Kuɔɔny mɛ̈nhdu bi nuëët keek ŋiëc ciɛ̈ɛ̈ŋ thɛɛr ci ceeŋ thin ke latueŋ ku ke yeen töŋ dit tɔu ke miɔ̈ɔ̈c leu ku ba yiëk keek tɛ muuk yïn keek bïk dit tɛnë Australia. Ku na ye raan wën puɔc bɛn ka wïc dhiɛ̈l ŋic ba jɔk tɛ̈no. Keek kïïk abɛ̈k tɛ bi yïïn jɔɔk ku wël kɔk bi yïïn ku mɛnhdu kuɔɔny puöc ŋiëc kɔc Aboriginal ku Torres Strait Islander, ciɛ̈ɛ̈ŋ ku anyiköl den.
Key Points
- Piɔ̈ɔ̈c tɛ̈n Kɔɔc Gɛ̈ɛ̈th Tueŋ Australia kä ye keek buɔ̈ɔ̈thic rëël mïth thin ku midhiëët
- Aleeŋ kajuääc rɛ̈ɛ̈l thin thääny ke ruun wël lɔ̈kaliiric yiic ku bï yïïn mɛnhdu kuɔɔny bï luui thinmuuknhial kek Kɔc Indigenous Australia
- Lɔɔr kë looi rot yiic, kɛ̈ɛ̈nyë yin ŋic rot ku wïc wël thook dhöl bi yïn nuëët keek Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tueŋ rɛɛl bai alaŋdun ku leer tuëŋ
- Bä awuöc looi abɛ̈ŋ dhël piööc, tɛnë ye rëël yï tïït nyin ku thiëc kuɔɔny dɛ̈ɛ̈tic tɛn Aboriginal ku Torres Strait Islander tɛ ye keek yeen luɔi thin
- Ye kada leu bi ɣɛ̈n mɛnhdie ŋuööth ciɛɛŋ kɔc Indigenous ku anyiköl den?
- Ye kada bi ɣɛ̈n yëëi ciɛ̈ɛ̈ŋ Aboriginal ku Torres Strait Islander loi rot yök?
- Leeŋ käŋ piööc Indigenous Australia tɛn mïth rɛ̈ɛ̈l lɔkaliiric yic?
- Ye kada leu ku bï ɣok ciɛ̈ɛ̈ŋ Kɔc Tuëŋ ŋic kaam paandie keeny?
- Yeŋo na ca kedɛ̈ɛ̈ŋ lueel wal kuöc këdɛɛŋ looi?
Dɛɛtic ku thiɛ̈ɛ̈k kɔc kuät Aboriginal ku Torres Strait Islander ku kä ken ci rëët kenhïïm ee piäth dhuk puou ciën, ke ye looi dhël riɛ̈l ciɛ̈ɛ̈ŋ path kaam Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tuëŋ ku Kɔc-ce Indigenous.
Kënë ee yengo path kuɔɔny mɛ̈nhdu bi nuëët keek ŋiëc ciɛ̈ɛ̈ŋ thɛɛr ci ceeŋ thin ke latueŋ ku ke yeen töŋ dit tɔu ke miɔ̈ɔ̈c leu ku ba yiëk keek tɛ muuk yïn keek bïk dit tɛnë Australia.
Ye kada leu bi ɣɛ̈n mɛnhdie ŋuööth ciɛɛŋ kɔc Indigenous ku anyiköl den?
Esma Livermore ee ting a Bigambul, luui tɛ̈n Reconciliation Australia, akutnhom baai tɔu tuëŋ luui lön dhuk puöuciën.
Aye kɔc yiɔ̈k bïk dhɔ̈l ke piööc lääu ya wic ke ye baai.
Jɔk ë luɔi ë piööc, ku aya ke miɛt ë puou ku puɔl yic bi laac ya yiök, cït mën ka ye tiŋ TV.
