Chín năm lưu vong: Người Rohingya có thể trở về đâu khi Myanmar vẫn chưa an toàn?

Chín năm trong khu định cư dành cho người tị nạn lớn nhất thế giới

Đối với hơn một triệu người tị nạn Rohingya đang sinh sống tại các khu tạm trú tại Cox's Bazar, Bangladesh., đây là nơi họ đã trải qua nhiều năm trong cuộc đời.

Nhưng đây không phải là quê hương của họ - mà là khu định cư dành cho người tị nạn lớn nhất thế giới.

Đã chín năm kể từ khi hơn 700.000 người vượt biên chạy khỏi Myanmar, còn được gọi là Miến Điện.[1]

Cũng đã chín năm kể từ khi các ngôi làng tại bang Rakhine của Myanmar bị thiêu rụi, các gia đình bị chia lìa, và những người sống sót thuật lại tình trạng giết chóc, cưỡng hiếp và bạo lực tình dục trên diện rộng.

Liên Hiệp Quốc đã mô tả chiến dịch quân sự nhắm vào người Rohingya là hành động mang tính diệt chủng, đồng thời gọi tình trạng này là một trường hợp điển hình của thanh lọc sắc tộc.

Nhiều người tị nạn Rohingya muốn trở về quê hương, nhưng Myanmar vẫn đang trong tình trạng chiến tranh.

Một số người cho biết họ lo sợ bị kẹt giữa chính quyền quân sự đang cai trị Myanmar và các lực lượng nổi dậy trong nước.

Và hiện nay, các chính phủ trong khu vực đang thảo luận việc đưa một số người trong số họ trở về.

Malaysia cho biết tiến trình đưa người tị nạn trở về sẽ diễn ra trên tinh thần tự nguyện và an toàn.

Tuy nhiên, các nhà vận động nhân quyền cảnh báo rằng điều này có thể một lần nữa đẩy những người dễ bị tổn thương vào vòng nguy hiểm.

Khát vọng trở về và ký ức về quê hương

Đối với người Rohingya, khái niệm quê hương vô cùng phức tạp.

Nhiều người đã sống gần một thập niên trong các trại tị nạn.

Những người khác đã xây dựng cuộc sống mới tại nhiều quốc gia trong khu vực - bao gồm cả tại Úc.

Nhưng ký ức về quê hương vẫn còn nguyên vẹn.

Sajeda chia sẻ.

Sajeda là một nhà vận động cho người tị nạn Rohingya. Bà đã chạy khỏi Myanmar và hiện sinh sống tại Úc.

Bà là một trong những thành viên sáng lập Tổ chức Phát triển Phụ nữ Rohingya tại Úc, gọi tắt là ARWDO.

Để đánh dấu chín năm kể từ cuộc diệt chủng người Rohingya do quân đội tiến hành vào ngày 25 tháng Tám, Sajeda đã tổ chức một cuộc tập hợp tại Sydney vào ngày 28 tháng Tám trong khuôn khổ hoạt động tưởng niệm đau buồn này.

"Toàn thể người Rohingya đều đã bị cuốn vào cuộc diệt chủng này. Những người cần được ưu tiên trước hết là phụ nữ, trẻ em, thanh niên và murubi, nghĩa là những người lớn tuổi."

Cũng như nhiều người khác trong cộng đồng, bà kêu gọi chính phủ Úc sát cánh với người tị nạn, người xin tị nạn và những người đang phải đối diện với các cuộc khủng hoảng nhân đạo và nhân quyền kéo dài.

Người Rohingya là một nhóm sắc tộc thiểu số chủ yếu theo Hồi giáo, có nguồn gốc từ bang Rakhine của Myanmar.

Quê hương của họ hiện phần lớn nằm dưới sự kiểm soát của Quân đội Arakan, một lực lượng nổi dậy trong nước.

Là nạn nhân của nạn thanh lọc sắc tộc và buôn người, họ đã phải chịu đựng tình trạng kỳ thị và đàn áp suốt nhiều thập niên.

Sau đó, vào năm 2017, quân đội Myanmar phát động một chiến dịch tàn bạo nhắm vào các cộng đồng Rohingya.

Hơn 700.000 người đã vượt biên sang Bangladesh.

Các ngôi làng bị phá hủy, các gia đình bị chia lìa, và những người sống sót thuật lại các hành vi bạo lực kinh hoàng.

