CEEB TOOM: Taw qhia rau neeg txum tim Aboriginal thiab Torres Strait Islander uas nyeem zaj xov xwm no tias tau teev txog tej npe thiab tej dub ntawm tej neeg txum tim uas tau nrua sim lawm.
Lub 12 hlis ntuj xyoo 2025 ces Australia tau ras los ua thawj lub teb chaws uas tau tsim cai los txwv tsis pub tej me nyuam yaus hnoob nyoog qes dua 16 xyoo siv social media.
Txawm sawv daws tseem tsis tau paub tias xyov tsab cai no siv puas tau zoo li cas, los tsab cai no kuj yog ntiaj teb tsab cai uas yuav nplua tej tuam txhab social media loj yog tias lawv tsis ua raws tsab cai no.
Tam sim no thiaj muaj ntau lub teb chaws — suav teb chaws Askiv (Britain), Fab kis (France) thiab Malaysia — los kuj tseem npaj yuav los siv thiab, thiaj yog tej yam uas Australia tej nom tsim cai siv muaj kev txaus siab heev.
Thawj pwm tsav lub chaw ua hauj lwm tau hais ib co ncauj lug yav lig lub 6 hli ntuj tias Australia tau pib ''tsim kev pauv hloov rau ntiaj teb''. Thiab Anthony Albanese kheej los yeej tau hais tias haiv neeg no tau tab tom ''ua tus ntaus thawj los los coj ntiaj teb tsim cov kev pauv hloov no."
Tab sis kuj tsis yog thawj zaug uas Australia tau ua tus pib tsim tej cai uas nyuaj heev thiab yuav tau kub siab tiag tiag ua ntau yam kom tsim tau los siv thiab tseem tsim tau ntau yam ntxiv thiab.
Lucie Shawcross — uas yog tus tau teeb txheeb txog neeg Australia cov tsab peev xwm thiab tej laj lim tswv yim los tsim tau ib yam khoom tshiab los yog cov kev muaj peev xwm tsim tau tej khoom tshiab ntawm lub koom haum National Archives of Australia (NAA) — ntseeg tias ''yeej muaj ntau tsav yam zoo heev uas neeg Australia tau tsim uas tau txais txim ntsim loj heev rau ntiaj teb".
"Tsis hais tej spray txuag rau tawv nqaij los yog neeg Australia tsim, tej twj pab kom pob ntseg hnov lus, tej WiFi, los yeej yog eeg Australia tsim" raws li nws tau qhia rau SBS News.
"Thiaj pom tias muaj qee yam khoom uas tsim tau coj los siv yeej tau txais txiaj ntsim loj heev rau tag nrho peb sawv daws."
Lwm yam khoom uas neeg Australia tsim tau coj los siv uas raug coj mus siv ntau heev ces yog cov pob nyem dej yaug lub chaws plob, Hills Hoist (Ncej ziab khaub ncaws), rooj rau me nyuam mob liab zaum hauv tsheb (baby capsule), Aerogard (tshuaj txuag/pleev kom yoov txhob tom), thiab tej thawv/poov cawv txiv cawv (Cask wine - goon), los kuj yog tej uas neeg Australia tsim raws li NAA hais.
Kho tej kiab khw lagluam muag luam yeeb
Xyoo 2012 ces Australia tau rov qab los tshem tag nrho tej brand qhwv luam yeeb txhua yam thiab tsuas los siv tej ntawv uas tsis sau dab tsi hlo li coj los qhwv xb, lub hom phiaj yog xav coj tej duab txuas ntshai cuam tshuam txog cov mob nkeeg los ntawm cov kev haus luam yeeb uas yog coj los ceeb toom rau zej tsoom kom tau txais kev noj qab nyob zoo.
Julia Gillard tus tsoom fwv Labor government yog tus tsim tsab cai no coj los ua kom cov kev haus luam yeeb no tsis txhob raug xam tias ''yog cov kev muaj xam lees ntxiag'' li Gillard tau sau rau hauv phau ntawv xov xwm Guardian xyoo 2023 tias ''tshem qhov cuav thiab muab qhov tseeb los qhia: haus luam yeeb ces yog kev tuag".
