Key Points
- The First Fleet arrived at Botany Bay on 18 January 1788, not January 26.
- Australia was formally founded on 7 February 1788, not on January 26.
- January 26 has long been a site of protest and truth-telling for First Nations peoples.
Ka ci gɔ̈ɔ̈t athor kënë yic, aci thääny ka tɔu NITV video ke ci nyuɔɔth ee John-Paul Janke, the National Indigenous Affairs Editor at the SBS and co-host of The Point on NITV.
Yen aci kuaany ciök ye kada bïï Pentok akol niin 26 ku ye wɛ̈t ŋo yeen ŋuɔt ke latuëŋ ke leŋ wɛtde yic tɛ̈ɛ̈kthok tɛn kɔc ee baai thook ben.
- Yeŋö kënë ci rot loi Pentok akol nïïn 26 tɛne Australia?
- Ci akuut Rɛ̈ɛ̈th Tuëŋ ɣëët Pentok akol niin 26?
- Ye nɛ̈n yen ke yök Australia bi ke tɔu?
- Ye kada ci nyuc näŋ riääk ci looi tɛ̈në Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tuëŋ?
- Ye wɛt ŋo cï Pentok akol niin 26 ci ye bɛi ke ye cɔl yen Akööl Australia?
- Ci Aköl Australia loi bi ya jɔ̈k mɛ̈tmɛ̈tnhom?
- Ye nɛ̈n ci rin Aköl Australia jal bɛ̈nbei bi ya luöi?
- Yeŋo ye Pentok akol niin 26 ye yen Akol Dhiëëu tɛn Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tueŋ?
- Ye nɛ̈n ci Akol Australia jal cɔl ke ye Akol ye baai lööŋ?
- Yeŋo ŋuɔ̈t ye Pentok akol niin 26 lëŋ yeen kadhɛ̈ɛ̈l yakolë?
Yeŋo kënë ci rot looi Pentok akol nïn 26 tɛ̈n Australia?
Pentok akol niin 26 aci looi ke yen akol waar ee ruön 1788 yeen ci Captain Arthur Phillip beeri pan British jat miɛ̈ɛ̈tnhiat Sydney Cove. Ee theei këne yic, Amɛ̈ɛ̈r Riɛ̈ɛ̈th Tuëŋ ke ye thiaar ku tok riɛ̈ɛ̈th wiir aci lɔ wääthok ee Port Jackson, kajuëëc tɛ̈n pɛɛi ka bɛt kaam ciën jëël ke England.
Na cɔ̈k aa lɔ̈n ye yeen lueel ke yeen ke ye jɔɔk ciök baai, yen ake cië jɔ̈ɔ̈k ɣëët British ku acie yen yiökyiiök tuëŋ bi yeen jal loony.

Ci Riän Tuëŋ ɣëët Pentok aköl niin 26?
Ɣei. Riään Tuëŋ aa jɔk bi ɣëët baai alɔŋ Botany Bay aköl niin 18 January 1788. Kaam ciëën ci yeen piny caath thok tɛnë, Ka ci Phillip yiök lɔ̈n ci yen pɛth keek bi kɔc nyuuc thin wɛt cï ye ye tiɔ̈ɔ̈m cuäi ku piiu lɔ cɛ̈lcɛ l ye deek aliik yiic.
Yomdit thiëëk aci riɛ̈ɛ̈th gɔɔu bïk jäl, ku na leer ɣët akol nin 25 Pentok riɛ̈ɛ̈th wiir karou ee French, wɛɛt Captain Jean-François de La Pérouse nhom, aci tuöl wääthok.
Na ɣɔ̈ɔ̈n anhiääk akoldɛ̈t, ke Phillip ku akut koor aci lɔ baai alɔŋ Sydney Cove, Ku ye tɛ̈n yeen ci keek näŋ yääi thin ceekic Pentok 26.
Ye nɛ̈n ci Australia jäl ŋic ke ci yiök?
Luɛ̈ɛ̈k baai pan New South Walesaci aci jal bɛɛn caal aköl niin 7 February 1788, wën cï Arthur Phillip’s bääny caal.
Akɛ̈ɛ̈th pɛn ci luääk acijal cuoɔ̈t ciëën jɔk 135th meridian, cke ci tɛ̈ diit baai kuömpiny tɛdit abɛ̈ɛ̈ŋ baai.
Akɛ̈ɛ̈th käk aci looi ke ci mat kek mɛtmɛt akut European, na cɔk ye yiic lueel pïny wënthɛɛr ke ye baai tɛn Kɔc Gɛɛth Tuëŋ