"Trong một bộ phim mà tôi thực hiện, tôi được trao một ổ USB chứa đoạn phim ghi lại cảnh một cô gái trẻ bị ba người đàn ông cưỡng hiếp, những người đàn ông Rohingya. Có ba người trong số họ, và quý vị có thể thấy rất rõ hành vi xâm nhập tình dục, cũng như thấy một người trong số họ đùa cợt với một người khác. Và từ góc quay, quý vị có thể nhận ra một người khác đang quay phim toàn bộ sự việc. Tôi đã sử dụng khoảng 30 giây của đoạn phim này trong một bộ phim tài liệu của mình, dĩ nhiên là sau khi làm mờ hình ảnh."

Đó là bà Mahi Ramakrishnan, một chuyên gia chính sách công có công trình tập trung vào tình trạng di cư cưỡng bức.

Điều bà mô tả là tình trạng bạo lực tình dục do những kẻ buôn người Rohingya gây ra đối với nam giới, phụ nữ và thậm chí cả trẻ em.

"Đó là một trong những cách để tôi có thể cho khán giả Malaysia và những khán giả khác thấy điều gì đang xảy ra tại biên giới Malaysia-Thái Lan. Và điều thực sự đau lòng là thế này. Khi mọi chuyện kết thúc, cô gái đứng dậy, kéo váy xuống rồi lặng lẽ bước đi. Cô ấy không chống cự, và điều đó cho thấy rõ ràng rằng chuyện này đã xảy ra với cô ấy quá nhiều lần, đến mức cô ấy hoàn toàn không còn sức lực để chống trả nữa."

Chạy khỏi Myanmar không đồng nghĩa với thoát khỏi hiểm nguy

Đối với người Rohingya, chạy khỏi Myanmar không đồng nghĩa với việc thoát khỏi hiểm nguy.

Trên khắp khu vực, người tị nạn phải đối diện với tình trạng giam giữ, buôn người, bóc lột và kỳ thị.

Và giờ đây, họ phải đối diện với một mối đe dọa khác - khả năng bị đưa trở về Myanmar.

Con gái của Sajeda, Asma Nayim Ullah, cũng là một đồng sáng lập viên và thành viên hội đồng quản trị của ARWDO.

Đối với Asma, câu hỏi về việc trở về mang ý nghĩa hết sức riêng tư.

Cô khoảng mười tuổi khi gia đình đến Úc sau khi chạy khỏi sự đàn áp tại Myanmar.

Nhưng thay vì lập tức tìm được nơi an toàn, họ đã phải trải qua ba tháng tại một trung tâm giam giữ di trú ở Darwin.

"Đó là một trong những trải nghiệm gây tổn thương nhất trong cuộc đời tôi. Chúng tôi cũng bị giam tại trung tâm giam giữ ở Darwin trong ba tháng trước khi được đưa đến định cư tại Sydney. Vì vậy, trải nghiệm đó đã tác động rất lớn đến cuộc đời tôi, và thật sự rất khó để diễn tả lúc ấy mọi chuyện như thế nào."

Cô nhớ lại cảnh mình bị tách biệt khỏi cộng đồng bên ngoài.

Và cô nhớ câu hỏi mình đã đặt ra với mẹ, một câu hỏi vẫn luôn ám ảnh cả hai mẹ con.

"Chúng tôi phải được gọi bằng số, đồng thời bị cô lập hoàn toàn khỏi các cộng đồng bên ngoài. Về căn bản, đó là một nhà tù. Và tôi đã hỏi mẹ mình rằng, ‘Tại sao chúng ta lại ở trong tù nếu chúng ta không phạm tội?’ Tôi nghĩ mẹ tôi cũng thường nhắc lại chuyện này. Mẹ nói câu hỏi đó cũng luôn ám ảnh bà, bởi đó là câu hỏi do một đứa trẻ đặt ra. ‘Làm sao một quyết định do tôi đưa ra lại khiến các con tôi bị trừng phạt? Tại sao các con tôi phải bị trừng phạt vì chuyện này?’"

Cô cho biết trải nghiệm đó đã định hình con người mình. Là con cả trong gia đình, cô phải gánh vác nhiều trách nhiệm từ khi còn nhỏ.

Đồng thời, cô phải cố gắng theo kịp những bạn học đã được đến trường trong nhiều năm.

Sau đó, vào năm 2017, bạo lực tại Myanmar một lần nữa ập đến với gia đình cô. Khi ấy, cô khoảng 14 tuổi, sắp bước sang tuổi 15.

