Trong chương trình Sức Khỏe Là Vàng kỳ 13, mời quý vị cùng Đăng Trình tìm hiểu về dị ứng thực phẩm và cách phòng tránh, đồng thời khám phá bí ẩn về DNA và bộ gene của loài người.
Nếu quý vị có con nhỏ, hãy chú ý xem bé có bị dị ứng với một số loại thực phẩm, chẳng hạn như sữa, lạc, mè, vừng, v.v.. hay không.
Khái niệm "dị ứng thực phẩm" có vẻ lạ lẫm với một số người, và nhiều bậc phụ huynh tại Úc vẫn tin rằng, chỉ cần tập cho trẻ quen dần thì trẻ có thể ăn bất kỳ món nào. Nhưng điều đó có thể không đúng.
Nghiên cứu cho thấy cứ trong 10 đứa trẻ ở Úc thì sẽ có một đứa trẻ bị mắc chứng dị ứng thực phẩm (food allergy), và các ca nhập viện vì sốc phản vệ (anaphylaxis) đã tăng 50% từ năm 2004 - 2012.
Vì thế, tổ chức Dị Ứng Thực Phẩm & Sốc Phản Vệ Úc (Allergy & Anaphylaxis Australia) đã chọn tuần lễ từ 15 - 21 tháng Năm năm nay làm tuần lễ nâng cao nhận thức về Dị Ứng Thực Phẩm (Food Allergy Week).
8 loại thức ăn có nguy cơ gây dị ứng
Dị ứng thực phẩm xảy ra khi cơ thể có một phản ứng miễn dịch bất thường đối với một loại thực phẩm vô hại với những người khác, và sản sinh ra kháng thể chống lại chất đạm trong loại thực phẩm đó.
Khi đó, các hóa chất bảo vệ được phóng thích và gây viêm tấy, thậm chí ảnh hưởng đến hệ hô hấp, tim mạch, da hoặc đường tiêu hóa.
Những triệu chứng của dị ứng thực phẩm bao gồm:
- Hạ huyết áp, chóng mặt, choáng váng hoặc ngất xỉu
- Môi và cổ họng sưng tấy, buồn nôn, phù nề và tiêu chảy
- Lưỡi và cổ họng bị khô và ngứa, ho, hơi thở ngắn và nghẹt mũi.
- Da ngứa hoặc nổi mụn, phát ban, mắt đau nhức, đỏ và ngứa.
Trong trường hợp nghiêm trọng, dị ứng thực phẩm có thể gây ra một phản ứng đe dọa tới tính mạng được gọi là sốc phản vệ.
Sốc phản vệ tác động tới toàn bộ cơ thể trong vòng vài phút sau khi ăn thực phẩm dị ứng. Những người có nguy cơ sốc phản vệ được khuyên là nên mang theo thuốc EpiPen để dùng khi khẩn cấp. Hãy hỏi bác sĩ gia đình của quý vị để biết thêm chi tiết.
Có hơn 160 loại thực phẩm có thể gây dị ứng ở trẻ em, nhưng nhìn chung thủ phạm đằng sau 90% ca dị ứng chỉ gói gọn trong 8 loại thức ăn: sữa, trứng, cá, hải sản, hạt cây, lạc, đậu nành và lúa mì là thủ phạm của đến 90% trường hợp dị ứng do thực phẩm.
1. Sữa
Khoảng 2-3% trẻ nhỏ bị dị ứng với sữa động vật, chẳng hạn như sữa bò, sữa dê, sữa cừu, v.v.. Dị ứng này liên quan đến phản ứng miễn dịch của cơ thể bé, chống lại một trong hai loại đạm có trong sữa là casein và whey protein. Đặc biệt, khoảng 10% trẻ dị ứng sữa bò sẽ phản ứng với thịt bò.
2. Trứng
Khoảng 1.5% trẻ nhỏ bị dị ứng với trứng gà, trứng vịt hoặc trứng ngan. Phần lớn các chất đạm gây dị ứng nằm trong lòng trắng trứng, và ngay cả khi quý vị chế biến trứng ở nhiệt độ cao thì khả năng gây dị ứng vẫn không suy giảm. Tuy nhiên, thịt gà hay thịt vịt thường không gây dị ứng.
3. Cá
Dị ứng với cá, hay cụ thể hơn là chất đạm parvalbumin trong cá, thường bắt đầu ở tuổi trưởng thành. Những người dị ứng một loại cá thường cũng bị dị ứng với những loại cá khác, vì vậy tránh ăn cá là biện pháp duy nhất để phòng ngừa.
