Hoa Kỳ đã ký một thỏa thuận hạt nhân dân sự mang tính bước ngoặt với Ả Rập Xê Út, cho phép các công ty Mỹ tham gia xây dựng ngành công nghiệp hạt nhân của vương quốc này. Washington cho biết thỏa thuận này củng cố quan hệ với Saudi Arabia và đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn hạt nhân cao nhất. Tuy nhiên, các nhà phê bình lo ngại nó có thể làm tăng nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân, trong bối cảnh Mỹ và Iran vẫn đang sa lầy vào một cuộc chiến leo thang.
Sau hơn một thập niên đàm phán, Hoa Kỳ và Ả Rập Xê Út (Saudi Arabia) đã ký một thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự và một hiệp ước bảo đảm an toàn được ký riêng biệt.
Được ký kết bởi Bộ trưởng Năng lượng Hoa Kỳ Chris Wright và Bộ trưởng Năng lượng Ả Rập Xê Út cùng Hoàng tử Abdulaziz bin Salman, thỏa thuận mở đường cho các công ty Mỹ tham gia xây dựng ngành công nghiệp hạt nhân dân sự của Ả Rập Xê Út.
Cựu Đại sứ Hoa Kỳ tại Oman, Richard Schierer, cho biết thỏa thuận này đã được chuẩn bị trong nhiều năm và là một thắng lợi lớn cho cả hai nước.
"Thỏa thuận này mang lại cơ hội cho các công ty Mỹ, đặc biệt là Westinghouse, công ty chế tạo hầu hết các lò phản ứng hạt nhân của chúng ta, xuất bán số lượng lớn hàng hóa cho Ả Rập Xê Út. Vì vậy, đây là một cú hích kinh tế khổng lồ cho Mỹ và tất nhiên là một lợi thế lớn cho Ả Rập Xê Út vì nước này sẽ có thể giảm việc sử dụng dầu mỏ trong nước để sản xuất điện nếu có thể phát điện bằng năng lượng hạt nhân."
Đối với chính quyền Riyadh của Saudi Arabia , thỏa thuận này là về việc đa dạng hóa nguồn năng lượng, giảm sự phụ thuộc vào dầu mỏ khi nhu cầu điện năng tăng lên.
Đây là một trụ cột chính trong kế hoạch Tầm nhìn 2030 của Vương quốc.
Còn đối với Washington, đây là một thắng lợi cả về thương mại và chiến lược, là cơ hội để các công ty Mỹ kiếm lời, đồng thời giữ cho Ả Rập Xê Út liên kết với Mỹ thay vì chuyển sang Trung Quốc hoặc Nga để có được công nghệ hạt nhân.
Trọng tâm của thỏa thuận là uranium.
Khi được làm giàu đến mức thấp, nó được dùng làm nhiên liệu cho các lò phản ứng dân sự.
Khi được làm giàu thêm, nó có thể được dùng để chế tạo vũ khí.
Mặc dù việc làm giàu uranium trên đất Ả Rập Saudi trong tương lai chỉ do một tập đoàn hợp đồng quản lý sau khi nghiên cứu kỹ lưỡng, nhưng nguy cơ lan truyền hạt nhân từ khả năng này vẫn làm dấy lên sự báo động đối với cộng đồng quốc tế lẫn giới chức Hoa Kỳ.
Năm 2018, Thái tử Ả Rập Xê Út, Mohammed bin Salman, không loại trừ khả năng chế tạo vũ khí hạt nhân, trong một cuộc phỏng vấn với chương trình 60 Minutes của Mỹ. Khi được hỏi liệu Ả Rập Xê Út có cần vũ khí hạt nhân để đối phó với Iran không? Ông trả lời:
"Ả Rập Xê Út không muốn sở hữu bất kỳ quả bom hạt nhân nào, nhưng chắc chắn nếu Iran phát triển bom hạt nhân - chúng tôi sẽ làm theo càng sớm càng tốt."
Những bình luận đó đã gây ra nhiều năm tranh luận tại Quốc hội Mỹ, nơi một số đảng viên Dân chủ gọi vai trò của Vương quốc trong thỏa thuận mới là nguy cơ phổ biến vũ khí hạt nhân.
