Khi biến đổi khí hậu khiến các mùa cháy rừng kéo dài và chồng chéo giữa hai bán cầu, mô hình chia sẻ lực lượng chữa cháy trên không toàn cầu từng vận hành trơn tru suốt nhiều thập kỷ qua đang đứng trước nguy cơ đổ vỡ. Úc — quốc gia vốn phụ thuộc lớn vào việc luân chuyển máy bay chuyên dụng và phi hành đoàn quốc tế — sắp phải đối mặt với một thực tế tàn khốc: cuộc khủng hoảng nguồn lực khi cả thế giới cùng căng mình chống chọi với hỏa thần. Liệu xứ sở chuột túi có thể tự bảo vệ mình trước những mùa hè rực lửa phía trước?
Thảm họa cháy rừng đang ngày càng trở nên khốc liệt và khó lường trên phạm vi toàn thế giới. Từ Tây Ban Nha đến Hy Lạp, châu Âu đang phải vật lộn với những trận cháy rừng chưa từng có, khiến hàng chục người thiệt mạng và hàng trăm nghìn người phải sơ tán khẩn cấp. Trước tình hình này, Úc đã triển khai hai máy bay trực thăng cùng hàng chục nhân sự thuộc Cơ quan Chữa cháy Nông thôn tiểu bang New South Wales (RFS) sang Pháp. Đây là lần đầu tiên dịch vụ chữa cháy của bang này phái cử lực lượng sang hỗ trợ châu Âu.
Tuy nhiên, việc gửi nhân lực và phương tiện tới Bắc Bán cầu diễn ra đúng thời điểm mùa cháy rừng tại chính Úc đang cận kề, vốn được dự báo sẽ nghiêm trọng hơn do hiện tượng El Niño đang mạnh dần. Thực tế này đặt ra một câu hỏi lớn về tính bền vững của các chiến lược ứng phó thảm họa hiện tại.
Áp lực gia tăng từ sự trùng lặp mùa cháy rừng
Trong nhiều thập kỷ qua, Úc đã thụ hưởng lợi ích từ cơ chế chia sẻ tài nguyên linh hoạt: lực lượng chữa cháy và các loại máy bay chuyên dụng có thể luân chuyển giữa Bắc Bán cầu và Nam Bán cầu tùy theo sự thay đổi của mùa cháy rừng. RFS đã gửi nhân sự đến Bắc Mỹ từ nhiều thập kỷ qua, và ngược lại, Canada cùng Hoa Kỳ cũng hỗ trợ Úc trong những tháng hè ngột ngạt.
Dù vậy, tác động của biến đổi khí hậu đang làm kéo dài thời gian diễn ra cháy rừng và khiến chúng ngày càng trùng lặp. Trent Penman, người dẫn đầu nhóm Nghiên cứu Cháy rừng FLARE tại Đại học Melbourne, nhận định Úc đang đối mặt với nguy cơ cạnh tranh gay gắt đối với các thiết bị chữa cháy trên không.
"Đây là một nguy cơ đã trở thành hiện thực ở cả Úc và Bắc Mỹ," ông Penman nói.
Ông Penman dẫn chứng về các vụ cháy rừng tàn phá miền nam California vào tháng 1 năm 2025 – thời điểm đỉnh điểm của mùa cháy rừng ở Úc – đã làm 30 người thiệt mạng và phá hủy 16.000 công trình.
Bên cạnh đó, quy luật xuất hiện và thời gian diễn ra cháy rừng tại Úc cũng đã thay đổi đáng kể. Trước đây, mùa cháy rừng tuân theo quy luật khá dự đoán được: bắt đầu sớm ở phía nam bang Queensland, sau đó mới lan sang phía nam bang NSW và bang Victoria. Hiện nay, các trận hỏa hoạn xuất hiện sớm hơn nhưng lại ở nhiều khu vực khác nhau cùng lúc.