"Tôi có cảm giác như thế giới của mình lại một lần nữa sụp đổ, và cuối cùng tôi không thể đến trường vì quá trầm cảm. Dù vậy, tôi vẫn gượng dậy và đi bộ đến cuộc biểu tình mà chúng tôi tổ chức tại Sydney, rồi phát biểu ngay tại tòa thị chính về vụ thảm sát và những gì đã xảy ra với gia đình tôi, khi tất cả mọi người đều bị sát hại hoặc buộc phải rời bỏ nhà cửa."

Nhưng cô cho biết cuối cùng mình đã tìm được cách biến những tổn thương đó thành hành động tranh đấu.

Gần một thập niên sau, cô vẫn tiếp tục lên tiếng.

"Chúng tôi là con người, có những cảm xúc của con người, phải trải qua những điều hoàn toàn nằm ngoài tầm kiểm soát của mình, nhưng chúng tôi lại bị trừng phạt vì những điều đó."

Asma cho biết trải nghiệm này vẫn khiến cô cảm thấy bị tước mất nhân phẩm và bị cô lập sâu sắc.

Nhưng cô có muốn trở về hay không?

Bất chấp tất cả, cô vẫn muốn trở về quê hương.

"Vấn đề đối với người Rohingya, bao gồm cả bản thân tôi, là cuối cùng tất cả chúng tôi đều muốn trở về quê hương mình. Và đây là điều mà tôi nghĩ rất nhiều người có thể đồng cảm, bởi ngay cả khi họ tự nguyện lựa chọn rời quê hương, họ vẫn nhớ nhà, nhớ gia đình, nhớ mảnh đất của mình, thậm chí nhớ cả bầu không khí nơi đó. Nhớ quê hương, nhớ những gì thân thuộc là một cảm xúc rất phổ quát. Gia đình tôi, cha mẹ tôi và cộng đồng của tôi đều có cảm giác như vậy."

Một nghịch lý đau lòng - cảm giác lạc lõng vì không thực sự thuộc về nơi này, cũng chẳng còn thuộc về nơi kia.

Và đối với người Rohingya, sự phân định đó ngày càng trở nên quan trọng.

Myanmar hiện còn nguy hiểm hơn năm 2017

Myanmar ngày nay không còn là quốc gia mà người Rohingya đã chạy khỏi vào năm 2017 - mà có thể còn nguy hiểm hơn trước.

Kể từ khi quân đội đoạt chính quyền vào năm 2021, Myanmar đã rơi vào một cuộc nội chiến tàn khốc.

Hơn 150.000 người Rohingya đã chạy khỏi Myanmar kể từ khi xung đột leo thang.

Và bang Rakhine hiện nằm dưới sự kiểm soát của Quân đội Arakan, một nhóm vũ trang nổi dậy đang giao tranh với quân đội Myanmar.

Người Rohingya vẫn bị kẹt giữa các lực lượng vũ trang đối nghịch nhau.

"Hiện nay mọi chuyện thậm chí còn nguy hiểm hơn rất nhiều. Vì vậy, người Rohingya không thể trở về một cách an toàn. Và những người bị ép trở về sẽ bị cưỡng bách nhập ngũ, phải chiến đấu cho một trong hai phía. Do đó, người Rohingya bị mắc kẹt giữa làn đạn của các chính sách, chính phủ, xung đột vũ trang và tất cả những cuộc tranh luận này."

Đối với những người vẫn đang phải di dời trong nội địa Myanmar và những người đang sinh sống bên kia biên giới, chiến tranh đã tạo thêm một tầng bất định khác.

Còn đối với Asma? An toàn về thể chất chỉ là một phần của câu chuyện.

"Và rõ ràng, việc tôi được an toàn hơn về thể chất tại Úc không có nghĩa là về mặt tinh thần, tôi không cảm thấy bất an.. hiện ngày càng có nhiều căng thẳng và tranh luận xoay quanh hoàn cảnh khốn khó của người Rohingya."

Malaysia đối diện sức ép ngày càng lớn

Việc trở về quê hương thực sự sẽ có ý nghĩa gì? Đây đã trở thành một câu hỏi cấp bách đối với các quốc gia láng giềng - Bangladesh và Malaysia.

Malaysia là nơi sinh sống của hàng trăm ngàn người tị nạn và người xin tị nạn, trong đó nhiều người là người Rohingya.

Nhưng Malaysia chưa phê chuẩn Công ước về Quy chế Người tị nạn năm 1951.

Và quốc gia này không có luật pháp trong nước chính thức công nhận quy chế tị nạn.

Thay vào đó, những người không có tình trạng di trú hợp pháp có thể bị xem là người nhập cư bất hợp pháp.

