Από τη Μακεδονία έως τη Κρήτη, την Λεμεσό, την Λευκωσία και σε άλλες πόλεις, δεκάδες είναι τα χριστουγεννιάτικα ήθη και έθιμα, με το στόλισμα του καραβιού, το τάισμα της βρύσης και το αναμμένο πουρνάρι να είναι μόνο μερικά από αυτά.
ΘΡΑΚΗ
Οι εορτασμοί για τα Χριστούγεννα στην Θράκη, κυρίως για τα μικρά αγόρια αλλά και για τους νέους, άρχιζαν 40 μέρες νωρίτερα από την γέννηση του Χριστού.
Ομάδες συγκεντρώνονται στα καφενεία, στα σπίτια ή ακόμα και έξω στους δρόμους, για να κάνουν πρόβες τα χριστουγεννιάτικα τραγούδια, τα «κόλιαντα», όπως ήταν γνωστά στη Θράκη.
Είναι χαρακτηριστικό ότι μόνο στο χωριό Μάνη της επαρχίας Διδυμοτείχου, έχουν καταγραφεί πάνω από 45 χριστουγεννιάτικα τραγούδια.
Το πρωί της παραμονής των Χριστουγέννων, κυρίως τα μικρά παιδιά με τους μπαμπάδες τους, ξεχύνονταν μέσα στα χωριά κρατώντας χοντρά και μακριά ξύλα τις γνωστές «τζουμάκες» ή «ζουπανίκες».
Με τα ξύλα αυτά που συμβόλιζαν τα ραβδιά των βοσκών της Βίβλου, χτυπούσαν τις πόρτες των σπιτιών για να τους ανοίξουν και να ψάλλουν τα κάλαντα.
ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ
Στα χωριά της Έδεσσας την παραμονή των Χριστουγέννων «παντρεύουν τη φωτιά», δηλαδή παίρνουν ένα ξύλο με θηλυκό όνομα, όπως κερασιά και ένα με αρσενικό όνομα, συνήθως από αγκαθωτά δέντρα, όπως τον βάτο και βάζουν τα ξύλα στο τζάκι να καούν. Ανάλογα με τον κρότο ή τη φλόγα τους μπορούν να προβλέψουν τα μελλούμενα είτε για τον καιρό είτε για τη σοδειά τους.
Στα χωριά Πλατανιά και Σιταγροί της Δράμας συναντάμε το έθιμο των Μωμόγερων που έχει ρίζες από τους Πόντιους πρόσφυγες. Η ονομασία τους προέρχεται από το μίμος ή μώμος και το γέρος, και συνδέεται με τις μιμητικές τους κινήσεις. Φορώντας προβιές λύκων ή τράγων ή στολές ανθρώπων οπλισμένων με σπαθιά, έχοντας την μορφή γέρων.
Οι Μωμόγεροι προσδοκώντας τύχη για τη νέα χρονιά, γυρίζουν σε παρέες όλο το δωδεκαήμερο, μέχρι και την ημέρα των Θεοφανείων, ψάλλοντας τα κάλαντα ή άλλους ευχετικούς στίχους.
ΗΠΕΙΡΟΣ
Στην Ήπειρο και στα χωριά της Άρτας, όποιος πάει στο σπίτι του γείτονα, για να πει τα χρόνια πολλά, καθώς και όλα τα παιδιά που θα επισκεφτούν το πατρικό τους, κρατούν ένα κλαρί πουρνάρι, σε ένα έθιμο που βασίζεται σε μια παλιά παράδοση κατά την οποία οι βοσκοί που επισκέφτηκαν την φάτνη άναψαν κλαδιά πουρναριού φωτίζοντας το διάβα τους.
Ένα από τα πιο σημαντικά Χριστουγεννιάτικα έθιμα της Ηπείρου είναι και οι τηγανίτες στην πλάκα. Πρόκειται για τοπικό γλύκισμα με τις τηγανίτες να είναι μελωμένες με ζαχαρόνερο, καρύδια και κανέλα, τα οποία κατά την παράδοση ήταν τα σπάργανα του Χριστού στη φάτνη.
ΘΕΣΣΑΛΙΑ
Στη Θεσσαλία, τα νεαρά κορίτσια και αγόρια, επιστρέφοντας στο σπίτι από την εκκλησία, τοποθετούν δίπλα στο αναμμένο τζάκι μικρά κλαδιά δέντρων, που αντιπροσωπεύουν τις προσωπικές τους επιθυμίες. Κλαδιά κέδρου για τα κορίτσια και αγριοκερασιάς για τα αγόρια.
Φροντίζουν μάλιστα τα κλαδιά αυτά να είναι λυγερά, αφού το κλαδί που θα καεί πρώτο αντιπροσωπεύει καλούς οιωνούς για τον κάτοχό του.
