Truyện cổ tích không chỉ đơn thuần là câu chuyện giải trí cho trẻ em, truyện cố tích của mỗi dân tộc đều phản ánh văn hóa và những giá trị đặc trưng của dân tộc đó. Ví dụ như đọc truyện cổ tích tiếng Anh, chúng ta thường thấy hình ảnh của công chúa, hoàng tử, lâu đài, cung điện, còn truyện cổ tích Việt nam chúng ta thì dáng dấp người nông dân lại in rõ nét hơn. Truyện cố tích Việt nam có những giá trị gì và chúng ta sẽ giới thiệu những giá trị đó như thế nào cho con cháu của chúng ta, những đứa trẻ sinh ra và lớn lên ở nước ngoài. Mời quý vị cùng Hồng Vân trò chuyện với cô Bùi Thanh Thủy, cựu giáo viên môn Ngữ Văn của trường Phổ thông Chuyên ngoại ngữ, Đại học Quốc gia Hà nội.
Em chào cô ạ. Cám ơn cô đã nhận lời mời của chương trình Cùng giữ tiếng Việt của SBS. Cô có thể cho thính giả SBS biết là cô đã dạy môn Ngữ Văn bao nhiêu năm rồi không ạ?
Nhà giáo Bùi Thanh Thủy: Chào Vân! Cô đã dạy môn Ngữ Văn trong các nhà trường Việt Nam từ bậc Phổ thông đến Cao đẳng từ lúc tốt nghiệp Đại học đến khi nghỉ hưu là 36 năm. Ngoài ra cô còn dạy part time cho trường Quốc tế Hà Nội gần 20 năm nữa. Đến bây giờ là 50 năm giảng dạy bộ môn này, bởi cô vẫn đang dạy luyện thi vào các trường Chuyên và vào Đại học.
Vâng, em cảm ơn cô. Với kinh nghiệm 50 năm giảng dạy môn Ngữ Văn, cô có thể cho thính giả SBS biết là truyện cổ tích Việt nam có vai trò như thế nào trong chương trình Văn học ở các trường phổ thông ở Việt nam?
Nhà giáo Bùi Thanh Thủy: Trong chương trình môn Ngữ Văn ở Việt Nam thì học sinh đã được học Văn học dân gian nói chung, truyện cổ tích nói riêng từ lớp 6, sau đó lặp lại ở lớp 10 (chương trình đồng tâm). Ví dụ ở lớp 6 học sinh được học truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ. Đến lớp 10 thì thêm truyện An Dương vương, Tấm Cám…. Ngoài ra còn được đọc thêm một số tác phẩm khác nữa. Nhưng thường thì ngay ở tuổi mẫu giáo các bé đã được cha mẹ đọc truyện cho nghe mỗi ngày trước giờ đi ngủ. Thậm chí nhiều bé đã đọc Kho tàng cổ tích Việt Nam từ cấp Tiểu học.
Truyện cố tích, cũng như các tác phẩm văn học khác điều có những thông điệp, những bài học cho cuộc sống. Cô có thể chia sẻ một số giá trị nổi bật của truyện cổ tích Việt nam được không ạ?
Nhà giáo Bùi Thanh Thủy: Truyện cổ tích là một thế giới thần tiên kì ảo vô cùng hấp dẫn trẻ em. Nó gợi mở sự tưởng tượng cả một chân trời mê đắm với những công chúa, hoàng tử, Thần, Phật, Bụt, Tiên và những biến hoá kì diệu khôn cùng. Nhưng đúng như Vân nói, trong nhiều truyện cổ tích còn chứa đựng những thông điệp sâu sắc hay những bài học về cuộc sống mà cha ông ta muốn nhắn gửi cho những thế hệ sau. Chẳng hạn truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ không chỉ là một truyền thuyết kì ảo về nguồn gốc người Việt, mà ẩn sau nó còn là một thông điệp về sự đoàn kết dân tộc nữa. Theo truyền thuyết thì tất cả các dân tộc Việt Nam đều được sinh ra từ một cái bọc trong bụng mẹ Âu Cơ, đều là anh em ruột thịt. Hai tiếng “đồng bào” nói lên cội nguồn dân tộc ta. “Đồng” là cùng, “bào” là cái bọc. Đồng bào có nghĩa là cùng trong một bọc …, có lẽ vì thế mà chúng ta không có mâu thuẫn sắc tộc. Truyện cổ tích của người Khơ mú cũng có ý nghĩa tương tự. Đó là truyện Sự tích quả bầu mẹ (hay Sự tích quả bầu Tiên). Người mẹ sinh ra một quả bầu và mỗi hạt bầu nở thành một con người, mỗi người ấy thuộc về một dân tộc. Người Khơ mú, người Tày, người Nùng hay người Kinh…đều được sinh ra từ một người mẹ, là anh em ruột thịt với nhau. Nếu có điều kiện Vân hãy đọc cho các bé cả hai truyện này và cho các bé so sánh nhé.