"Bởi vì chúng tôi không có một đạo luật xác định chính xác ai là người tị nạn. Hiện nay, Đạo luật Di trú xếp họ chung vào nhóm người nhập cư bất hợp pháp."

William Leong Chee Kin là dân biểu đại diện bang Selangor.

Ông cho biết Malaysia phải thực hiện một sự cân bằng khó khăn.

Một bên là những áp lực về an ninh và kinh tế-xã hội, còn bên kia là quyền lợi và sự an toàn của những người đang tìm kiếm nơi lánh nạn.

"Malaysia rơi vào tình thế phải trở thành quốc gia tuyến đầu chăm lo, hay gánh chịu hậu quả, cho một vấn đề không phải do Malaysia tạo ra."

Dữ liệu của Cao ủy Liên Hiệp Quốc về Người tị nạn cho thấy tính đến tháng Hai năm nay, có khoảng 215.600 người tị nạn và người xin tị nạn được ghi danh tại Malaysia.

Phần lớn trong số này, gồm 193.824 người, đến từ Myanmar, bao gồm 126.144 người Rohingya.

Nhưng số chỗ tái định cư tại các quốc gia thứ ba rất hạn chế.

Ông cho biết tính đến tháng Năm năm nay, chỉ có 504 người được tái định cư tại các quốc gia khác.

Ông Leong cho biết điều này đồng nghĩa với việc Malaysia ngày càng phải gánh vác trách nhiệm nặng nề hơn, trong khi sự thông hiểu ban đầu là quốc gia này chỉ đóng vai trò điểm trung chuyển để Cao ủy Liên Hiệp Quốc về Người tị nạn đưa người di cư đến định cư tại các quốc gia khác.

Malaysia cũng không cho phép người tị nạn theo học tại các trường công lập hoặc làm việc chính thức.

Bà Mahi Ramakrishnan cho biết nhiều người phải dựa vào các trường học do cộng đồng điều hành.

"Rất nhiều cộng đồng đã tự thành lập trường học của riêng mình, không chỉ dành cho người Rohingya, mà nhiều cộng đồng khác nhau cũng điều hành trường học cho con em của họ. Khi ông Donald Trump lần đầu nhậm chức Tổng thống Hoa Kỳ, chúng ta đã chứng kiến ngân sách của Cao ủy Liên Hiệp Quốc về Người tị nạn bị cắt giảm hơn 40 phần trăm, đồng nghĩa với việc nguồn hỗ trợ dành cho các trường học cũng bị thu hẹp."

Nhưng những trường học này dễ bị ảnh hưởng bởi việc cắt giảm tài trợ và các biện pháp của chính phủ.

Bà Mahi cho biết một số trường gần đây đã bị đóng cửa.

"Trong hai tháng qua, chính phủ Malaysia cũng đã đi tìm trẻ em Rohingya hoặc những trẻ em Rohingya không có giấy tờ tại các trường học. Một số trường đã bị đóng cửa và vẫn chưa được mở cửa trở lại. Trong bối cảnh thái độ thù ghét người Rohingya leo thang trong vài tháng qua, chúng ta đã chứng kiến chính phủ nhiều lần thay đổi lập trường về việc có nên đưa họ trở về Myanmar hay không."

Đối với trẻ em, điều đó có thể đồng nghĩa với việc lớn lên mà không được tiếp cận hệ thống giáo dục chính thức.

Còn đối với các gia đình, điều này lại tạo thêm một tầng bất an khác.

Đồng thời, các nhà vận động cho biết tâm lý chống người Rohingya và thông tin sai lệch đã gia tăng tại Malaysia.

Bà Mahi cho biết người tị nạn Rohingya có thể phải trải qua nhiều tháng, thậm chí nhiều năm, trong các trung tâm giam giữ di trú của Malaysia.

"Một khi đến bờ biển Malaysia, nhiều người trong số họ bị đưa vào các trung tâm giam giữ di trú. Và vấn đề là thế này. Vài năm trước, chúng ta đã chứng kiến một làn sóng lớn người Rohingya rời bỏ quê hương. Hiện nay, chúng ta không còn chứng kiến tình trạng đó nữa, bởi nhiều người đang chạy sang Bangladesh. Nhưng một khi bị đưa vào các trung tâm giam giữ di trú, rất có thể họ sẽ phải ở đó nhiều năm hoặc nhiều tháng."

Bà cho biết việc tiếp cận các trung tâm này cũng bị hạn chế.