Ένα από πιο χαρακτηριστικά έθιμα που αντέχει έως σήμερα είναι η λεγόμενη "γουρνοχαρά". Η προετοιμασία για το σφάξιμο του γουρουνιού γινόταν με εξαιρετική φροντίδα, ενώ επακολουθούσε γλέντι μέχρι τα ξημερώματα, για να επαναληφθεί η ίδια διαδικασία την επόμενη και τη μεθεπόμενη μέρα.
ΣΤΕΡΕΑ ΕΛΛΑΔΑ
Στην Κατούνα της Αιτωλοακαρνανίας αναβιώνει ένα από τα παλιότερα έθιμα. Πρόκειται για τη γιορτή της τσιγαρίδας, δηλαδή το τσιγάρισμα του χοιρινού κρέατος μαζί με το λίπος του.
Αυτή ήταν παραδοσιακή μέθοδος που χρησιμοποιούσαν οι οικογένειες για τη διατήρηση του κρέατος κατά τη χειμερινή περίοδο.
Σε κάθε γειτονιά οι οικογένειες άναβαν μεγάλες φωτιές, τοποθετούσαν το καζάνι με το χοιρινό και επικρατούσε εορταστική ατμόσφαιρα μέχρι να ολοκληρωθεί το μαγείρεμα του κρέατος.
Σε χωριά της Εύβοιας, τα καλικαντζαράκια ήταν αυτά που έκανα σκανταλιές στο σπίτι, όμως φεύγοντας άφηναν δώρα στα παιδιά. Από κάθε οικογενειακό τραπέζι δεν λείπει το «ψωμί του Χριστού» που ζυμώνεται από την παραμονή των Χριστουγέννων.
Στην κεντρική Ελλάδα, γενικότερα, τα μεσάνυχτα της παραμονής των Χριστουγέννων γίνεται το λεγόμενο «τάισμα της βρύσης».
Οι κοπέλες τα χαράματα πηγαίνουν στην πιο κοντινή βρύση για να κλέψουν το «άκραντο νερό», δηλαδή το αμίλητο νερό , μιας και στην διαδρομή καλούνται να μην βγάλουν μιλιά. Όταν πάρουν το νερό, αλείφουν τη βρύση με βούτυρο και μέλι με την ευχή όπως τρέχει το νερό να τρέχει και η προκοπή στο σπίτι και όπως γλυκό είναι το μέλι έτσι γλυκιά να είναι και η ζωή τους.
Για να έχουν καλή σοδειά, όταν φθάνουν εκεί, «ταΐζουν» την βρύση με διάφορα προϊόντα όπως βούτυρο, ψωμί, τυρί, όσπρια ή κλαδί ελιάς.
ΠΕΛΟΠΟΝΝΗΣΟΣ
Σε κάθε σπίτι της Πελοποννήσου δυο τρεις μέρες πριν τα Χριστούγεννα ζυμώνουν καρβέλια ψωμί. Το ένα, που το τρώνε ανήμερα των Χριστουγέννων, είναι το ψωμί του Χριστού και το πλάθουν σε σχήμα σταυρού από ζύμη, προσθέτοντας αμύγδαλα και καρύδια.
Στην Μάνη κατά τη διάρκεια της εορταστικής περιόδου τηρείται το έθιμο της παρασκευής τηγανίδων και χριστόψωμων.
Οι τηγανίδες, φτιάχνονται σε διάφορα σχήματα τις ημέρες των Χριστουγέννων και των Θεοφανείων, ενώ όταν η νοικοκυρά παρασκευάζει την τηγανίδα σε σχήμα σταυρού, εύχεται «να σταυρωθούν τα κακά και του χρόνου».
Στην Αρκαδία αρκετά από τα παραδοσιακά έθιμα για την περίοδο των Χριστουγέννων εξακολουθούν να τηρούνται, κυρίως στα ορεινά χωριά.
Συγκεκριμένα, την παραμονή των Χριστουγέννων οι κάτοικοι τοποθετούν ένα μεγάλο κούτσουρο στο τζάκι, ώστε να καίει όλη την ημέρα, «και να ζεσταίνει την Παναγία που γεννούσε». Επίσης, οι γυναίκες καθαρίζουν τις εικόνες του σπιτιού, με βαμβάκι και κρασί.
ΙΟΝΙΟΙ ΝΗΣΟΙ
Στην Ζάκυνθο οι νοικοκυρές ζυμώνουν με τον παραδοσιακό τρόπο την κουλούρα. Μέσα σε ξύλινες σκάφες και με τη χρήση αλευριού πολύ καλής ποιότητας, ψιλοκοσκινίζουν το αλεύρι προσθέτοντας πολλά αρωματικά βότανα, καρύδια, σταφίδα, κρασί και λάδι.
