Ngày 30 tháng 4, với nhiều người Việt Nam, là ngày của cờ hoa và ăn mừng. Nhưng với không ít người khác, đó lại là ngày của ký ức, của mất mát và những câu chuyện chưa bao giờ khép lại.
Giữa hai dòng cảm xúc ấy, nhà thơ và nhà hoạt động Chiêu Anh đứng ở một vị trí đặc biệt: vừa là người mang trong mình di sản của một gia đình Việt Nam Cộng hòa, vừa là người đang sống, viết và đối diện với hiện tại trong một xã hội vẫn còn nhiều giới hạn đối với tiếng nói độc lập.
Chia sẻ với SBS Việt ngữ, nhà thơ Chiêu Anh không né tránh sự thật về cảm xúc của mình trong ngày này.
Ký ức của một gia đình
Sinh ra trong một gia đình có cha là quân nhân Việt Nam Cộng hòa, tuổi thơ của Chiêu Anh gắn liền với những câu chuyện chiến tranh – không phải từ sách giáo khoa, mà từ chính lời kể của người cha.
“Ông là một người Việt Nam Cộng hòa chính gốc… sau đó ông phải đi cải tạo, phải lên vùng kinh tế mới.”
Những câu chuyện ấy không phải là những trang sử khô khan, mà là những lát cắt đời sống, những ký ức sống động được truyền lại qua nhiều năm.
Là con út trong gia đình, chị đặc biệt gần gũi với cha và “rất thích nghe ông kể chuyện”.
“Những ngày này… những hình ảnh của bố tôi và những câu chuyện đó lại hiện về rất là rõ.” Một khoảng lặng chứa đựng nỗi nhớ, và cả những mất mát không thể gọi tên.
“Có những lúc tôi sẽ ngồi một mình… và nhớ tới người bố đã mất.”
Nỗi buồn đi vào thi ca
Với Chiêu Anh, ký ức không chỉ dừng lại ở cảm xúc cá nhân. Nó trở thành chất liệu cho sáng tác – một cách để đối thoại với quá khứ và lưu giữ những gì có thể bị lãng quên.
Những nỗi buồn, những ký ức của cha được phản ánh trong những bài thơ của chị.”
Thơ, trong trường hợp này, không đơn thuần là nghệ thuật. Nó trở thành một hình thức ghi chép lịch sử cá nhân – một thứ lịch sử không chính thức, không được kiểm duyệt, nhưng lại mang sức nặng của trải nghiệm thật.
Còn ngọn lửa nào để thắp cho tháng tư
những vệt rạn trên vòm trời màu xám
những hố lõm cải trang một hành tung khác
Thiên di rũ rượi buồn
Biển mùa này nhuộm ánh hoàng hôn
đen thẫm vết dầu loang của bao nhiêu mùa cũ
triệu linh hồn
quây quần bên tháng tư ngơ ngác
trả cho ai
món nợ rửa không trôi
Biển có mặn đến ngàn đời
vẫn tanh mùi mùi tử khí
Còn ngọn lửa nào để thắp cho tháng tư
bên bàn thờ hương khói
Những di ảnh nhìn tôi cười buồn
còn ngọn lửa nào đốt trụi những tháng tư.
Tôi nhìn mình quấn kí ức bằng mảnh khăn xô
khóc cho nỗi đau tôi chưa từng chạm tới
nhìn tháng tư
Sài gòn của tôi
và làm dấu thánh
xin cha ngoái nhìn và ban phước lành
cho đất nước này !
Khi sự thật không luôn an toàn
Chiêu Anh không ngần ngại nói về thực tế mà chị đang đối mặt: sự kiểm soát đối với tự do biểu đạt tại Việt Nam.
“Những tiếng nói trái chiều sẽ không có được an toàn… nhưng tôi vẫn chọn cách nói đúng, nói thẳng và nói thật.”
“Tôi cũng mới vừa bị mời lên đồn… liên quan đến viết lách, liên quan đến những gì tôi biểu đạt ở trên mạng.”
Những giới hạn này không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân chị, mà còn đặt ra câu hỏi lớn hơn: liệu những ký ức như của chị có thể được lưu giữ cho thế hệ sau hay không?
“Tôi không dám chắc nó lưu giữ tới thế hệ sau đến khi nào.”Một phần vì bản thân những ký ức ấy là nặng nề và không ai muốn truyền lại nỗi buồn cho con cái.
Nhưng đồng thời, tôi vẫn tin vào giá trị của sự thật. Nếu có ai muốn tìm hiểu một cách nghiêm túc, tôi sẵn sàng chia sẻ.
Sau hơn một thập kỷ hoạt động và sáng tác, nhà thơ Chiêu Anh nhận định rằng tình hình tự do biểu đạt không có nhiều cải thiện.
“Họ không thay đổi… quan điểm về chính trị trong văn học vẫn bị áp đặt rất nặng.”
Những trường hợp bị bắt giữ liên quan đến xuất bản độc lập, theo chị, cho thấy mức độ kiểm soát vẫn rất chặt chẽ.
Trong khi đó, những người như Chiêu Anh chọn viết và đăng tải trên mạng vẫn phải đối mặt với sự giám sát thường xuyên.
“Họ vẫn không đồng ý để mình có một tiếng nói độc lập… tất cả những gì viết lên mạng thì cần phải được kiểm duyệt.”
Đó là một thực tế khiến việc “nói thật” trở thành một hành động không chỉ mang tính đạo đức, mà còn mang tính dấn thân.
Giữa tất cả những khác biệt về quan điểm và trải nghiệm, Chiêu Anh vẫn hướng tới một điều chung: sự tưởng niệm.
“Cả hai bên… phải dừng lại và cùng phải tưởng niệm những người đã mất trong cuộc chiến.”
Không chỉ là những người đã chết trên chiến trường, mà còn là những nạn nhân sau chiến tranh, những người từng ở trại cải tạo, những thương phế binh sống lay lắt qua nhiều thập kỷ.
“Nỗi đau đó nó không phải là riêng một phía nào cả mà là nỗi đau chung của dân tộc.”
Truy cập sbs.com.au/vietnamese để cập nhật tin tức, các câu chuyện cộng đồng, và podcast mới nhất.
Nghe SBS Tiếng Việt mọi lúc trên ứng dụng SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play.
Theo dõi SBS Vietnamese trên Facebook, Instagram và YouTube để khám phá thêm.
