Còn 4 ngày nữa là kỷ niệm 2 năm cuộc xâm lược cuả Nga vào Ukraine, các phương tiện truyền thông và nhà báo độc lập ở Nga bị đàn áp ngày càng gia tăng, dẫn đến sự sụp đổ của quyền tự do báo chí. Luật cứng rắn hơn được thông qua vào tháng 3 năm 2022, đưa ra mức án 15 năm tù đối với những người đưa tin quan trọng về cuộc xâm lược, là một hành vi phạm tội hình sự.
Khi ngày kỷ niệm năm thứ hai của cuộc chiến đến gần là ngày 24 tháng 2 sắp tới, đại đa số các nhà báo độc lập của Nga làm việc lưu vong ở nước ngoài.
Do luật pháp hết sức khắc nghiệt, khiến việc họ phải gọi cuộc chiến này tại Ukraine là một "hoạt động quân sự đặc biệt", theo ý muốn của nhà nước Nga.
Đây là thời điểm nguy hiểm đối với các ký giả đưa tin ở Nga.
Với 29 nhà báo hiện đang bị cầm tù và 280 nhà báo và tổ chức truyền thông được coi là ‘đặc vụ hay gián điệp nước ngoài", Nga gần như đứng cuối bảng về Chỉ số Tự do Báo chí, được xếp hạng 164 trên 180.
Ngay cả đối với những người lưu vong, mối nguy hiểm vẫn còn.
Vào tháng 8 năm 2023, ký giả điều tra Elena Kostyuchenko tiết lộ rằng, bà đã sống sót sau một vụ được cho là bị đầu độc được thực hiện ở châu Âu.
Các báo cáo của bà Kostyuchenko từ Ukraine trong giai đoạn đầu của cuộc xâm lược của Nga, là một nỗ lực nhằm cho khán giả nói tiếng Nga thấy được, những gì chính phủ đã cam kết dưới danh nghĩa của họ.
Nói chuyện với SBS ban tiếng Nga, bà giải thích ở một khía cạnh nào đó rằng, bà cảm thấy phải chịu trách nhiệm về cuộc xâm lược.
"Trách nhiệm là về tình cảm phụ thuộc, nó là của tôi nên tôi chịu trách nhiệm".
"Tất nhiên, nếu chúng tôi cảm thấy Nga là đất nước của chúng tôi và người Nga là người dân của chúng tôi, chúng tôi cảm thấy phải chịu trách nhiệm về những gì đang xảy ra".
"Tình yêu không phải lúc nào cũng mang lại hạnh phúc, nó có thể mang lại rất nhiều nỗi đau và nhất là khi người mình yêu làm điều ác”, Elena Kostyuchenko.
Được biết quyển sách mới ‘Tôi yêu nước Nga: Báo cáo từ một đất nước đã mất’ của bà Kostyuchenko, được phát hành vào cuối năm 2023.
Cuốn sách của bà là sự tổng hợp các phóng sự tiền tuyến, với tư cách là phóng viên của Novaya Gazeta, một trong những tờ báo điều tra được kính trọng nhất ở Nga và là một trong những cơ quan truyền thông độc lập hoạt động lâu đời nhất của đất nước.
Từ những câu chuyện về những phụ nữ bị bắt làm nô lệ mại dâm, cho đến báo cáo từ bên trong một viện tâm thần đã đóng cửa, cuốn sách của Kostyuchenko kể về một câu chuyện nghiệt ngã của nước Nga.
Nhà báo từng đoạt giải thưởng cho biết, cuốn hồi ký cũng ghi lại quá trình chuyển đổi chậm chạp của nước Nga, sang một quốc gia ngày càng độc tài, cái mà bà gọi là 'nhà nước phát xít'.
Bà nói với SBS ban tiếng Nga, rằng bà cảm thấy khó chấp nhận điều này, vì trước đây Nga đã đánh bại một cuộc xâm lược do Đức Quốc xã phát động vào tháng 6 năm 1941 dưới thời Adolf Hitler, trong Thế chiến thứ hai.
