California – mảnh đất thánh của đổi mới sáng tạo và là nơi trú ngụ của những tài phiệt giàu có nhất hành tinh – đang đứng trước một cơn chấn động chính trị và kinh tế chưa từng có. Vào tháng 11 tới, cử tri tiểu bang sẽ bước vào cuộc trưng cầu dân ý lịch sử để quyết định số phận của sắc thuế tài sản 5% nhắm thẳng vào giới tỷ phú. Cuộc đọ sức nghẹt thở giữa một bên là làn sóng phẫn nộ trước bất bình đẳng sâu sắc, một bên là quyền lực tiền tệ trỗi dậy với những chiến dịch vận động hàng trăm triệu đô la, không chỉ định hình lại tương lai nước Mỹ mà còn là ngọn cờ đầu cho cuộc chiến kinh tế toàn cầu.
California – trung tâm công nghệ và kinh tế hàng đầu nước Mỹ, nơi tập trung hàng loạt tỷ phú cùng các tập đoàn đa quốc gia sừng sỏ – đang chuẩn bị bước vào một cuộc trưng cầu dân ý mang tính bước ngoặt.
Vào tháng 11 tới đây, cử tri bang sẽ chính thức bỏ phiếu cho đề xuất đánh thuế tài sản một lần đối với giới siêu giàu. Cuộc đối đầu này không chỉ là một chính sách tài chính nội địa, mà còn là ngọn cờ đầu trong trận chiến toàn cầu chống lại sự gia tăng khoảng cách giàu nghèo gay gắt.
Trận chiến trăm tỷ đô la tại bang California
Đề xuất chính sách trung tâm của cuộc trưng cầu dân ý tháng 11 là áp mức thuế tài sản 5% đánh một lần duy nhất vào toàn bộ các tỷ phú đang cư trú tại bang California.
5% mang ý nghĩa gì?
Theo tính toán từ các tổ chức bảo trợ và ủng hộ, dự luật này dự kiến thu về khoảng 100 tỷ USD ngân sách. Toàn bộ nguồn thu này được cam kết phân bổ trực tiếp cho các chương trình y tế do bang hỗ trợ, chương trình trợ cấp thực phẩm và nền giáo dục công lập.
Những lực lượng ủng hộ sắc thuế – cốt lõi là các công đoàn lao động – nhấn mạnh một thực tế bất công: phần lớn các tỷ phú hiện chỉ phải trả tỷ lệ thuế biên chế hiệu dụng thấp hơn nhiều so với một người lao động trung bình. Thêm vào đó, khoản thu 100 tỷ USD này được đánh giá là nguồn lực cấp thiết nhằm khỏa lấp những khoảng trống ngân sách nghiêm trọng do các chính sách cắt giảm Medicaid dưới thời Tổng thống Mỹ Donald Trump gây ra.
Ở chiều ngược lại, chiến dịch chống đối đang diễn ra cực kỳ quyết liệt. Nhà đồng sáng lập Google, tỷ phú Sergey Brin, đã rót tới 100 triệu USD vào các quỹ vận động chính trị chống lại đề xuất này. Mục tiêu của Brin là bảo vệ khối tài sản của mình trước khoản thuế tiềm ẩn lên tới 13 tỷ USD – một tỷ lệ lợi nhuận tài chính lên tới 130-1 nếu chiến dịch vận động của ông thành công. Ngoài ra, ban vận động của Brin còn tổ chức các đề xuất bỏ phiếu đối ứng nhằm vô hiệu hóa sắc thuế nếu nó được thông qua.
Các nhà tài trợ tỷ phú khác như Peter Thiel, Eric Schmidt và Chris Larsen cũng đã chi những khoản tiền khổng lồ để ngăn chặn dự luật.
"Biện pháp này sẽ khiến các tỷ phú và nguồn thu thuế của họ rời khỏi tiểu bang."
— Thống đốc tiểu bang California Gavin Newsom
Không chỉ giới kinh doanh, những nhân vật chính trị quyền lực thuộc Đảng Dân chủ như Thống đốc bang California Gavin Newsom cũng phản đối sắc thuế này. Họ lo ngại rằng biện pháp thắt chặt tài chính sẽ tạo ra làn sóng tháo chạy của các tỷ phú cùng nguồn thu thuế doanh nghiệp ra khỏi bang California. Tuy nhiên, tính đến thời điểm hiện tại, các cuộc khảo sát dư luận cho thấy đa số cử tri vẫn ủng hộ sắc thuế này, với hơn 1,6 triệu người dân California đã ký vào đơn kiến nghị để đưa dự luật vào lá phiếu tháng 11.
Làn sóng đánh thuế giới siêu giàu trên phạm vi toàn cầu
Những gì đang diễn ra tại California không phải là hiện tượng đơn lẻ mà là một phần của xu hướng cải cách tài chính hướng vào giới siêu giàu đang lan rộng. Tại thành phố New York, Thị trưởng Zohran Mamdani đã đề xuất tăng 2% thuế thu nhập đối với những cá nhân có thu nhập trên 1 triệu USD mỗi năm, đồng thời thông qua khoản phụ phí thuế bất động sản đối với căn nhà thứ hai. Nhiều tiểu bang khác tại Mỹ như Washington, Maine và Minnesota cũng đã thông qua hoặc đang xem xét các chính sách thuế thu nhập và thuế tài sản tương tự.