"Và chính phủ Pakatan Harapan, tức liên minh gồm đảng do Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim lãnh đạo, Đảng Hành động Dân chủ và Đảng Tín nhiệm Quốc gia AMANAH, đã cấm hoặc ngăn cản các tổ chức xã hội dân sự[2] tiếp cận các trại giam giữ di trú. Điều đó đồng nghĩa với việc cho đến hôm nay, Cao ủy Liên Hiệp Quốc về Người tị nạn vẫn không thể vào các trại này."

Bà lập luận rằng kết quả là một hệ thống trong đó con người có thể bị mắc kẹt - không thể trở về Myanmar một cách an toàn, nhưng cũng không thể xây dựng một cuộc sống trọn vẹn tại Malaysia.

Tự nguyện trở về hay bị hoàn cảnh cưỡng bách?

Giờ đây, Malaysia đang đề nghị một lựa chọn khác.

Bộ Nội vụ nước này dự trù đưa 1.476 công dân Myanmar trở về vào cuối tháng này - phần lớn là người tị nạn Rohingya.

Kế hoạch này là một phần trong đề nghị rộng lớn hơn nhằm đưa 5.000 người Rohingya xin tị nạn trở về Myanmar.

Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim trước đó thông báo rằng Myanmar đã đồng ý tiếp nhận 5.000 người Rohingya đang xin tị nạn tại Malaysia.

Chủ tịch Tổ chức Nhân quyền Người Rohingya Myanmar tại Malaysia, gọi tắt là MERHROM, đã kêu gọi chính phủ Malaysia hủy bỏ quyết định này.

Ông Zafar Ahmad Abdul Ghani cho biết họ không thể tin tưởng chính phủ Myanmar sẽ bảo vệ sự an toàn của người tị nạn khi các vụ sát hại vẫn đang tiếp diễn.

"Người Rohingya sẽ bị buộc phải gia nhập quân đội Myanmar mà không được huấn luyện, rồi bị quân đội Myanmar sử dụng làm lá chắn sống trong cuộc chiến với các nhóm sắc tộc khác."

Tuy nhiên, chính phủ Malaysia cho biết tiến trình này sẽ diễn ra trên tinh thần tự nguyện, và không ai bị đưa trở về nếu tính mạng của họ gặp nguy hiểm.

Ông William Leong cho biết những người trở về đã tự đưa ra lựa chọn đó.

"Tiến trình này là tự nguyện. Không ai bị cưỡng ép. Quý vị có thể hỏi những người sẽ trở về trên chuyến tàu đầu tiên. Vì vậy, đây là bước đầu tiên nhằm tìm kiếm một giải pháp thực tế cho một vấn đề mà không ai mong muốn."

Ông cho biết họ không thể được giữ lại tại Malaysia mãi mãi, đồng thời nói rằng Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á, gọi tắt là ASEAN, phải xem xét vấn đề này vì cần có một cơ chế quốc tế để giải quyết cuộc khủng hoảng.

Nhưng các nhà vận động nhân quyền cho rằng khái niệm lựa chọn cần được xem xét kỹ lưỡng hơn.

Bởi sự tự nguyện có ý nghĩa gì đối với một người đã trải qua nhiều năm trong trại giam?

Đối với một người không có tình trạng pháp lý, hoặc một người không được phép làm việc hay cho con theo học tại trường chính thức?

Và an toàn có ý nghĩa gì khi quốc gia mà họ bị đưa trở về vẫn đang trong tình trạng chiến tranh?

"Chính phủ Malaysia không thể chần chừ giữa một bên là mong muốn thể hiện hình ảnh tiến bộ, và một bên là cân nhắc đưa người Rohingya trở về một quốc gia nơi họ có thể phải đối diện với sự đàn áp và cái chết. Điều đó hoàn toàn không thể chấp nhận được. Vì vậy, chúng ta thực sự cần bắt đầu xem xét một khuôn khổ pháp lý đúng đắn, một chính sách thích hợp đối với tình trạng di cư cưỡng bức và cách chúng ta sẽ đối phó với vấn đề người tị nạn."

Bà Mahi cảnh báo rằng hiểm nguy đang chờ đợi những người đàn ông Rohingya.

Bà cũng đặt câu hỏi về việc liệu điều kiện sống tồi tệ tại Bangladesh có thể được xem là bằng chứng cho thấy người dân đã sẵn sàng trở về hay không.

Cox's Bazar đang trong tình trạng quá tải, thiếu thực phẩm, nước và điều kiện vệ sinh, trong khi nguồn tài trợ viện trợ cũng bị cắt giảm.

