Tiến trình hòa bình Mỹ - Iran vừa rơi vào một khúc cua đầy hiểm hóc khi Tòa Bạch Ốc bất ngờ trả lại dự thảo thỏa thuận cùng những điều khoản bổ sung mang tính răn đe cao. Đáp lại áp lực từ Tổng thống Donald Trump, Tehran lập tức dựng hàng rào hoài nghi, khẳng định không thể đặt niềm tin vào Washington sau chuỗi không kích dồn dập trong quá khứ. Khi Eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa và ngọn lửa xung đột tại mặt trận Lebanon không ngừng leo thang, thế bế tắc mới này không chỉ đe dọa làm sụp đổ các nỗ lực ngoại giao, mà còn có nguy cơ đẩy toàn bộ vùng Trung Đông bước vào một kỷ nguyên hỗn loạn khó kiểm soát.
Tiến trình đàm phán hòa bình giữa Tehran và Washington đang đứng trước một phép thử nghiêm trọng sau khi Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump gửi trả lại dự thảo thỏa thuận kèm theo các điều khoản sửa đổi mang tính cứng rắn hơn. Động thái này không chỉ làm sâu sắc thêm hố sâu hoài nghi giữa hai quốc gia mà còn có nguy cơ kéo dài cuộc chiến tại Trung Đông, đồng thời trì hoãn việc mở cửa trở lại Eo biển Hormuz – huyết mạch dầu mỏ của thế giới.
Bóng đen hoài nghi bao trùm bàn đàm phán
Hãng thông tấn Tasnim của Iran, dẫn lời một quan chức chính thức, khẳng định rằng những sửa đổi đề xuất từ phía Donald Trump không đồng nghĩa với việc Tehran sẽ chấp thuận chúng. Phát biểu ngay trong đêm, trưởng đoàn đàm phán cấp cao của Iran, ông Mohammad Bagher Ghalibaf, đã đưa ra lời cảnh báo đanh thép về mức độ đáng tin cậy của phía Hoa Kỳ. Ông tuyên bố chính phủ Iran sẽ không ký kết bất kỳ thỏa thuận nào trừ khi quyền lợi của quốc gia được bảo đảm một cách toàn vẹn.
“Chúng tôi sẽ không chấp thuận bất kỳ thỏa thuận nào cho đến khi chúng tôi chắc chắn rằng các quyền của người dân Iran được tôn trọng,” ông Bagher Ghalibaf nói.
Tuyên bố này xuất hiện ngay sau khi các phương tiện truyền thông lớn của Mỹ là The New York Times và Axios tiết lộ rằng ông Trump đã gửi lại một khung thỏa thuận mới "gắt gao hơn" để Iran xem xét. Mặc dù chi tiết cụ thể của bản sửa đổi này chưa được làm rõ, nó đã lập tức vấp phải sự phản kháng từ phía Tehran, làm lộ rõ những rạn nứt lớn mà hai bên cần phải thu hẹp.
Mối quan hệ giữa hai bên vốn đã tổn hại nghiêm trọng bởi các hành động quân sự trong quá khứ. Vào tháng 2, khi Iran đang tiến hành các cuộc đối thoại với Hoa Kỳ, Washington và Israel đã bất ngờ tung ra các cuộc không kích và tấn công tên lửa, xóa sổ phần lớn dàn lãnh đạo cấp cao của quốc gia này. Trước đó, vào tháng 6 năm 2025, kịch bản tương tự cũng diễn ra khi Mỹ tấn công các cơ sở hạt nhân của Iran ngay giữa lúc đôi bên đang thương lượng. Những bài học lịch sử đó khiến Tehran không thể không thận trọng.
Những đòi hỏi tiên quyết và cuộc chiến thông tin
Hiện tại, tiến trình trao đổi văn bản vẫn đang diễn ra với việc cả hai bên liên tục đề xuất các sửa đổi. Tuy nhiên, lập trường của đôi bên vẫn còn khoảng cách rất lớn. Trong khi Iran luôn khẳng định chương trình hạt nhân của mình thuần túy phục vụ mục đích dân sự, thì Hoa Kỳ và các đồng minh lại quả quyết rằng Tehran đang nỗ lực phát triển vũ khí hủy diệt.
Xuất hiện trên kênh truyền hình Fox News của Mỹ, trong cuộc phỏng vấn với con dâu mình là Lara Trump, Tổng thống Donald Trump cho biết ưu tiên hàng đầu của ông bao gồm việc ngăn chặn Iran phát triển vũ khí hạt nhân và mở lại tuyến hàng hải Hormuz:
“Đảm bảo duy nhất mà tôi phải có là sẽ không có vũ khí hạt nhân. Họ đã đồng ý với điều đó, và điều đó rất thú vị,” ông Trump tuyên bố.
Dẫu vậy, Tehran đã nhanh chóng dội gáo nước lạnh vào những khẳng định của ông Trump. Phía Iran bác bỏ tuyên bố trước đó của Tổng thống Mỹ về việc kho dự trữ uranium làm giàu của họ sẽ bị phá hủy, gọi đó là điều "vô căn cứ". Để thể hiện thiện chí đi vào đàm phán thực chất, Iran yêu cầu một điều kiện tiên quyết: Tòa Bạch Ốc phải giải phóng khoản tài sản trị giá 12 tỷ USD đang bị đóng băng.
Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi cũng lên tiếng kêu gọi sự thận trọng trước các luồng thông tin nhiễu loạn:
“Cho đến khi đạt được kết luận rõ ràng... tất cả những gì đang được nói hiện nay đều là suy đoán,” ông Araghchi tuyên bố.
Sức ép bủa vây Tòa Bạch Ốc và thực tế chiến trường
Tổng thống Donald Trump đang phải chịu áp lực nội bộ rất lớn trong việc ký kết một thỏa thuận nhằm dỡ bỏ các lệnh phong tỏa trả đũa lẫn nhau quanh Eo biển Hormuz. Cuộc phong tỏa kéo dài từ khi chiến tranh bùng nổ đã siết chặt tuyến đường vận chuyển quan trọng, nơi lưu thông phần lớn nguồn cung dầu mỏ toàn cầu.
Tuy nhiên, tranh chấp về chủ quyền và lợi ích kinh tế tại eo biển này vẫn là một nút thắt khó gỡ. Khi ông Trump tuyên bố rằng theo thỏa thuận, Iran sẽ "không thu phí" đối với tàu thuyền qua lại eo biển, hãng thông tấn Fars của Iran lập tức dẫn các nguồn tin khẳng định "không hề tồn tại điều khoản nào như vậy". Ngược lại, nghị sĩ Iran Alireza Salimi cho biết một kế hoạch khẳng định "quyền quản lý và chủ quyền" của Iran đối với Eo biển Hormuz – bao gồm cả việc áp dụng "phí hành chính" – sẽ sớm được trình lên Quốc hội nước này.
Song song với cuộc chiến ngoại giao, tình hình thực địa cho thấy năng lực quân sự của Iran không dễ bị khuất phục. Một trong những mục tiêu chiến tranh được tuyên bố của Mỹ là phá hủy chương trình tên lửa hành trình của Iran. Vào tháng 4, Đại tướng Dan Caine, sĩ quan quân sự cấp cao nhất của Mỹ, ước tính hơn 80% cơ sở tên lửa của Iran đã bị đánh trúng.
Thế nhưng, một phân tích ảnh vệ tinh do CNN công bố cho thấy Tehran đã âm thầm khôi phục và đào bới thành công 50 trong số 69 lối vào đường hầm bị trúng bom tại 18 căn cứ tên lửa ngầm. Thêm vào đó, lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tuyên bố đã bắn hạ một máy bay không người lái quân sự của Mỹ khi phương tiện này "chuẩn bị tiến vào lãnh hải Iran", dù phía Ngũ Giác Đài chưa xác nhận vụ việc. Mặc dù các cuộc không kích quy mô lớn đã tạm dừng sau thỏa thuận ngừng bắn vào tháng 4, các vụ đụng độ đơn lẻ vẫn liên tiếp diễn ra, chực chờ làm bùng phát lại ngọn lửa xung đột.
Bước chuyển dịch chấn động tại mặt trận Lebanon
Một rào cản lớn khác khiến thỏa thuận hòa bình khó đạt được là việc Iran kiên quyết yêu cầu mọi giải pháp toàn diện phải bao gồm cả tình hình Lebanon. Tại mặt trận này, tiếng súng vẫn chưa hề im ắng. Chính phủ Lebanon cáo buộc Israel đang áp dụng chính sách "tiêu thổ" khi mở rộng các hoạt động quân sự nhằm vào lực lượng Hezbollah. Bản thỏa thuận ngừng bắn ký kết ngày 17 tháng 4 giữa Israel và Hezbollah gần như chỉ tồn tại trên giấy tờ, khi hai bên liên tục cáo buộc nhau vi phạm nghiêm trọng.
Tình hình leo thang đến đỉnh điểm khi quân đội Israel chiếm giữ lâu đài cổ Beaufort từ thời trung cổ (còn gọi là Qalaat al-Chakif) ở miền nam Lebanon và kéo cờ Israel lên đỉnh tháp. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu không giấu được sự đắc thắng khi tuyên bố: “...một sự dịch chuyển đầy kịch tính."
Hành động này ngay lập tức vấp phải sự phẫn nộ dữ dội từ phía Lebanon. Chính trị gia thuộc lực lượng Hezbollah, ông Hassan Fadlallah, lên án gay gắt:
“Không phải là một địa điểm quân sự... điều đó sẽ kích động lòng tự trọng của mỗi người dân yêu nước trung kiên,” ông Fadlallah nói.
Trước sự chuyển dịch đầy nguy hiểm này, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc dự kiến sẽ tổ chức một cuộc họp khẩn cấp theo yêu cầu của Pháp. Tổng thống Pháp Emmanuel Macron khẳng định "không có gì có thể biện minh cho sự leo thang lớn đang diễn ra ở miền nam Lebanon", đồng thời khẩn thiết kêu gọi các bên chấm dứt chiến sự "một cách vĩnh viễn".
Cuộc chiến ngoại giao giữa Tòa Bạch Ốc và Tehran, vì vậy, không còn là câu chuyện riêng của hai nước. Nó gắn chặt với vận mệnh của cả vùng Levant và sự ổn định của nền kinh tế thế giới. Khi niềm tin giữa hai bên gần như chạm đáy, những sửa đổi mang tính áp đặt của ông Trump có thể sẽ là ngòi nổ đẩy Trung Đông lún sâu hơn vào một giai đoạn hỗn loạn mới.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
