Ung thư ruột đang có xu hướng gia tăng đáng báo động ở nhóm người trẻ tuổi tại Úc. Câu chuyện của cô Danni Duncan, một huấn luyện viên sức khỏe được chẩn đoán mắc ung thư ruột ở tuổi 39, là lời cảnh báo về sự nguy hiểm của việc coi nhẹ các triệu chứng ban đầu, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động tầm soát y tế nhằm bảo đảm an toàn tính mạng.
Ở tuổi 39, sau một thời gian cảm thấy rất mệt mỏi và được xét nghiệm, Danni Duncan được chẩn đoán mắc ung thư ruột giai đoạn 2 vào năm ngoái.
"Tôi không thể tin được. Tôi luôn nói rằng mình sẽ sống đến 100 tuổi. Sao tôi lại bị ung thư?"
Huấn luyện viên thể hình đến từ Melbourne này sau đó đã đi sâu vào nghiên cứu các yếu tố góp phần dẫn đến ung thư ruột và tự hỏi liệu thực phẩm siêu chế biến (UPF) mà cô ăn khi còn nhỏ có thể là nguyên nhân gây ra bệnh hay không.
"Bên cạnh các yếu tố góp phần khác - tất nhiên, không chỉ là thực phẩm chế biến sẵn - một trong những điểm chung là sự gia tăng mạnh mẽ của thực phẩm chế biến sẵn trong những năm 90."
Mặc dù mối quan hệ nhân quả trực tiếp giữa thực phẩm siêu chế biến UPF và ung thư chưa được thiết lập, một nghiên cứu tại Bệnh viện Đa khoa Massachusetts do Tiến sĩ Andrew Chan dẫn đầu đã tìm thấy mối liên hệ giữa việc tiêu thụ nhiều UPF và việc tăng nguy cơ có các khối u bất thường trong ruột, có thể dẫn đến ung thư.
Danni cho biết cô đã ăn rất nhiều UPF khi còn nhỏ và tuổi thơ của cô "rất nhiều thực phẩm chế biến sẵn".
"Bữa sáng là Coco Pops, Rice Bubbles với đường phủ bên trên... Tiny Teddies, Shapes, khoai tây chiên, Nutella, bánh mì kẹp thịt nguội trên bánh mì Wonder White và McDonald's."
Người Úc nằm trong số những người tiêu dùng hàng đầu các loại thực phẩm siêu chế biến
Thực phẩm siêu chế biến (như bánh kẹo và nước ngọt) là những sản phẩm được sản xuất công nghiệp — chứa các thành phần như chất bảo quản và phụ gia mà bạn sẽ không tìm thấy ở nhà.
Theo Phillip Baker, một nhà nghiên cứu về sức khỏe cộng đồng tại Đại học Sydney, và người Úc nằm trong số những người tiêu dùng hàng đầu các loại thực phẩm siêu chế biến,
"Chúng ta đang tiêu thụ từ 40 đến 50% lượng calo từ thực phẩm siêu chế biến."
Không giống như thực phẩm "chế biến" thông thường, thực phẩm siêu chế biến chỉ mới trở thành một phần trong chế độ ăn uống của chúng ta trong 70-80 năm qua.
Với các loại thực phẩm chế biến thông thường thì chúng được biến đổi bằng cách thêm các thành phần đơn giản như muối, dầu hoặc đường hoặc dấm— để đảm bảo an toàn, tiện lợi và thời hạn sử dụng; trong khi thực phẩm siêu chế biến thường có năm thành phần trở lên và chứa phụ gia và rất ít thực phẩm nguyên chất.
Các nhà khoa học dinh dưỡng và các nhà nghiên cứu sức khỏe cộng đồng đã chỉ ra nguy cơ gia tăng của một loạt các hậu quả xấu cho sức khỏe liên quan đến việc tiêu thụ thực phẩm siêu chế biến (UPF) - bao gồm tiểu đường loại 2, bệnh tim mạch, một số loại ung thư, bệnh thận mãn tính, bệnh viêm ruột và các vấn đề sức khỏe tâm thần.
Gần đây, ông Baker cùng đồng nghiệp có một nghiên cứu toàn cầu về "đánh giá tất cả các bằng chứng mà chúng ta có về tác động của thực phẩm siêu chế biến đối với sức khỏe con người".