Chúng tôi phụ thuộc rất nhiều vào lực lượng tình nguyện viên ở Úc, và điều này đang thực sự kéo căng khả năng cung ứng nguồn lực của chúng tôi.Trent Penman, người dẫn đầu nhóm Nghiên cứu Cháy rừng FLARE tại Đại học Melbourne
Áp lực tương tự cũng đang xuất hiện tại Bắc Bán cầu. John Boag, Giám đốc điều hành của Avincis (công ty dịch vụ khẩn cấp trên không lớn nhất châu Âu), cảnh báo rằng châu Âu chưa sẵn sàng cho các mùa cháy rừng kéo dài và khắc nghiệt hơn.
"Trên toàn cầu, các mùa cháy rừng đang dài hơn, máy bay không còn di chuyển giữa các khu vực và việc tìm kiếm phi công ngày càng trở nên khó khăn hơn," ông Boag phân tích.
Cơ chế vận hành và những bài toán chi phí
Hệ thống ứng phó cháy rừng của Úc chủ yếu thuộc trách nhiệm của các bang và lãnh thổ, nơi mỗi cơ quan hỏa hỏa sẽ trực tiếp điều hành máy bay trong các chiến dịch. Lực lượng chữa cháy trên không là sự kết hợp giữa máy bay thuộc sở hữu nhà nước và các máy bay tư nhân được ký hợp đồng. Trung tâm Chữa cháy Trên không Quốc gia (NAFC) đóng vai trò điều phối việc mua sắm, trong khi chính phủ liên bang hỗ trợ kinh phí và điều phối năng lực quốc gia.
Trong mùa cháy rừng 2025–2026, NAFC đã ký hợp đồng thuê 175 máy bay thay mặt cho các bang và lãnh thổ. Đội bay này được bổ sung bởi các máy bay theo hợp đồng "gọi khi cần", nâng tổng số phương tiện có thể huy động lên khoảng 250 chiếc trong thời điểm nhu cầu đỉnh điểm.
Đại diện NAFC cho biết đơn vị đang theo dõi chặt chẽ các giai đoạn chuyển mùa quốc tế để xử lý các vấn đề về chuỗi cung ứng, đồng thời khẳng định các hợp đồng được thiết kế để thiết bị phải trả về Úc đúng thời hạn quy định. Tuy nhiên, sự gia tăng nhu cầu về máy bay đang đẩy chi phí lên rất cao.
"Với sự thay đổi của các mùa cháy rừng trên toàn cầu và nhu cầu về các nguồn lực lớn hơn ngày càng tăng, chiến lược từng thành công này sẽ gặp nhiều thách thức trong những năm tới," Người phát ngôn Trung tâm Chữa cháy Trên không Quốc gia (NAFC).
Ủy viên RFS Trent Curtin thông tin thêm rằng bang NSW sở hữu 13 máy bay thuộc thẩm quyền nhà nước và được bổ sung thêm 20 máy bay theo hợp đồng thuê. Mặc dù một số phương tiện đang hoạt động tại Bắc Mỹ và châu Âu, ông khẳng định chúng có thể được triệu hồi về nước ngay lập tức khi cần thiết.
"Chúng tôi đã đảm bảo rằng mình có một hệ thống nguồn lực linh hoạt, bao gồm cả máy bay, để chắc chắn có thể bảo vệ các cộng đồng ở New South Wales trong trường hợp chứng kiến những mùa cháy rừng lớn ở hải ngoại," ông Curtin nói.
Theo NAFC, khoảng 95% đội bay khẩn cấp thuộc sở hữu và đăng ký tại Úc, sử dụng phi hành đoàn, căn cứ không quân và cơ sở bảo dưỡng nội địa. Tuy nhiên, quyền sở hữu của Úc không đồng nghĩa với việc thuộc về nhà nước, cũng không đảm bảo phương tiện đó sẽ cố định phục vụ trong nước. Sự rủi ro của công việc này cũng được minh chứng qua sự cố đau lòng vừa qua tại Hy Lạp, khi hai thành viên phi hành đoàn thiệt mạng do hai máy bay trực thăng — do một công ty Úc thuê — va chạm trên không trong lúc chữa cháy.