Αφού το στολίσουν με πολλά περίτεχνα σχέδια από το ίδιο ζυμάρι και αφού το εμπλουτίσουν με κάποιο χρυσό ή ασημένιο νόμισμα, που το αποκαλούν «ηύρεμα», το ψήνουν σε φούρνο με ξύλα και το διατηρούν ζεστό μέχρι το βραδινό οικογενειακό γεύμα
Στην Κέρκυρα η προετοιμασία των γιορτών, ξεκινά μέρες, πριν τα Χριστούγεννα με τον απαραίτητο καθαρισμό του σπιτιού μέχρι και το «άσπρισμα» της κουζίνας όπως γινόταν παλιά.
Το γυάλισμα των ασημικών και των μπρούτζων θεωρείται δεδομένο με το χριστουγεννιάτικο τραπέζι να είναι «στρωμένο» τρεις ολόκληρες μέρες, με απαράβατη συνήθεια να βρίσκεται πάντα πάνω σε αυτό, το ψωμί και το «μποτσόνι», τη γεμάτη κανάτα, δηλαδή, κρασί.
ΚΡΗΤΗ
Στην Κρήτη, έχουν σαν έθιμο το ζύμωμα του χριστουγεννιάτικου ψωμιού, για την παρασκευή του οποίου χρησιμοποιούνται τα καλύτερα υλικά.
Οι νοικοκυρές σχηματίζουν με τη μισή ζύμη, μία μεγάλη κουλούρα ενώ με την υπόλοιπη έναν σταυρό. Διακοσμητικά γύρω-γύρω στην κουλούρα αυτή του ψωμιού, χαράζουν με μαχαίρι διάφορα σχέδια όπως καρδιές, αστεράκια, λουλούδια κ.α.
Συνηθίζεται το χριστουγεννιάτικο αυτό ψωμί να κόβει ο νοικοκύρης του σπιτιού την μέρα των Χριστουγέννων και να το μοιράζει σε όλους όσοι κάθονται στο γιορτινό τραπέζι.
ΝΗΣΟΙ ΑΙΓΑΙΟΥ
Στον Αρχάγγελο και στη Σάλακο της Ρόδου, το «Χριστόψωμο» είναι το πρόσφορο που πάνε στον παπά τα Χριστούγεννα. Εν τω μεταξύ το γιορτινό τραπέζι στρώνεται από το βράδυ της παραμονής.
Στο κέντρο τοποθετείται το Χριστόψωμο και δίπλα το μέλι με πολλούς ξηρούς καρπούς. «Μαγικές» δυνάμεις έχει σύμφωνα με τη λαϊκή μας παράδοση και το νερό, το οποίο αντλείται «αμίλητο» πριν από την ανατολή του ηλίου, όπως και στην Κεντρική Ελλάδα. Με το «αμίλητο νερό» παρασκευάζεται το προζύμι για το επόμενο έτος.
Η λαϊκή παράδοση της Ικαρίας απηχείται σε κάλαντα, ευχές, δοξασίες και παραδόσεις σχετικές με τους «καλλιτσαντέρους» και εκδηλώνεται με εθιμικές πράξεις και ενέργειες.
Οι «καλλιτσαντέροι», ταυτισμένοι με πειρατές ή μεταμφιεσμένους ζωοκλέφτες, έβλαπταν και εκφόβιζαν τους Ικαριώτες, με κλοπές ζώων, κυρίως χοιρινών, και άλλων αγαθών, όπως και χρηστικών αντικειμένων.
ΚΥΠΡΟΣ
Στην Κύπρο η επίδραση των Άγγλων είχε ως αποτέλεσμα η γαλοπούλα να γίνει μέρος του γιορτινού τραπεζιού, αν και το παραδοσιακό Χριστουγεννιάτικο φαγητό παραμένει το Χοιρομέρι.
Την παραμονή της γιορτής οι νοικοκυρές ετοιμάζουν τη γέμιση της γαλοπούλας, ενώ την επόμενη μέρα σε οικογενειακή ατμόσφαιρα γύρω από το τραπέζι, απολαμβάνουν όλοι μαζί το ζεστό τραχανά ή τη σούπα αυγολέμονο με κοτόπουλο.
Τις παραμονές των Χριστουγέννων όλες οι γυναίκες της Κύπρου ζυμώνουν ψωμιά που τα ονομάζουν «γεννόπιτες», τα οποία έχουν στη μέση ένα μεγάλο σταυρό, φτιαγμένο με λωρίδα από ζυμάρι. Στα τέσσερα τμήματα που σχηματίζονται από το σταυρό φτιάχνουν διάφορα σχέδια, με πιο συνηθισμένο τη φοινικιά.
Ακούστε το αφιέρωμα και κάλαντα από κάθε γεωγραφικό διαμέρισμα της Ελλάδας, αλλά και την Κύπρο, πατώντας play στο podcast που συνοδεύει την κεντρική φωτογραφία.