Nhà giáo Bùi Thanh Thủy
Ngoài tinh thần dân tộc, tinh thần đồng bào thì em nhận thấy truyện cổ tích Việt nam cũng đề cao giá trị gia đình. Cô có thể chia sẻ với thính giả SBS thêm về khía cạnh này được không ạ?
Nhà giáo Bùi Thanh Thủy: Nếu truyền thuyết Lạc Long Quân và Âu Cơ chứa đựng thông điệp về đoàn kết dân tộc thì truyện cổ tích Trầu Cau lại hướng tới những giá trị bất biến của gia đình. Cô gái trong truyện tìm cách phân biệt hai anh em Tân và Lang ai là anh, ai là em bằng cách chỉ mang cho họ một bát cháo và bí mật xem họ xử sự ra sao. Cuối cùng cô đã biết Tân là anh vì anh nhất quyết nhường Lang bát cháo ấy. Và cô đã chọn người anh làm chồng. Người anh bao giờ cũng là người nhường nhịn và che chở cho em. Đấy là ruột thịt, là gia đình. Sau này bị anh hiểu lầm, Lang buồn bỏ đi rồi chết hoá thành một tảng đá ven sông. Tân đi tìm em, thấy hình tảng đá, biết là em nên anh đau buồn khóc mà chết hoá thành cây cau bên cạnh em không rời. Người vợ đi tìm chồng cũng đến đó khóc cạn nước mắt rồi sau chết hoá thành cây trầu không quấn quýt thân cau. Cũng không rời. Sau này vua Hùng đến đây nghe chuyện lạ, liền lấy một lá trầu, một miếng cau, một chút đá vôi nhai thử thì thấy vị ngọt , vị cay và vị thơm nồng, nước của hỗn hợp này có màu đỏ thắm. Miếng trầu đã thành biểu tượng của gia đình, của tình ruột thịt. Đến bây giờ ở Việt Nam chỉ còn rất ít người ăn trầu nhưng tục lệ này vẫn tồn tại trong lễ cưới hỏi của chúng ta. Những đôi trai gái sắp cùng nhau lập gia đình, hay hai nhà sắp trở thành thông gia đều không thể thiếu lễ vật trầu cau. Cô cứ nghĩ vui là hình như cổ nhân muốn nói là hôn nhân cũng như miếng trầu kia, có cả ngọt ngào lẫn cay đắng nhưng đọng lại vẫn là hương thơm và màu thắm chăng? Truyện Cổ tích Trầu cau chính là một thông điệp về giá trị vĩnh cửu của gia đình. Vân thấy không, hai câu chuyện đều chứa đựng những ý nghĩa sâu sắc về dân tộc, đất nước và gia đình đấy. Và hình như trong hạnh phúc của chúng ta cũng có cả những ngọt ngào và đắng cay ấy.
Vâng, thật là tuyệt vời ạ, những thông điệp vô cùng ý nghĩa và sâu sắc.
Em có cảm giác là môn Văn học ở Việt Nam hay ở Úc thì cũng ít nhiều là một môn học khó cho học sinh, đặc biệt là môn viết văn. Với kinh nghiệm hơn 50 năm giảng dạy môn Văn học, cô có thể cho biết làm thế nào để các em yêu thích môn Văn hơn không?