4. Hải sản
Dị ứng với hải sản có vỏ cứng bao gồm tôm cua, trai, sò, ốc, hến, ngao, mực, bạch tuộc... Triệu chứng dị ứng bao gồm phản ứng ngứa nhẹ ở miệng, đường tiêu hóa và hô hấp, cho tới phản ứng sốc phản vệ toàn thân.
5. Lạc
Lạc là cây họ đậu có nguồn gốc Nam Mỹ, cùng họ với các loại đậu hạt, đậu nành. Thủ phạm gây dị ứng lạc là các chất đạm dự trữ trong hạt, tức nguồn dinh dưỡng cho sự tăng trưởng của cây sau này.
Hai loại đạm gây dị ứng mạnh nhất là vicilin và albumin, vẫn bền vững ở nhiệt độ cao, tuy nhiên lạc nướng gây dị ứng nhiều hơn lạc luộc hay rang.
6. Hạt
Các loại hạt như hạt dẻ, hạt điều, hạnh nhân, óc chó, hạt dẻ cười, hạt thông… được coi là thực phẩm có tiềm năng gây dị ứng lớn nhất. Phản ứng dữ dội với hạt có thể bị kích hoạt bởi một lượng thực phẩm cực nhỏ (đôi khi chỉ là tiếp xúc qua da hoặc qua đường thở). Do đó, người bị dị ứng cần tuyệt đối tránh các thực phẩm này.
7. Lúa mì
Một số người bị chứng không thể dung nạp gluten, một loại chất đạm có trong lúa mì, yến mạch, lúa mạch, lúa mạch đen... Các biểu hiện thường bao gồm phản ứng cục bộ nhẹ của da, họng và ruột.
8. Đậu nành
Dị ứng với đậu nành chủ yếu được ghi nhận ở trẻ nhỏ bị chàm. Các bé thường thoát khỏi dị ứng sau 1-2 năm không đùng đậu nành. Hiện tượng này ít gặp ở người lớn. Hít phải bột đậu nành khi làm việc cũng có thể dẫn tới các biểu hiện hô hấp như viêm mũi hay hen.
Để hỗ trợ các học sinh bị dị ứng thực phẩm và có nguy cơ sốc phản vệ, nhiều trường học đã yêu cầu phụ huynh:
- Không mang thức ăn có chứa lạc, hạnh nhân, hạt điều hay các loại hạt khác trong thành phần chính.
- Dạy cho bé không chia sẻ thức ăn với những bạn bị dị ứng thực phẩm
- Khuyến khích bé rửa tay sau khi ăn
- Dạy cho bé cách kêu gọi giúp đỡ nếu bị dị ứng
- Và quan trọng nhất là, không trêu chọc những bạn bị dị ứng hay lấy thuốc của bạn, vì có thể gây nguy hiểm đến tính mạng.
Nếu quý vị muốn tìm hiểu thêm về Dị Ứng Thực Phẩm và Sốc Phản Vệ, có thể gọi cho tổ chức Allergy & Anaphylaxis Australia qua số điện thoại 1300 728 000.
Vén màn bí mật DNA nhân loại
Các nhà nghiên cứu phát hiện cấu trúc DNA của con người vào năm 1953. Tuy nhiên, các thí nghiệm về gene đầu tiên đã được tiến hành bởi nhà khoa học kiêm tu sĩ người Đức Gregor Mendel vào những năm 1850.
"DNA của chúng ta giống nhau đến 99.8%, khi so sánh giữa 2 người bất kỳ trên Trái Đất." – Philip Batterham
Giáo sư Philip Batterham, nhà di turyền học đến từ Đại học Melbourne đồng thời là Chủ tịch Liên đoàn Di truyền học quốc tế (International Genetics Federation) cho biết:
"DNA giữ một vai trò cực kỳ quan trọng. Gene của chúng ta được cấu tạo từ các DNA và trong mỗi cấu trúc DNA đều chứa một mã di truyền quy định việc tổng hợp đạm trong cơ thể. Quý vị có biết chất đạm quan trọng như thế nào không? Xương của chúng ta được cấu tạo từ chất đạm, cũng như cơ bắp và những enzyme mang nhiệm vụ tiêu hóa thực phẩm; thậm chí ký ức của chúng ta cũng được chứa trong chất đạm. Chất đạm giữ một vai trò vô cùng quan trọng và các DNA nằm trong gene chứa những mã di truyền đó."
Kể từ khi có khả năng xác định gene và DNA ở con người, các khoa học gia đã tìm tòi nghiên cứu các khiếm khuyết có thể gây ra bệnh. DNA cũng giúp chúng ta truy nguyên phả hệ gia đình, thông qua mã di truyền.
Giáo sư Batterham cho biết mã di truyền có thể được dùng để xác định một cá nhân hoặc giống loài.