“ NITV anɔŋ ajuiɛɛr juec ye rɔm akëköl, ciɛ̈ɛ̈ŋ, anyiköl Aboriginal ku Torres Strait Islander ku kääk kën yemënë ci rëël ke nhïïm rɔm,” acï Ms Livermore lueel.
Na ye nhiaar ba wïc ye nyuɔth, yïn aa lëu ba yök ke juëc tɛ̈k yiic tɛ̈në ka lueel Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tueŋ ku nyuoth keek pɛth ke cïn wëëu ee SBS On Demand , nɔŋiic ke ci loi ye thuɛ̈ɛ̈c tɛn mïth, anyiköl ci dɔm ku kä ye nyuɔ̈th.
“Yïn awïc këdɛt wën bï ŋiëc lɔ ke nhiɛ̈ɛ̈r mïth kor, tïŋ käk juëc thöŋ ke run wën yëëi door tɛn kɔc Aboriginal ku Torres Strait Islander ciɛ̈ɛ̈ŋ ku kiithic den tɛn Aboriginal ku Torres Strait Islander.
“Kënë ee ke pɛɛth tuëŋ ba lɔ thin ba piɔ̈ɔ̈c lɔn ‘ye yïï ŋa kek Kɔɔc Tuëŋ ee paan kënë?"
Ye kada bi ɣɛ̈n yëëi ciɛ̈ɛ̈ŋ Aboriginal ku Torres Strait Islander loi rot yiök?
Ke ce ke tïŋ rot, yïn alëu ba daai käpɛth ke baai loi rot ku kä loi rot guïr akutnhïïm Aboriginal ku Torres Strait Islander rɛ̈ɛ̈l baai alaaŋdun. Tïŋ kä loi röt tënë akutnhom majilith dun baai ku yök akutnhom dun thiɔ̈ɔ̈k keek yïn Local Aboriginal Land Council tɛ̈n ka loi rot baai thiääk ke yïn akutnhomdu yic.
Anɔŋ käŋ karou rot loi wïc ku bi yïn nyin reel ee ruɔ̈n thok ebɛ̈n, aci Ms Livermore ee lueel: Wiik NAIDOC ëë wiŋ tueŋ ee pen dhorou ku wiŋ ye baai ye puöu dhuökcïen , ye doot akölnin 27 Pendhiëc ku akölnin 3 Pendhetem.
“Yeen ee tɛ̈ wën ye ɣɛn kɔc juëc ke ci bɛn baai bɛn tɛnë yök ke piööc tɛktɛ̈k ee Kɔc Tueŋ ŋic ek First Nations, thuur, piny, kɔc ku jɔl ya ciɛɛŋ,” acï Ms Livermore lueel.
Käŋ rot looi nïn käk yiic aya alëu bïk yïn yiëk kaam lääu ku ba lɔ thin Yëëi lurlur ee Baai ku dɛɛtic käk kɔ̈k jɔɔk ŋiëëc ee baai.

Leeŋ käŋ piööc Indigenous Australia tɛn mïth rɛ̈ɛ̈l lɔkaliiric yic?
Yeen aa puɔlic ba yiök kek wël piööc ke tɔ lɔ̈kaliiric ku bïk mɛnh du kuɔɔny bï piööc tɛnë Gɛ̈ɛ̈th Kɔc Tuëŋ anyiköl, ciɛ̈ɛ̈ŋ ku tɛ̈ktɛ̈k den.
SBS Learn aleeŋ kajuääc cït käk, ku acë keek looi käk piooc Australian curriculum, jɔɔk jɔ̈k yic Foundation bi ɣet Ɣön 12, lɔn bi baai keek caath bïk ke tiŋ ke tɔ baai.
Tɛden Reconciliation Australia, Ms Livermore ee bɛɛny ke akut Narragunnawali: Reconciliation in Education aguiɛ̈ɛ̈r.