Nhà giáo Bùi Thanh Thủy: Trong nhà trường cũng như ở gia đình, muốn các con yêu thích môn Văn thì cha mẹ, thày cô có một vai trò rất lớn. Cha mẹ phải là người nhen những ngọn lửa đầu tiên về tình yêu tiếng Việt, sau đó là văn hoá Việt qua những câu chuyện kể mỗi ngày. Bộ truyện Kho tàng cổ tích Việt Nam nếu được cha mẹ đọc hay kể cho trẻ từ bé (tất nhiên phải chọn lọc theo lứa tuổi) thì chắc chắn có tác dụng nuôi dưỡng tình yêu ấy. Lớn lên, khi trẻ đến trường thì thày cô là nhân tố quan trọng nhất quyết định trẻ thích hay không thích môn Ngữ Văn. Có học sinh ức chế với cách dạy của một thày cô nào đó mà chán học Văn dù trước đó em rất thích môn này.
Theo kinh nghiệm của cô thì giáo viên hãy bước vào lớp với nụ cười, và mỗi bài giảng như một cuộc trò chuyện về tác phẩm chứ không áp đặt tư duy hay sự cảm nhận riêng của cô cho trò. Tư duy của cả thày và trò đều phải mở khi khám phá tác phẩm. Những tác phẩm không thực sự hay hoặc còn có chỗ sạn… cũng đừng bắt trò phải khen. Những ý kiến trái ngược của trò có khi cũng không hẳn là vô lí nên cần trân trọng và góp ý thấu đáo. Như thế trò sẽ hứng thú học hơn. Điều quan trọng đầu tiên là thầy cô phải giỏi, phải có kiến thức sâu về bộ môn đã, và phải có phương pháp truyền đạt tốt nữa. Về vấn đề này thì còn nhiều chuyện để nói lắm Vân ạ, nhưng nó là chuyện của cả ngành Giáo dục ở bất cứ đâu.
Em xin cảm ơn cô rất nhiều vì đã bớt chút thời gian để thính giả SBS được nghe những chia sẻ quý báu của cô về những giá trị sâu sắc của truyện cổ tích.
Chúng ta vừa tìm hiểu về truyện cổ tích Việt nam với nhà giáo Bùi Thanh Thủy, nhà giáo ưu tú của bao thế hệ học sinh Phổ thông Chuyên ngữ, Đại học Quốc gia Hà nội. Truyện cổ tích không chỉ đơn thuần là các câu chuyện ông bà, bố mẹ kể cho ta nghe mỗi tối trước khi đi ngủ mà nó còn là một phần ký ức tuổi thơ của chúng ta, theo ta suốt cuộc đời sau này. Những giá trị nhân văn, kết nối gia đình, dân tộc, có lẽ là những gì một người sẽ luôn cần như hành trang cho suốt cuộc đời mình, dù có sinh sống ở đâu.
Với các em nhỏ sinh ra và lớn lên ở nước ngoài, truyện cổ tích Việt nam là cầu nối các em với văn hóa Việt, văn hóa cội nguồn của các em. Truyện cổ tích cũng là phương tiện giúp các em học tiếng Việt dễ dàng hơn, hứng thú hơn. Qua các câu chuyện ông bà kể cho các em, cha mẹ đọc cho các em mỗi tối, các em làm quen với từ ngữ tiếng Việt, các cách diễn đạt trong tiếng Việt một cách tự nhiên, đầy hứng thú.
Hi vọng là chương trình Truyện cổ Việt nam trong Cùng giữ tiếng Việt tuần này đã đem lại cho quý vị những cảm nghĩ về những giá trị nhân văn sâu sắc trong truyện cổ Việt nam để kể lại cho con cháu mình, để chúng hiểu thêm một chút về một khía cạnh không thể thiếu được của văn hóa của một đất nước, đó là văn học dân gian, truyện cổ tích.
Tôi yêu truyện cổ nước tôi
Vừa nhân hậu lại tuyệt vời sâu xa …
Ở hiền thì lại gặp hiền
Người ngay thì gặp người tiên độ trì …
Mang theo truyện cổ tôi đi
Nghe trong cuộc sống thầm thì tiếng xưa …
(Trích Truyện cổ nước mình – LTMD)