Tổ chức phi chính phủ Cứu trợ Trẻ em cho biết tình trạng an ninh lương thực của 1,2 triệu người đang sống trong các trại dự kiến sẽ trở nên nghiêm trọng hơn, khi 35 phần trăm đã được xếp vào mức thiếu đói khủng hoảng hoặc nghiêm trọng hơn.

Trưởng văn phòng khu vực Cox's Bazar của Tổ chức Cứu trợ Trẻ em tại Bangladesh, ông Golam Mostofa, cho biết dự kiến hơn một phần ba số người tị nạn Rohingya sẽ phải đối diện với mức thiếu đói khủng hoảng trong năm nay.

"Gần đây, tôi đã đến các trại và trực tiếp trò chuyện với trẻ em cùng cha mẹ của các em. Họ nói với tôi rằng họ cần có đủ thực phẩm, giáo dục cho con cái, sự an toàn, nơi trú ngụ tốt hơn cho gia đình và khả năng tiếp cận nguồn nước sạch một cách ổn định. Vì vậy, Tổ chức Cứu trợ Trẻ em kêu gọi cộng đồng quốc tế và các chính phủ trong khu vực không quên cuộc khủng hoảng Rohingya và những trẻ em này."

Đây là nhận định của bà Mahi.

"Vì vậy, khi người Rohingya nói rằng họ muốn trở về Myanmar, đó không phải vì họ biết mình sẽ trở về một quốc gia dang rộng vòng tay chào đón và bảo đảm vững chắc các quyền của họ. Nếu chính phủ Bangladesh thực hiện điều đó, thì đây không phải là hồi hương, mà là một hình thức cai trị mang tính cưỡng bách."

Chính trị gia Malaysia William Leong cho biết ông thông hiểu những mối lo ngại này.

Nhưng ông lập luận rằng quốc gia này không thể giam giữ người tị nạn vô thời hạn và cần một giải pháp thực tế.

"Đối với công dân các quốc gia khác, các tòa đại sứ và chính phủ của họ sẽ tiếp nhận họ trở về. Nhưng đối với công dân Myanmar, chính phủ Myanmar không tiếp nhận họ. Vì vậy, họ bị để lại cho chúng tôi, trong đó nhiều người phải trải qua nhiều năm tại trung tâm giam giữ."

Ông cho biết chính phủ đang tìm cách xây dựng một khuôn khổ rộng lớn hơn dành cho người tị nạn.

Khuôn khổ này bao gồm việc cấp giấy tờ, quyền tiếp cận việc làm, giáo dục và chăm sóc sức khỏe.

"Việc ghi danh người tị nạn trước đây do Cao ủy Liên Hiệp Quốc về Người tị nạn phụ trách, nhưng nay đang được chính phủ tiếp quản. Tiến trình này hiện được gọi là ghi danh người tị nạn. Tất cả những người hiện có mặt tại đây nhưng không có tình trạng di trú hợp pháp sẽ được xét duyệt. Những người đáp ứng và thuộc định nghĩa về người tị nạn sẽ được cấp giấy tờ công nhận quy chế tị nạn. Và chúng tôi không chỉ xem xét vấn đề giấy tờ. Chúng tôi còn xem xét việc tạo điều kiện để họ tiếp cận việc làm, đáp ứng nhu cầu giáo dục, cùng các vấn đề y tế và sức khỏe. Vì vậy, đây là một kế hoạch toàn diện do ủy ban của tôi đề nghị, và báo cáo vừa được đệ trình trước Quốc hội."

Tuy nhiên, về vấn đề đưa người tị nạn trở về, chính phủ cho biết họ đang làm việc trực tiếp với Myanmar để bảo đảm những người trở về sẽ không bị tổn hại dưới bất kỳ hình thức nào.

"Chính phủ đang làm việc với chính phủ Miến Điện để yêu cầu họ đưa ra cam kết. Câu hỏi đặt ra là cam kết đó đáng tin cậy đến mức nào? Tiến trình được thực hiện theo từng giai đoạn để có thể giám sát."

Sự bảo đảm đó làm dấy lên một câu hỏi khác - ai sẽ độc lập quyết định liệu một người có thể trở về an toàn hay không?

Đây là nhận định của bà Mahi về nhà lãnh đạo Myanmar.

"Trước hết, chúng ta đang đưa họ trở về, hoặc đang tìm cách hay dự trù đưa họ trở về một quốc gia nơi ông Min Aung Hlaing, vị ‘lãnh đạo hợp pháp của Myanmar’ theo cách gọi trong ngoặc kép, đang bị Tòa án Hình sự Quốc tế điều tra. Khả năng một trát bắt giữ được ban hành đối với ông ta là rất, rất có thể xảy ra."