Cảnh báo từ quá khứ và hướng đi cho tương lai
Khuyến nghị quan trọng từ Ủy ban Điều tra Hoàng gia về đợt cháy rừng "Mùa hè Đen" 2019–2020 là thành lập một đội bay chữa cháy trên không thuộc sở hữu chủ quyền. Trong Chiến lược Chữa cháy Trên không Quốc gia, NAFC từng cảnh báo các dịch vụ hỏa hỏa của Úc đang hoạt động trong một "môi trường rủi ro gia tăng". Báo cáo năm 2021 nhận định các mùa cháy rừng trên toàn cầu đang kéo dài từ 4–5 tháng lên tới 8 tháng, thậm chí trở thành chiến dịch quanh năm ở một số khu vực.
Tháng 9 năm ngoái, khi được hỏi về việc chậm trễ thành lập đội bay quốc gia, Bộ trưởng Quản lý Khẩn cấp Kristy McBain cho biết kế hoạch này vẫn đang được xem xét, đồng thời nhấn mạnh chính phủ đã đầu tư đáng kể vào năng lực chữa cháy trên không kể từ năm 2022.
"Sự hiểu biết đó góp phần tạo nên một môi trường chữa cháy trên không tại Úc luôn được theo dõi và phát triển liên tục để đáp ứng các yêu cầu." Người phát ngôn Chính phủ Liên bang Úc.
Trước những diễn biến phức tạp, các chuyên gia cho rằng Úc cần thay đổi tư duy ứng phó. Tiến sĩ Marta Yebra, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Cháy rừng nghiêm trọng, nhận định Úc không nên chủ quan cho rằng lúc nào cũng có thể tiếp cận các nguồn lực chữa cháy quốc tế dùng chung.
"Có quá nhiều khoản đầu tư vào việc ứng phó thụ động với thiên tai, nhưng lại có rất ít khoản đầu tư vào phòng ngừa và chuẩn bị."
"Nếu chúng ta nỗ lực hết sức để ngăn chặn những trận cháy rừng đó xảy ra ngay từ đầu, chúng ta có thể ổn định với các nguồn lực hiện có," Tiến sĩ Yebra nhận định.
Tiến sĩ Yebra cũng chỉ ra rằng việc phát triển công nghệ máy bay không người lái tự hành có thể là một phần của giải pháp. Chúng có khả năng bay trong điều kiện nguy hiểm hoặc vào ban đêm để phát hiện và dập tắt đám cháy trước khi chúng trở thành thảm họa.
"Các phương tiện tự hành có thể tiếp cận những khu vực đó vào những thời điểm mà máy bay có phi công truyền thống không thể bay vì lý do an toàn, theo tôi, là một yếu tố thay đổi cuộc chơi." Tiến sĩ Yebra nói thêm.
Đồng quan điểm, ông Trent Penman nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuẩn bị trước khi thảm họa xảy ra, thay vì chỉ tập trung xử lý khi ngọn lửa đã bùng phát.
"Chúng ta cần chuyển sự tập trung từ thời điểm sau khi ngọn lửa bắt đầu sang thời điểm trước khi ngọn lửa bùng phát.”
“Đảm bảo chúng ta xây dựng ở những nơi thích hợp, đảm bảo những người gặp rủi ro đã chuẩn bị cho bản thân và tài sản của họ những việc cần làm trong các kịch bản cháy rừng có thể xảy ra, đảm bảo tất cả các hệ thống của chúng ta về y tế, giáo dục và ứng phó khẩn cấp đều sẵn sàng hành động." ông Penman nói.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