"Đây là về một chương trình vũ khí hạt nhân bí mật trên lãnh thổ của họ. Nếu chúng ta ký kết một thỏa thuận cho phép làm giàu uranium và tái chế plutonium trên lãnh thổ Ả Rập Xê Út - điều đó có thể dẫn đến thảm họa."
Cựu Thủ tướng Israel Naftali Bennett cho rằng thỏa thuận này đe dọa an ninh của Israel.
"Thỏa thuận hạt nhân đang hình thành giữa Mỹ và Ả Rập Xê Út mà không có sự đồng ý của Israel là một thất bại chiến lược nghiêm trọng, gây nguy hiểm cho an ninh của chúng ta. Việc làm giàu vật liệu hạt nhân trên lãnh thổ Ả Rập Xê Út có thể dẫn đến một cuộc chạy đua vũ trang hạt nhân trong khu vực và sự mất kiểm soát nguy hiểm."
Thỏa thuận này được đưa ra trong bối cảnh căng thẳng trên khắp Trung Đông tiếp tục leo thang.
Iran và Mỹ đã ký một bản ghi nhớ vào tháng 6 để chấm dứt các hành động thù địch và mở lại eo biển Hormuz.
Nhưng chỉ ba tuần sau đó, ông Trump tuyên bố lệnh ngừng bắn không có hiệu lực khi Iran tiếp tục các cuộc tấn công vào tàu thuyền.
Kể từ lúc đó, các cuộc tấn công của Mỹ đã tiếp diễn hàng đêm, và hiện đã kéo dài đến đêm thứ mười hai.
Theo số liệu mới nhất của Ngũ Giác Đài, ít nhất 18 binh sĩ Mỹ đã thiệt mạng và 482 người bị thương kể từ khi cuộc xung đột bắt đầu.
Ông Trump đe dọa sẽ đánh phá một nhà máy điện hoặc cây cầu của Iran — bao gồm cả những mục tiêu gần Tehran — cho mỗi vụ tấn công nhằm vào tàu thuyền trên eo biển Hormuz sau này.
Ngoại trưởng Marco Rubio cho biết Mỹ vẫn ưu tiên ngoại giao, nhưng sẽ không đứng ngoài cuộc khi các tàu thuyền bị tấn công.
"Tổng thống luôn ưu tiên đàm phán và đạt được thỏa thuận về những vấn đề này và chúng tôi đã chuẩn bị, chúng tôi đã cố gắng làm điều đó." Điều đó đã kéo dài một năm rưỡi nhưng chúng ta cũng sẽ không ngồi yên và để tàu thuyền bị đánh bom hoặc nước Mỹ bị tấn công."
Lực lượng Houthi do Iran hậu thuẫn, một nhóm vũ trang kiểm soát phần lớn miền bắc Yemen, đã tuyên bố cấm vận hàng hải chính thức đối với Ả Rập Xê Út, nói rằng các tàu của Ả Rập Xê Út sẽ bị cấm đi qua eo biển Bab al-Mandab.
Một số tàu chở dầu thô của Ả Rập Xê Út đã quay trở lại kênh đào Suez.
"Chúng tôi đã thấy mức độ đi qua eo biển Bab el-Mandab khá bình thường. Không có gì đáng báo động, không có sự sụt giảm mạnh. Nhưng chúng tôi đã ghi nhận khoảng bốn tàu, hai trong số đó hôm nay có liên quan đến Ả Rập Xê Út, đã quay trở lại dưới sự đe dọa của lực lượng Houthi. Đây là một tín hiệu lớn. Điều này cho thấy sự sụt giảm thực sự về lòng tin. Các chủ hàng không muốn bị tấn công, vì rủi ro đối với tài sản, mà còn là rủi ro đối với tính mạng. Và điều này gửi đi một tín hiệu rằng chúng ta có thể thấy dòng chảy qua Biển Đỏ giảm sẽ giảm đáng kể rất sớm thôi."
Thỏa thuận hạt nhân dân sự này dự kiến sẽ củng cố mối quan hệ giữa Washington và Riyadh.
Nhưng với chiến tranh lan rộng khắp khu vực, và những câu hỏi về an toàn hạt nhân chưa được giải quyết, nó cũng có khả năng phải đối mặt với sự giám sát chặt chẽ ở Washington và giữa các đồng minh của Mỹ.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