Ye kada ci nyuc näŋ riɛ̈ɛ̈ŋ ci loi Kɔc Gɛ̈ɛ̈th tuëŋ?
Riɛ̈ɛ̈th wïïr tuëŋ ci käŋ bɛn Baai ke lëëŋnhom kɔc këya akut ke kɔc tueŋ keye 29 yiic ee Sydney Basin. Pïny ake ci lääu ke ci cëëŋ.
Tɛ̈ne Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tueŋ, Pentok Aköl nïn 26 ee yeen jɔk ci bää dɔɔmbei kek ciin, tɔɔŋ, ku kuëëc bïk cï gam. Rɛ̈ɛ̈ŋ kënë aŋuɔt yeke yiök yakölë.
Ye wɛ̈t ŋo ke ci Pentok aköl nïn jal bɛn keye Köl Australia?
Pentok aköl nïn 26 aci gäätpiny keye aköl lɔ̈ɔ̈ŋ baai pan New South Wales ee ruön 1818 ke loi Governor Lachlan Macquarie. Yen ee kaam këënë ake ŋic ke ye Aköl Tueŋ ee nyuuc wala Aköl ee jɔ̈ɔ̈k.
Ee ruön 1888, bɛɛi juëëc ke ci loony aye ke loi ke Pentok aköl nïn keye Aköl Kɛɛr yiic wala Aköl Tɛ̈ktɛk, na cɔk aa lɔ̈n ye bɛɛi tɛ̈ɛ̈kic yen loi akölde looithok.
Ee thöök ee run thiäär ku dhoŋuɛ̈ɛ̈n, ka Akuutnhïïm Kɔc ci rot mɛt keya Australian Natives Association aci bɛn keril wɛt wïc kek yeen bi loi ke köl ye baai lɔ̈ɔ̈ŋ Pentok aköl nïn 26. Akutnhom kënë aci ɣɛ̈ɛ̈th tuëŋ mɛtmɛt nhom jɔk mɛ̈n ake ckɔc rɛɛl ŋiɛɛc nyin tɛne kɔc ɣeer, röl dhiëët Australian.
Ci aköl Australia loi bi ya jɔ̈k Mɛ̈tmɛ̈tnhom?
Ɣei. Akumadit Australia aci jäl bɛn Jɔ̈k Ruön Yam yic 1901. Kaam tuëŋ nyuuc ɣön lööŋ akumadit Australia aci rot loi lathɛɛr, aköl nïn 9 Pendhiëëc ruön 1901.
Pentok aköl nïn 26 acie yeen jɔ̈k kene looi. Nyiɛ̈nde, yen ee tɛktɛk bɛn ruön 1788 nyuuc tɛ̈n Sydney Cove.
Ye nɛ̈n ke ci yeen cɔl köl Australia ci yen bɛn ku bi ya looi?
jɛmic tɛ̈ktɛ̈k Aköl Australia bïï baai ya lööŋ piny aci jal bɛi bɛn bei kaam Tɔ̈ɔ̈ŋ Piny Nhoom Tuëŋ keya abɛ̈ɛ̈ŋ juɛ̈ɛ̈r wëëu ɣɛ̈th tɔ̈ɔ̈ŋ.Ee ruun juëëc yiic, kajuëëc aci ya looi ee pen Dhorou tɛn lɔ̈n bi yeen looi Pentok.
Ee ruön 1918, Akutnhïïm kɔ̈k acïk jɔ̈k bïk Pentok aköl nin 26 yaa cɔl Kol Australia. Ee Ruön 1930, Australian Natives Association aci rin jal jöök, ku na leer ɣëët ruön 1935 bɛɛi juëëc acïk jal buɔ̈th cök,
na cɔ̈k aa lɔ̈n ci pan New South Wales aci ŋuɔ̈t latuëŋ ke ye cɔl Aköl Tɛ̈ktɛ̈k ee juëëc yiic.
Yeŋö ye Pentok aköl nïn 26 ye yen aköl Dhiëëu tɛ̈në Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tuëŋ?
Ee ruön 150th tɛ̈ktɛ̈k ee nyuuc ee 1938, Bääny Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tuëŋ acaa Aköl Dhiëu guiir. Yen ee tööŋ baaithok ci lääc Aboriginal civil rights lɔ aɣeer, bïk coot bik kɔc ke nyïïn taau thin luɔi wɛt yiic, teemwëi, ku cuopwëi baai.
Mënë tɛnë, Pentok aköl nïn 26 aŋuɔ̈t tɔu keril ye kɔc lɔ aɣeer thin, Aköltɛ̈ktɛ̈, ku aköl puootbei tɛne akutnhïm juëëc Kɔc Gɛ̈ɛ̈th Tuëŋ.
Ye nɛn ci Pentok Aköl 26 jal bɛ̈n looi ke ye kööl ye baai eben lɔ̈ɔ̈ŋ?
Guiëër aköl ye baai lɔ̈ɔ̈ŋ akë bɛɛi yiic tɛ̈n ruön juëc keek ci jäl. Kɔ̈k aye kä Pentok aköl nïn 26 ee yiɛ̈nhden rot, ku kɔc aye kö lɔ̈ɔ̈ŋ baai buɔ̈th yic aköltuëŋ thiɔ̈ɔ̈k bi bɛn.
Kaamciën ee ruön 1988 bicentenary, bɛ̈ɛ̈i ebenben acïk jal jɔk amääth bïk kaam ye baai rëël piny bïk thääny. Pentok aköl nïn 26 aci jal bɛn maatic bi thööŋ baai thok ben bï baai ya lɔ̈ɔ̈ŋ ee ruön 1994.

Yeŋö ŋuɔt ye Pentok aköl nïn 26 leŋ yeen kadhɛ̈ɛ̈l yakölë?
Pentok aköl nïn 26 amuk wɛt kïth yiic apɛi tɛ ye yeen luɛ̈ɛ̈l thin. Tɛ̈në kɔckɔ̈k, aa rɛ̈ɛ̈l nyin ye këne baai nyuɔɔth ku ye aköl yaai. Tɛ̈në kɔc juëëc Gɛ̈ɛ̈th Tuëŋ, aye ke cɔl aköl ci baai dɔɔm ke cin, ci piir määr ku aköl kɛ̈ɛ̈c.
Ke jaam ŋuɔt latuëŋ baai thok eben Australia, Dɛ̈ɛ̈tic anyiköl eben akol kënë aŋuɔt tɔ cilic tɛn luɛ̈ɛ̈l-yiith ku yiëknhial lëëk bi näŋ ŋiëëc ku mɛtthin käk akölda.
This Australia Explained story was produced in collaboration with NITV. Audio from John-Paul Janke is extracted from an NITV video explainer.