Đối với các nhà vận động Rohingya, mối lo ngại là Myanmar không thể được tin tưởng sẽ bảo vệ một cộng đồng mà quốc gia này từ lâu đã từ chối trao quyền công dân.

Và những giới chức quân sự từng bị cáo buộc đàn áp họ vẫn giữ vai trò trung tâm trong cuộc xung đột.

"Thứ hai, Myanmar đã khiến họ trở thành những người không quốc tịch, và đó là một trong những lý do khiến họ phải chạy khỏi đất nước ngay từ đầu. Vậy tại sao họ không vui vẻ tiếp nhận người Rohingya? Rõ ràng là vì họ muốn có người để đưa ra tiền tuyến chiến đấu chống lại cuộc nổi dậy vẫn đang tiếp diễn tại Myanmar. Và tôi có thể nói với quý vị rằng tất cả những người đàn ông này sẽ bị đưa đến đó. Họ sẽ bị đẩy ra tiền tuyến và cuối cùng sẽ trở về trong những túi đựng thi thể. Đó chính là lý do Myanmar muốn họ trở về, trong khi hoàn cảnh hiện nay thậm chí còn không thuận lợi cho việc hồi hương."

Cao ủy Liên Hiệp Quốc về Người tị nạn và các nhà vận động của Tổ chức Ân xá Quốc tế cũng tuyên bố rằng việc đưa những người tị nạn dễ bị tổn thương này trở lại vùng kiểm soát của chính quyền quân sự Myanmar sẽ khiến họ phải đối diện với nguy cơ đàn áp nghiêm trọng.

Nhưng Malaysia cho biết quốc gia này đang bị yêu cầu giải quyết một cuộc khủng hoảng không phải do mình gây ra.

"Mọi người quan tâm đến vấn đề này là điều rất tốt. Vậy thì họ có thể đến và tiếp nhận những người này. Úc có tiếp nhận họ hay không? Hoa Kỳ có tiếp nhận họ hay không? Những quốc gia nào đang tiếp nhận họ?"

Ông Leong cho rằng giải pháp phải có sự tham gia của cộng đồng quốc tế.

Cuộc khủng hoảng vượt khỏi biên giới Myanmar

Cuộc khủng hoảng Rohingya đã lan rộng qua nhiều biên giới.

Bangladesh đang tiếp nhận hơn một triệu người tị nạn Rohingya tại Cox's Bazar.

Malaysia là nơi sinh sống của thêm hàng trăm ngàn người tị nạn và người xin tị nạn.

Những người khác đã chạy sang Indonesia, Thái Lan và nhiều nơi xa hơn.

Và cuộc khủng hoảng càng kéo dài, việc tìm kiếm một giải pháp càng trở nên khó khăn.

Đối với những trẻ em sinh ra trong các trại tị nạn, Myanmar có thể là một quốc gia mà các em chưa bao giờ được nhìn thấy.

Còn đối với những người chạy khỏi Myanmar khi còn nhỏ như Asma, đó là một nơi được nhớ đến qua những sang chấn, nhưng cũng gắn liền với niềm khắc khoải mong ngày trở về.

"Mọi người đều làm điều gì đó cho người Rohingya, nhưng không ai tham khảo ý kiến của người Rohingya..hãy tham khảo ý kiến của chúng tôi, rồi chúng ta sẽ tìm ra giải pháp."

Đó là ông Sayed Ullah, một lãnh đạo người tị nạn Rohingya đang kêu gọi cộng đồng quốc tế, chính phủ Bangladesh và công chúng hành động.

Ông cùng nhiều người khác đã biểu tình tại Cox's Bazar nhân dịp đánh dấu chín năm kể từ cuộc di tản sang Bangladesh.

Ông kêu gọi các bên cùng hợp tác để tìm kiếm giải pháp cho hoàn cảnh của họ.

Trong khi đó, Myanmar tiếp tục bác bỏ các cáo buộc diệt chủng người Rohingya.

Vào tháng Giêng, đại diện Myanmar nói với Tòa án Công lý Quốc tế rằng vụ kiện do Gambia khởi xướng năm 2019 dựa trên những cáo buộc mà Myanmar mô tả là không có căn cứ.

Chín năm sau cuộc di tản hàng loạt, vẫn chưa có một con đường rõ ràng và an toàn để người Rohingya trở về quê hương.

Bà Mahi cho rằng chính phủ Malaysia không thể chần chừ giữa một bên là mong muốn thể hiện hình ảnh tiến bộ, và một bên là cân nhắc đưa người Rohingya trở về một quốc gia nơi họ có thể phải đối diện với sự đàn áp và cái chết.