Vị chuyên gia về sức khỏe cộng đồng tại Đại học Sydney cho biết bằng chứng "chỉ ra mối quan hệ nhân quả rất chắc chắn giữa việc tiêu thụ nhiều thực phẩm siêu chế biến trong chế độ ăn uống và mối liên hệ rất mạnh mẽ với việc tăng cân và béo phì cũng như một số bệnh mãn tính liên quan đến chế độ ăn uống... và các vấn đề sức khỏe tâm thần..."
Nhà nghiên cứu cho biết rằng lượng UPF cao trong chế độ ăn uống của chúng ta gây ra "tình trạng viêm mãn tính mức độ nhẹ trong cơ thể".
"Nó ảnh hưởng đến tất cả các hệ thống cơ quan trong cơ thể và chúng ta, với tư cách là con người, không thích nghi tốt với việc tiêu thụ những thực phẩm này và các thành phần mà chúng chứa...",
Tuy nhiên, có vẻ như các lựa chọn ngày càng thu hẹp lại.
Janine Petherick sống bằng lương hưu dành cho người khuyết tật và tin rằng việc có nhiều lựa chọn về thực phẩm là một đặc ân. Bà cho biết bà ăn thực phẩm chế biến sẵn và thực phẩm siêu chế biến vì lý do tài chính.
Người phụ nữ 54 tuổi này sống ở một thị trấn nhỏ phía bắc Brisbane, Queensland, nơi không có cửa hàng thực phẩm tốt cho sức khỏe hay cửa hàng rau quả tươi – chỉ có hai siêu thị.
Mặc dù bà ý thức được việc lãng phí thực phẩm và cố gắng ăn uống lành mạnh, nhưng bà cho biết thu nhập của mình hạn chế, và việc mua sắm thực phẩm chủ yếu ở các ngân hàng thực phẩm, điều đó có nghĩa là bà thường phải ưu tiên các lựa chọn siêu chế biến.
Chia sẻ với bà chương trình Insight, bà cho biết.
“Tôi nhận thấy, khi đến các kho thực phẩm, rằng rất nhiều thực phẩm là thực phẩm để lâu ngày; đó là những thực phẩm được quyên góp mà đã nằm trên kệ rất lâu rồi. Và vì vậy, các lựa chọn ngày càng thu hẹp lại.”
Janine cho biết mặc dù ngân hàng thực phẩm có phát trái cây và rau quả tươi, nhưng chúng hết rất nhanh, điều này gây khó khăn cho bà vì bà thích chế độ ăn chủ yếu là chay.
Thỉnh thoảng vợ chồng bà được một người tiếp tế gửi cho những bữa ăn sẵn 'rất ngon' lấy từ kho thực phẩm; thế nhưng ở ngân hàng thực phẩm phần lớn họ chỉ có thể mua được "những gì chúng tôi cần, chứ không phải những gì chúng tôi muốn" như bà nói.
"Chúng tôi không có nhiều lựa chọn. Tôi thích đồ ăn chay. Chồng tôi thích bít tết — bạn sẽ không tìm thấy bít tết ở đó Và chúng tôi ăn thực phẩm chế biến sẵn. Chúng tôi phải làm vậy vì đó là những gì chúng ta có sẵn."
Đối với đầu bếp Angie Prendergast Sceats, thời gian là lý do chính khiến cô đưa thực phẩm chế biến sẵn và siêu chế biến vào chế độ ăn uống của gia đình.
"Tôi nghĩ cuối tuần mình sẽ có giờ để nấu tất cả những món ăn vặt mà con tôi sẽ ăn, nhưng thực tế thì không".
Tuy nhiên, con trai sáu tuổi của cô lại thích các loại thực phẩm siêu chế biến mua ở cửa hàng như bánh quy, khoai tây chiên và bánh cracker hơn là đồ nhà "Thằng bé nhìn thấy một gói gì đó, và thèm muốn," cô nói.
Từng là chuyên gia giáo dục về thực phẩm, cô cho biết đã thử mọi cách để dụ con thích ăn như làm món cá viên chiên giống như dạng bán ở siêu thị nhưng thằng bé không bị lừa.
"Tôi có thể làm cho nó ngon, nhưng tôi không thể làm nó với những hóa chất tương tự sẽ tạo ra phản ứng não bộ như vậy."
Mặc dù con trai của Angie thích các món ăn vặt siêu chế biến, nhưng cô nói rằng cậu bé đang dần hiểu được ý nghĩa của việc ăn uống lành mạnh.