"Giống như hầu hết người Nga, tôi đã từng sống với niềm tin rằng nước Nga đã từng đánh bại chủ nghĩa phát xít".
"Tôi sống với niềm tin là, ông nội tôi đã chiến đấu với quân Đức do nhà độc tài Adolf Hitler chỉ huy trong Thế chiến thứ hai".
"Những kẻ phát xít đó tin rằng con người không bình đẳng, và ông tôi đã chiến đấu với họ để điều đó không bao giờ xảy ra nữa và ông đã thắng".
"Vì vậy tôi đã ảo tưởng rằng, nếu đất nước tôi đã đánh bại chủ nghĩa phát xít trong quá khứ, thì chúng tôi sẽ miễn nhiễm với việc trở thành chủ nghĩa phát xít".
"Tuy nhiên hóa ra là ở đó không có khả năng miễn dịch, và đúng vậy cả một quốc gia đều có thể mắc căn bệnh này”, Elena Kostyuchenko.
Bà Kostyuchenko là nhà báo đầu tiên vạch trần các phòng giam tra tấn của Nga ở Ukraine.
Dựa trên lời khai của những người sống sót, bà có thể xác định được vị trí của một trong những nhà tù bí mật dành cho thường dân Ukraine, bị bắt cóc ở Kherson.
Thành phố phía nam Ukraine đã bị lực lượng Nga chiếm đóng trong những tháng đầu chiến tranh, trước khi lực lượng Ukraine tái chiếm thành phố này vào tháng 11 năm 2022.
Lo sợ cho sự an toàn của côbà, tổng biên tập tờ Novaya Gazeta là ông Dmitry Muratov, đã buộc bà phải rời Ukraine và cuối cùng định cư ở châu Âu.
Ông đã nhận được thông tin rằng, bà Kostyuchenko nằm trong danh sách truy quét của chính phủ Nga.
Bà là một trong nhiều nhà báo của tờ Novaya Gazeta, được ông Muratov giúp tìm nơi ở mới tại châu Âu.
"Tôi có nhiệm vụ quan trọng nhất, đó là giữ an toàn cho nhân viên của mình".
"Vì lý do này mà bây giờ tôi phải gửi đội biên tập vĩ đại nhất, được tập hợp như những viên kim cương, khi tôi phải gởi họ đi lưu vong và chia tay với họ”, Dmitry Muratov.
Là người đồng nhận giải Nobel Hòa bình năm 2021, ông Muratov đã nói chuyện với đạo diễn từng đoạt giải BAFTA là ông Patrick Forbes, trong những tháng đầu sau khi Nga xâm chiếm Ukraine.
Phim tài liệu có tên là ‘Cái giá của sự thật’ hay ‘The Price of Truth’của ông Forbes, sẽ ra mắt trên SBS On Demand vào Thứ Bảy 24 tháng 2 kể lại câu chuyện về Novaya Gazeta, 3 ngày sau cuộc xâm lược Ukraine.
Được biết các phương tiện truyền thông độc lập còn ở Nga, đã trở thành mục tiêu của các sắc lệnh của Điện Kremlin, bao gồm lệnh cấm sử dụng từ "chiến tranh", đình chỉ các cơ quan truyền thông trong nước và liệt kê các nhà báo Nga là "đặc vụ nước ngoài".
Tuyên bố theo luật của Nga yêu cầu những người có tên trong danh sách, phải đánh dấu tất cả tài liệu của họ trên các phương tiện truyền thông hoặc mạng xã hội Nga, là do một "đặc vụ nước ngoài" sản xuất, nếu không sẽ phải đối mặt với hình phạt tiền hoặc án tù.