"Chúng ta thực sự cần bắt đầu xem xét một khuôn khổ pháp lý đúng đắn, một chính sách thích hợp đối với tình trạng di cư cưỡng bức và cách chúng ta sẽ đối phó với vấn đề người tị nạn. Malaysia sắp tổ chức một cuộc tổng tuyển cử khác, trong khi mức độ tín nhiệm dành cho Thủ tướng Anwar Ibrahim đang suy giảm."

Bà nói rằng bà hy vọng ông không tính đến việc đưa người Rohingya trở về như một cách lấy lòng cử tri, trong lúc quốc gia này đang tiến tới một cuộc tổng tuyển cử.

SBS News đã liên lạc với văn phòng Thủ tướng Malaysia Anwar Ibrahim để đề nghị phỏng vấn về vấn đề này, đồng thời liên lạc với Quân đội Arakan và chính phủ Myanmar, cụ thể là Bộ Ngoại giao, để yêu cầu cung cấp tuyên bố, nhưng đến nay vẫn chưa nhận được phản hồi.

Ông William Leong cho biết điều cần thiết là áp lực chung của quốc tế đối với chính phủ Myanmar.

"Chỉ khi tất cả các quốc gia cùng ngồi lại và, theo một nghĩa nào đó, gây áp lực lên chính phủ Myanmar rằng tình trạng này không thể tiếp diễn, thì vấn đề mới có thể được giải quyết. Tình trạng này phải chấm dứt. Đây là công dân của họ, và cần phải ngăn chặn dòng người rời khỏi quốc gia ngay từ nguồn gốc."

Đối với Asma, cô mong muốn một tương lai nơi người Rohingya có thể trở về với đầy đủ quyền lợi, sự an toàn và tiếng nói trong việc quyết định ai sẽ cai trị họ.

Và rằng họ - cũng như các cộng đồng khác - không muốn bị biến thành vật tế thần.

"Thí dụ, Bangladesh đang có những vấn đề riêng liên quan đến người dân và cộng đồng của họ - chi phí sinh hoạt và, tham nhũng và, nghèo đói. Và bên cạnh đó, họ còn phải tiếp nhận một cộng đồng bị gạt ra bên lề, đang phải đối diện với rất nhiều vấn đề khác nhau, tôi thông hiểu điều đó. Mọi chuyện thực sự rất khó khăn. Malaysia cũng vậy, và ngay cả Indonesia cũng thế. Họ có những vấn đề riêng cần giải quyết. Nhưng giờ đây, ngoài những vấn đề đó, họ còn phải đối phó với hoàn cảnh khốn khó của người Rohingya. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần hiểu vì sao chuyện này lại xảy ra. Đó là vì các chính phủ của chúng ta có liên can."

Cô hy vọng mọi người sẽ tìm hiểu lịch sử và hiểu được vì sao người Rohingya bị đàn áp ngay từ đầu.

"Tôi mong tất cả các nhà lãnh đạo thế giới, các nhà hoạt động, những người ủng hộ và những người quan tâm có thể cùng nhau giải quyết vấn đề cốt lõi, đó là Myanmar và tất cả những gì đang xảy ra tại Myanmar. Không chỉ người Rohingya không được an toàn tại Myanmar, mà các cộng đồng khác cũng không được an toàn."

Người Rohingya muốn trở về quê hương.

Và điều đó để lại câu hỏi nằm ngay tại trung tâm của cuộc khủng hoảng này - đâu là quê hương, nếu quê hương của họ không an toàn?

Chú thích

[1] Trong nhiều thế hệ, quốc gia này được gọi là Burma, theo tên của sắc tộc Burman chiếm đa số. Nhưng vào năm 1989, một năm sau khi chính quyền quân sự đàn áp một cuộc nổi dậy ủng hộ dân chủ, các lãnh đạo quân sự đã đổi tên quốc gia thành Myanmar.

[2] Các tổ chức xã hội dân sự đóng vai trò thiết yếu trong việc giám sát, báo cáo và vận động bảo vệ quyền lợi của những người bị giam giữ tại các trung tâm giam giữ di trú của quốc gia này.

Truy cập sbs.com.au/vietnamese để cập nhật tin tức, các câu chuyện cộng đồng, và podcast mới nhất.

Nghe SBS Tiếng Việt mọi lúc trên ứng dụng SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play. 

Theo dõi SBS Vietnamese trên Facebook, Instagram và YouTube để khám phá thêm.