố về vụ việc Gus Kuster kiện Chính phủ Liên bang.
Họ đưa ra các phát hiện và khuyến nghị về trường hợp của ông, bao gồm việc bất kỳ người nào bị giam giữ tự nhận là người bản địa (Indigenous) nên được xem xét một hình thức thay thế cho việc giam giữ trong khi các yêu cầu của họ được đánh giá.
Họ cũng khuyến nghị Chính phủ Australia nên đưa ra một quy trình xác định tình trạng không quốc tịch chính thức và thiết lập một lộ trình thị thực rõ ràng để tiến tới thường trú cho những người không quốc tịch được xác định là không phải người tị nạn hoặc không thuộc diện được bảo hộ khác.
SBS News đã liên hệ với Bộ Nội vụ và Di trú, cơ quan này đã phản hồi bằng một tuyên bố nói rằng Australia vẫn lo ngại về các trường hợp không quốc tịch kéo dài và sự phân biệt đối xử sâu sắc, đặc biệt là trong khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương.
Tuyên bố cho biết Chính phủ Australia hiện đang xem xét cách tốt nhất để tập trung sự tham gia của mình vào Liên minh Toàn cầu, các hoạt động của liên minh này vẫn đang được phát triển.
Một người phát ngôn của bộ cho biết trong các năm chương trình từ 2017-2018 đến 2023-24, tổng cộng có 846 thị thực nhân đạo ngoài lãnh thổ đã được cấp cho những người nộp đơn không quốc tịch.
Nhưng bộ đã không thể trả lời các câu hỏi về việc thiết lập quy trình xác định tình trạng không quốc tịch hoặc có một danh mục thị thực bảo hộ cho người không quốc tịch.
Phản hồi từ chính phủ và hành trình tìm lại bản sắc của Gus Kuster
Trong khi đó, khi Gus Kuster tiếp tục cố gắng tái hòa nhập tại đất nước này, ông nói rằng ông không biết khi nào mình mới cảm thấy mình là một phần của Australia một lần nữa.
“Tôi không cảm thấy mình thuộc về nơi này vì cách họ đối xử với tôi. Tôi biết mình thuộc về nơi này, nhưng lúc này tôi không cảm thấy như vậy.”
“Tôi cảm thấy mình vẫn đang bị trừng phạt. Tôi vẫn cảm thấy nó giống như khi tôi còn ở trong đó,” ông Kuster nói.
Ông hy vọng một ngày nào đó có thể lấy lại được quyền thường trú, hoặc có được quốc tịch Australia.
“Tôi không hiểu sao mình lại không phải là người Australia. Tôi thực sự không hiểu nổi.”
“Tôi vẫn không hiểu, và tôi sẽ không bao giờ quên những gì đã xảy ra bởi vì nó đơn giản là không hợp lý, và nó không đúng. Tôi chỉ không hiểu làm thế nào họ có thể đối xử với tôi như vậy,” ông Kuster chia sẻ.
Nếu bạn hoặc người mà bạn biết cần sự hỗ trợ, hãy gọi cho Beyond Blue theo số 1300 224 636 hoặc gọi cho Lifeline theo số 13 11 14.
Để được hỗ trợ phù hợp về mặt văn hóa cho người bản địa, bạn cũng có thể gọi 13 YARN (13 92 76), một đường dây trợ giúp điện thoại quốc gia 24 giờ cung cấp hỗ trợ về nhiều vấn đề bao gồm cả sức khỏe tâm thần.
READ MORE
SBS Việt ngữ
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