Vào tháng 9 năm 2022, chính quyền Nga đã thu hồi giấy phép trang web và tờ báo của Novaya Gazeta, được thành lập vào năm 1993, sau khi Liên Xô sụp đổ, bằng cách sử dụng một số tiền Giải thưởng về Tiểu thuyết Hòa bình, mà ông Mikhail Gorbachev giành được vào năm 1990.
Sau khi thua cuộc kháng cáo cuối cùng để giữ giấy phép xuất bản vào đầu năm 2023, tờ báo này đã đóng cửa ở Nga.
Được đổi tên thành Novaya Gazeta Europe, hoạt động này hiện được điều hành bởi một bộ phận trong nhóm, bên ngoài Nga, có chi nhánh ở Latvia, Đức và Pháp, hiện có trên nhiều kênh trực tuyến bao gồm Telegram, YouTube, Twitter và một trang web và bằng nhiều ngôn ngữ như tiếng Nga, tiếng Anh, tiếng Đức và có kế hoạch cho tiếng Latvia.
Ông Muratov vẫn ở Nga với mong muốn được ở lại quê hương, ngay cả sau khi thị lực của ông bị tổn thương vĩnh viễn khiến ông bị mù, trong một cuộc tấn công vào xe lửa của một kẻ tấn công mang mặt nạ vào tháng 5 năm 2022.
Đó chỉ là vài ngày, sau khi ông tuyên bố sẽ bán đấu giá huy chương Nobel của mình và số tiền đó sẽ được chuyển đến những người tị nạn Ukraina.
Ông vẫn quyết tâm rằng, công việc điều tra của Novaya Gazeta sẽ tiếp tục, mặc dù thừa nhận rằng sẽ phải trả giá đắt.
"Chúng tôi là nhà báo và công việc của chúng tôi rất rõ ràng, đó là phân biệt sự thật với lời nói dối".
"Thế nhưng báo chí ở Nga đang trải qua thời kỳ đen tối".
"Trong vài tháng qua, hơn một trăm nhà báo, cơ quan truyền thông, nhà hoạt động nhân quyền và tổ chức phi chính phủ, đã nhận danh hiệu là ‘gián điệp cho nước ngoài’.
"Ở Nga, điều này có nghĩa là kẻ thù của nhân dân", Dmitry Muratov.
Chúng tôi không thể ngăn cản cuộc chiến này, nhưng chúng tôi tập trung vào việc mô tả nó sẽ diễn ra như thế nào, Elena Kostyuchenko.
Theo một phúc trình gần đây của Quỹ JX và Fix, hiện có 93 dự án truyền thông độc lập của Nga đang hoạt động ở nước ngoài, tiếp cận hàng triệu độc giả nói tiếng Nga, chiếm đến 9% dân số trưởng thành ở Nga.
93 phương tiện truyền thông này tuyển dụng 1800 nhà báo Nga, có trụ sở tại 30 quốc gia khác nhau.
Báo cáo nhấn mạnh rằng, một số phương tiện truyền thông như Meduza, hoạt động tốt hơn các nền tảng có uy tín chẳng hạn như Financial Times hoặc New Yorker, về lượt truy cập trang web và lượt xem YouTube.
Lấy thí dụ, trang web tin tức tiếng Nga và tiếng Anh Meduza có trụ sở tại Riga, Latvia, ghi nhận hơn một triệu lượt xem trang mỗi tháng.
Nó cũng có ứng dụng riêng được thiết kế, để khắc phục sự chặn VPN của chính quyền Nga.
Ông Eugene Simonov là phóng viên lâu năm của tờ Novaya Gazeta và là nhà hoạt động môi trường, hiện làm việc tại Úc.
Ông cũng nằm trong số các nhà báo Nga, bị Bộ Tư pháp Nga dán nhãn là "đặc vụ nước ngoài".
Ông nói với SBS ban tiếng Nga, cho biết ông và những người khác đã bị chính quyền Nga đưa vào danh sách đen, tuy nhiên ông vẫn tiếp tục tìm ra những cách sáng tạo mới, để tiếp tục xuất bản tác phẩm của mình mặc dù mối nguy hiểm vẫn còn.