Vượt ra ngoài biên giới nước Mỹ, phong trào này cũng nhận được sự ủng hộ ngay từ chính một bộ phận trong giới thượng lưu. Tại Vương quốc Anh, một nhóm gồm 120 triệu phú đã chính thức phát động chiến dịch mang tên "Proud to Pay" (Tự hào nộp thuế), kiến nghị chính phủ ban hành sắc thuế bổ sung 2% đối với các khối tài sản có giá trị trên 10 triệu bảng Anh.
Thực trạng xoáy sâu của sự bất bình đẳng toàn cầu
Ẩn sau cuộc thảo luận về thuế tỷ phú tại California là những tranh cãi sâu sắc về tình trạng bất bình đẳng kinh tế toàn cầu ngày càng gia tăng. Dữ liệu mới nhất năm 2026 từ Mỹ chỉ ra rằng tỷ trọng sản lượng kinh tế phân phối cho người lao động đã giảm xuống mức thấp kỷ lục là 52,9%. Điều này đồng nghĩa với việc cứ mỗi 100 USD giá trị kinh tế được tạo ra, người lao động chỉ nhận được 52,90 USD tiền lương – tỷ lệ thấp nhất kể từ khi các dữ liệu thống kê được ghi nhận vào năm 1947.
Trái ngược hoàn toàn với sự sa sút của thu nhập lao động, tài sản của giới tỷ phú lại tăng tốc với tốc độ phi mã. Tính đến năm 2026, tạp chí Forbes ghi nhận kỷ lục toàn cầu với 3.428 tỷ phú. Biểu hiện rõ ràng nhất cho sự tích tụ tài sản này diễn ra vào tháng 6, khi Elon Musk ngắn hạn trở thành tỷ phú nghìn tỷ đô la (trillionaire) đầu tiên trong lịch sử thế giới sau sự kiện phát hành cổ phiếu ra công chúng của SpaceX. Hiện tại, khối tài sản của ông duy trì ở mức khoảng 800 tỷ USD.
Những nguyên nhân gốc rễ thúc đẩy bất bình đẳng
Mặc dù toàn cầu hóa thường bị cáo buộc là nguyên nhân chính dẫn đến sự bùng nổ của bất bình đẳng, các chuyên gia kinh tế chỉ ra hai yếu tố cấu thành quan trọng khác. Thứ nhất là sự suy giảm trên phạm vi toàn cầu của phong trào công đoàn. Khi tỷ lệ công đoàn viên và quyền lực thương lượng của công đoàn giảm sút, khả năng đàm phán để đòi hỏi mức lương tốt hơn của công nhân bị suy yếu nghiêm trọng.
Thứ hai là xu hướng hợp nhất doanh nghiệp vào tay một số ít các tập đoàn siêu sao cực lớn. Các gã khổng lồ công nghệ như Alphabet, Amazon và Uber đang nắm giữ quyền lực thao túng gần như độc quyền. Điều này làm giảm tính cạnh tranh trên thị trường và tạo điều kiện cho các doanh nghiệp ép giá nhân công. Hơn nữa, sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo (AI) và tự động hóa được dự báo sẽ làm trầm trọng thêm các xu hướng này, cho phép các tập đoàn cắt giảm lực lượng lao động ngay cả khi sản lượng và lợi nhuận liên tục chạm đỉnh.
Cơn thắt chặt kinh tế đối với người lao động
Trong nhiều thập kỷ qua, tình trạng tiền lương trệch hướng đã được bù đắp phần nào nhờ khả năng tiếp cận tín dụng giá rẻ. Việc các ngân hàng trung ương duy trì lãi suất thấp kỷ lục qua các chính sách phi truyền thống giúp chi tiêu hộ gia đình giữ được sự ổn định, dù phải dựa vào việc gia tăng nợ nần.
Tuy nhiên, khi lạm phát bùng phát, các ngân hàng trung ương trên thế giới đã buộc phải nâng lãi suất khỏi mức thấp khẩn cấp thời đại dịch, chấm dứt kỷ nguyên tiền rẻ. Trong bối cảnh lạm phát tăng nhanh hơn tốc độ tăng lương, mức sống thực tế của người dân đã suy giảm rõ rệt. Cuộc khủng hoảng "chi phí sinh hoạt" này khiến cử tri trên toàn thế giới bất bình, dẫn đến làn sóng quay lưng lại với các chính đảng cầm quyền và giới chính trị truyền thống.
Dù vậy, giới phân tích nhận định rằng ngay cả khi dự luật tại California được thông qua, việc đánh thuế tỷ phú cũng mới chỉ giải quyết được phần ngọn của vấn đề. Một chương trình nghị sự căn cơ nhằm giải quyết bất bình đẳng đòi hỏi các biện pháp nâng cao năng lực đàm phán cho người lao động, chống độc quyền và công hữu hóa công nghệ AI. Nếu thiếu những cải cách cấu trúc này, làn sóng giận dữ của cử tri và sự bất ổn chính trị trên toàn thế giới sẽ còn tiếp tục leo thang.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