Aguiɛ̈ɛ̈r kënë ee kɔc yiëk wël lɔ̈kaliiric yic bïk kɔc akutnhïïm tɛ̈kic kuɔɔny, mɛt thin gut ci dupiööc mïthpiööc ku midhiëët ke luui thin lön dhukpuöu ciëën dhɛ̈l pɛɛth lɔ ciök.
Käk yeen nyuɔɔth aye jɔk thok piööc ee wɛt berri two flags rɛ̈ɛ̈l nyiin Kɔɔc Tueŋ baai tɛnë, ku cökcök nhom alɔŋ yiëknhiäl ciɛ̈ɛ̈ŋ kek kɔc wuöt Aboriginal ku Torres Strait Islander baai alääŋdun.
“Yeen yiic ee yïïn yiëk kä looi wala tɛktɛk ye kada bi yïïn ciɛ̈ɛ̈ŋ yiëknhiäl ku kënë ee lɔ tuëŋ mɛ̈n bi bï ɣot thok paan piööc wään thok ku bi ɣet akutnhïïm yic," aci Ms Livermore kuaanyic.
Ye kada leu ku bï ɣok ciɛ̈ɛ̈ŋ Kɔc Tuëŋ ŋic kaam paandie keeny?
Lɔ keeny ke miëthku aa leu bi keek yiëk tɛ lääu ku bïk piööc kajuääc alɔŋ Kɔɔc Thɛɛr nɔŋ nhïïm Australia etok.
Luui Akutnhom Australian Institute ee Aboriginal ku Torres Strait Islander Studies (AIATSIS) Map of Indigenous Australia, aa leu ku bë kuɔny ba ŋic Aboriginal ku Torres Strait Islander thook, rëëlden wala akutnhïïm panden nuɛ̈ɛ̈t keek pïny alɔŋ ca nem.
Yïn alëu ba wic ë ɣän thiekiic ba keek nem ba tïŋ ku jɔɔk ba piöc ciɛɛŋ ee Kɔc Leŋnhïïm Piny ciëëŋ thin tɛnë.
“Kuna laar keeny tɛdɛ̈t, ɣɛn bi wël kääŋ wïc thook ee Google yic ku tïŋ yee ɣön nɛ̈n keek leeŋic thiɛ̈ɛ̈kic... ku ba tïŋ aya käk kɔ̈k ye
Aboriginal ku Torres Strait Islander ye ka looi kek leeu ba keek looi thin tɛ̈në,” aci Ms Livermore luel.

Ku na luɛɛl wala kuöc kedɛŋ looi?
Riɔ̈ɔ̈c wën bi raan kedɛ̈ŋ kuöc looi ee ke dit rot laac looi ku aleeu bi ŋiëëc deetic tɛn kɔc wën cë-kɔc Aborigina ku bïk luui kek Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tuëŋ ee ciɛ̈ɛ̈ŋ ku kɔc. aci Ms Livermore lueel.
Bi awuööc looi abäŋ dhël piööc. Ku na lueel Raan Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tuëŋ yeen lɔ̈n lëŋ yeen ke ca wuöc jaam dun yiic cimën tɛ leeŋ yeen ke looi rot, ka yïn aa lëu ba ɣet tɛn keek ee dhel athɛ̈ɛ̈k ku ba thiec kuɔɔny.
“Luöi ë jam kënë ku luuikë ëtök ku lueel ‘apiɛth, yeŋö ca yök ke rac ku lëu ba ɣɛn kuɔny kädɛ̈?’... Yeen wɛt piööc, bɛn kuöcpiɔ̈ɔ̈c ku bɛn piɔɔcdɛt ku bɛn jaam kenë jɔk ciök jɛɛmic,” aci Ms Livermore gurcook.
Gäät rot piny tëdä ka buɔɔth podcast ë Australia Explained yic ba wël juëc thiekiic ku wël ë lëk alɔŋ ë rëël ë pïïrduun ë yam yic pan Australia.
Nɔŋ ke kuat kä thiëëc wala kuat ke wïc ku bi jäämic? tuöc ɣok Imel australiaexplained@sbs.com.au