"Mối nguy hiểm chính là đối với các nhà báo hoạt động với tư cách cá nhân".
"Trong tình hình hiện tại và trong bất kỳ nền tảng truyền thông nào, dù có vẻ phù du đến đâu, vẫn sẽ tìm cách tồn tại bằng cách này hay cách khác".
"Thế nhưng nhà báo có thể bị bỏ tù, đây là một sự khác biệt lớn".
"Vì vậy mỗi khi nhà báo cá nhân nào đó bị tuyên bố là ‘gián điệp nước ngoài’, thì tình trạng cá nhân đó luôn khiến tôi lo lắng hơn địa vị của tổ chức”, Eugene Simonov.
Tính đến nay là tháng 2 năm 2024, đã có 280 nhà báo và tổ chức truyền thông, đã bị Bộ Tư pháp Nga liệt vào danh sách "đặc vụ nước ngoài".
Một số người đã chọn vẫn là Nga, nhưng ông Simonov nói điều đó tạo thêm những thách thức đáng kể, cho việc đưa tin của họ.
“Ý tưởng chính của việc tuyên bố một nhà báo là ‘đặc vụ nước ngoài’, là không thể chạm tới những người có ảnh hưởng nhất".
"Một mặt, mục tiêu chính là gây khó khăn cho họ khi giao tiếp với khán giả hay độc giả".
"Mặt khác, chính phủ muốn làm phức tạp thêm mối liên hệ của họ với các nguồn của họ, có thể nói là nguồn tài trợ hoặc thông tin, hoặc các đối tác tiềm năng khác".
"Nhìn chung, chính phủ Nga phần lớn đã thành công trong việc đó".
"Tôi sẽ suy nghĩ 3 lần, trước khi cố gắng làm việc công khai với bất kỳ ai ở Nga bây giờ, đơn giản vì điều đó khiến tính mạng của họ gặp nguy hiểm”, Eugene Simonov.
Suy nghĩ về tương lai của giới truyền thông độc lập ở Nga, ông Simonov nói rằng điều đó sẽ phụ thuộc vào việc liệu các hạn chế cản trở công việc của các nhà báo, có tiếp tục hay không.
Vào năm 2022, chính quyền Nga đã mở rộng luật hình sự nhắm vào cái mà họ gọi là, lan truyền thông tin sai lệch, cho phép cơ quan quản lý truyền thông và viễn thông liên bang, có tên là Roskomnadzor ngăn chặn các trang web một cách quyết liệt hơn, mà không cần lệnh của tòa án.
Bà Elena Kostyuchenko cho biết, kinh nghiệm đã khiến bà phải suy nghĩ lại về vai trò nhà báo của mình.
“Tôi rất đau đớn khi nhận ra và tôi nghĩ nhiều người đã phải đối mặt với nhận thức tương tự trong hai năm qua rằng, nghĩa vụ nghề nghiệp không hủy bỏ nghĩa vụ công dân của bạn".
"Cách tuyệt vời mà bạn đưa tin về chủ nghĩa phát xít, không giống như việc chống lại nó".
"Toàn bộ Novaya Gazeta của chúng tôi, nơi mãi mãi sẽ là gia đình thứ hai và là ngôi nhà của tôi, chúng tôi đã không thay đổi bất cứ điều gì".
"Chúng tôi không thể ngăn cản cuộc chiến này, nhưng chúng tôi tập trung vào việc mô tả nó sẽ diễn ra như thế nào", Elena Kostyuchenko.
Cũng xin nhắc lại, cuốn phim tài liệu ‘The Price of Truth’ hay ‘Cái Giá của Sự Thật’ sẽ khởi chiếu trên SBS On Demand vào Thứ Bảy 24 tháng 2 năm 2024, đúng vào ngày kỷ niệm 2 năm cuộc xâm lược của Nga vào Ukraine.