"Hy vọng là..." Tôi có thể dạy các con tôi cách nấu ăn ngon và ăn uống lành mạnh, đồng thời cũng phải nhận thức đầy đủ rằng chúng ta đang sống trong một xã hội có những loại thực phẩm này xung quanh - và thỉnh thoảng ăn chúng cũng không sao. Có lý do tại sao chúng ta không chết ngay khi ăn một gói khoai tây chiên - vì nó không sao cả. Nhưng nếu bạn ăn khoai tây chiên mỗi ngày, thì đó mới là vấn đề."
Trong khi mối lo ngại về thực phẩm siêu chế biến đang gia tăng, thì sự nhầm lẫn về ý nghĩa của thuật ngữ này cũng vậy.
Thuật ngữ 'thực phẩm siêu chế biến' được các nhà nghiên cứu Brazil đặt ra vào năm 2009 như một phần của hệ thống phân loại Nova, một khuôn khổ phân chia thực phẩm thành bốn loại.
Nhóm Một bao gồm thực phẩm chưa qua chế biến hoặc chế biến tối thiểu (như trái cây, rau, trứng và sữa); Nhóm Hai bao gồm các nguyên liệu đã qua chế biến dùng để nấu ăn (như bột mì, đường và dầu ô liu); Nhóm Ba là thực phẩm chế biến (bao gồm đồ hộp, hoặc thực phẩm được làm bằng cách thêm các thành phần vào thực phẩm nguyên chất); Nhóm Bốn là thực phẩm siêu chế biến (Ultra-processed foods UPF), là các công thức công nghiệp thường bao gồm các thành phần không thường thấy ở nhà (như hương liệu, chất nhũ hóa và tinh bột biến tính).
Một số nhà khoa học dinh dưỡng, như Flavia Fayet-Moore, tin rằng việc phân loại thực phẩm siêu chế biến vốn dĩ đã có sai sót.
"Đó là một công cụ rất thô sơ và nó không bổ sung thêm giá trị nào cho những gì chúng ta đã biết trong khoa học dinh dưỡng," Fayet-Moore nói.
Fayet-Moore không đồng ý với định nghĩa này từ góc độ khoa học, và tin rằng nó cũng gây nhầm lẫn cho người tiêu dùng hàng ngày, những người vốn đã khó khăn trong việc lựa chọn thực phẩm lành mạnh tại siêu thị.
"Nó thực sự có thể tạo ra những hậu quả không mong muốn cho người tiêu dùng, khi ai đó có thể không nhận đủ chất xơ vì họ tránh ăn bánh mì, một nguồn chất xơ rất tốt, chỉ vì nó thuộc loại 4 của Nova."
Fayet-Moore cho biết, nhìn từ góc độ tổng quát, có rất nhiều loại thực phẩm siêu chế biến mà chúng ta nên tránh.
"Nhưng phạm trù này quá rộng nên cũng có rất nhiều thực phẩm lành mạnh trong đó mà chúng ta không nên tránh". Vậy điều gì sẽ xảy ra khi bạn có những thực phẩm như bánh mì hoặc sữa chua có thể chứa một số chất phụ gia khiến chúng trở thành thực phẩm siêu chế biến... Rồi đột nhiên mọi người sẽ tránh chúng. Không may thay, dinh dưỡng ảnh hưởng đến mọi hệ thống trong cơ thể chúng ta. Và thật khó để tách rời khái niệm thực phẩm chế biến siêu cấp này khỏi những thực phẩm và chế độ ăn uống thực sự kém chất lượng."
Trở lại với câu chuyện của Danni Duncan — một huấn luyện viên sức khỏe được chẩn đoán mắc ung thư ruột ở tuổi 39. Danni và đội ngũ y tế của cô tiếp tục theo dõi sức khỏe; nhưng vào tháng 10, kết quả chụp chiếu cho thấy không có vấn đề gì.
"Hiện tại tôi đang được xét nghiệm gen... khối u của tôi cho thấy một đột biến gen hiếm gặp."
Cô đã loại bỏ gần như tất cả thực phẩm siêu chế biến khỏi kệ bếp của mình - cố gắng nuôi dưỡng bản thân và các con bằng chế độ ăn gần như hoàn toàn là thực phẩm nguyên chất.
Nhưng Danni vẫn áp dụng cách tiếp cận "với liều lượng vừa phải" đối với thực phẩm chế biến siêu cấp.
"Riêng đối với bản thân tôi, tôi thích ăn một miếng sô cô la vào buổi tối với trà. Vào cuối tuần, cả nhà sẽ chia sẻ nhau một gói chip."
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