"Chúng tôi sử dụng những mã di truyền dựa trên sự thay đổi trong DNA. Điều quan trọng mà chúng ta cần nhận ra là, không phải tất cả DNA trong cơ thể chúng ta đều chứa mã di truyền. Từ DNA, chúng tôi tìm kiếm các mã di truyền để truy lại lịch sử và nguồn gốc nhân loại."
Ông cũng tiết lộ rằng dự trên sự thay đổi của gene, các khoa học gia có thể truy ngược lại phả hệ của từng cá nhân.
"Chúng ta có thể truy ngược lại nguồn gốc nhân loại ở Đông Phi và nhiều vùng miền khác trên thế giới, khi loài người di cư ra khỏi Phi Châu qua nhiều ngả đường khác nhau."
Khoảng 200,000 năm trước, người hiện đại bắt đầu xuất hiện ở Phi châu. Sau nhiều làn sóng di cư, một số nhóm ngưới đã đặt chân đến Úc Châu khoảng 60,000 năm trước.
Giáo sư Batterham cho biết, tổ tiên của tất cả mọi người trên thế giới ngày nay đều bắt nguồn từ Phi châu.
"Chúng ta có quan hệ huyết thống gần nhau một cách đáng kinh ngạc. DNA trong bộ gene của chúng ta sai biệt rất ít. Đó là bởi vì trước hết, thứ tự của gene giữ vai trò vô cùng quan trọng và thường được bảo toàn. Ngoài ra thì nhân loại là một giống loài non trẻ, chỉ xuất hiện trên Trái Đất khoảng 100,000 năm trước và trải qua 3,000-4,000 thế hệ. Con số đó không quá lớn."
Ông cũng cho biết sự dị biệt trong bộ gene của mỗi người nhỏ đến mức toàn nhân loại nhìn chung không có gì sai khác.
"DNA của chúng ta giống nhau đến 99.8%, khi so sánh giữa 2 người bất kỳ trên Trái Đất. Chúng ta giống nhau một cách đáng kinh ngạc. Tất cả chúng ta đều có quan hệ gần gũi với nhau."
Giáo sư Batterham nhấn mạnh tầm quan trọng của những khám phá mới trong việc truy tìm nguồn gốc tổ tiên loài người.
"Dưới góc độ di truyền và những tiến bộ khoa học hiện nay, chúng ta đang ở trong một thời điểm lịch sử vô cùng quan trọng. Chúng ta đã đạt được nhiều thành quả đáng kinh ngạc, với nhiều công nghệ hữu ích. Chúng ta hoàn toàn có thể thấu hiểu cách vận hành của các gene và nguyên nhân tạo nên sự khác biệt."
Xét nghiệm DNA đang được sử dụng ngày càng rộng rãi hơn trong nghiên cứu y khoa.
Vào năm 2015, Tổng thống Barack Obama công bố một dự án nghiên cứu hệ gene của nhân loại, với sự tham gia của 1 triệu tình nguyện viên. Cần đến 1 tỷ Mỹ kim để giải mã bộ gene người đầu tiên, nhưng chi phí hiện nay đã giảm xuống hàng ngàn.
"Nếu quý vị so sánh hàng ngàn hệ gene với nhau, thì quý vị có thể tìm ra sự khác biệt trong những bộ DNA của bệnh nhân. Chẳng hạn, quý vị có thể so sánh những gene có mặt hay vắng mặt trong bộ gene của bệnh nhân tim mạch với người bình thường. Và điều đó sẽ giúp quý vị xác định được những gene đóng vai trò quan trọng và chế tạo được những loại thuốc hữu hiệu hơn hiện nay."
Cho đến nay, việc thu thập một số lượng lớn thông tin DNA chỉ có trong truyện khoa học giả tưởng, chẳng hạn như bộ phim Gattaca (1997). Nhưng Giáo sư Batterham tin tưởng vào một tương lai tươi sáng hơn cho ngành di truyền học.
"Tôi nghĩ một số người sẽ chấp nhận cho nghiên cứu thứ tự DNA của họ, và điều đó sẽ giúp họ xác định được căn nguyên của những triệu chứng họ đang có, từ đó đề ra những thay đổi trong lối sống để hạn chế rủi ro ở mức thấp nhất. Đó là lựa chọn cá nhân của họ, nhưng công nghệ này sẽ ngày càng trở nên hữu ích."
Mời quý vị đón xem phóng sự "DNA Nation" trên SBS TV vào mỗi tối Chủ Nhật lúc 8.30. Bắt đầu từ ngày 22 tháng Năm.
Trong suốt từ hôm nay đến 5 tháng Sáu, SBS Radio cũng sẽ phát sóng nhiều chương trình đặc sắc khám phá sự đa dạng sắc tộc của nước Úc, từ văn hóa đại đồng đến nét độc đáo của từng cá nhân.