Tej no thiaj ua rau tej tuam txhab muab luam yeeb tsis txaus siab tab sis lawv kuj tsis muaj peev xwm coj nws tus tsoom fwv mus hais plaub rau cov kev pauv hloov no.
Txig xyoo 2016, ces thiaj siv tej ntawv uas tsis sau dab tsi li thiab tsuas sau ntiaj teb lub koom haum tej cai uas taw qhia txog cov kev tswj tej luam yeeb rau xwb.
Xyoo 2017 ces kuj tau muaj lwm cov teb chaws ua raws tsis hais yog Fabkis, UK (Askiv), New Zealand, Norway, Ireland, Thailand, Uruguay, Saudi Arabia, Israel, Slovenia, Türkiye, Canada, Singapore, Belgium, the Netherlands thiab Georgia uas yeej tau los tsim tej cai muaj ntsis sib xws li no siv.
Sia siv tsheb thiab kev nyab xeeb rau kev hla kev
Yeej muaj tej cai teev kom tej neeg tsav tsheb yuav tsum tau sia siv thaum tsav tsheb uas tam sim no yeej yog tej uas tej neeg swm lawm, tab sis kuj tsis yog tej ib txwm ua dhau los thiab. Victoria yog thawj lub xeev hauv ntiaj teb uas tau los yuam kom tej neeg tsav tsheb yuav tau sia siv thaum tseem tsav tsheb rau xyoo 1970.
Tau coj tsab cai tshiab no los siv tom qab tau muaj ib xyoos uas muaj neeg tas sim neej tshaj 3,700 tus ntawm Australia tej kev tsheb. Yog piv rau xyoo 2025 ces tsuas muaj neeg tshaj 1,300 tus thiaj tas sim neej ntawm Australia tej kev tsheb xwb txawm tias teb chaws Australia tau muaj pej xeem coob tuaj ntxiv txog ob npaug rau lub caij ntawd.
Xyoo 1972 ces Australia txhua lub xeev thiaj tau los siv tsab cai no, thiab xyoo 1976 ces Canada thiab Switzerland thiaj tau los tsim lawv tej cai siv yuam kom tej neeg tsav tsheb yuav tsum tau sia siv rau lub caij tseem tsav tsheb.

Askiv yeej tsis yuam kom tej neeg tsav tsheb siv txog ntua xyoo 1983, thiab New York tau ras los ua Meskas thawj lub xeev uas tsim lawv ib tsab cai los siv xyoo 1984.
Lwm yam khoom uas raug tsim coj los siv pab kom tej neeg tas sim neej tsawg zog ntawm Australia tej kev ces yog cov hu ua PB/5 audio tactile (Cov pob nias ntawm ib tug ncej ua nrov tib-tib thaum hla kev) pedestrian crossing button, uas tau pib ntawm Australia xyoo 1984 (Uas Meskas tus neeg nqua yas suab Elle Eilish tau siv ntawm nws zaj nkauj - Bad guy (2019)).
Txij ntawd los ces thiaj tau muaj cov kev pauv hloov rau tej neeg cov kev mus los hauv tej nroog thiab tej zos ntawm ntau lub teb chaws suav Ireland, New Zealand, Singapore thiab Meskas.
Neeg Australia tej kev txawj ntse thiab paub rhawv tsim
Shawcross tau hais tias Australia yeej tau tsim tau ntau yam khoom thiab ntau yam cai sib txawv coj los siv, tab sis raws li ib txwm pom ces yog tsim coj los daws ib co xwm txheej cuam tshuam txog tej chaw tej xwm txheej ib puag ncig.
"Cov kev los daws ib co xwm txheej cuam tshuam txog tej chaw ib puag ncig yog tej yam tseem ceeb heev ... tsis hais cuam tshuam txog tej xwm txheej ntuj qhuav teb nkig, lub teb chaws loj dav, thiab tej kev tsav tsheb mus rau ib qho qhov twg."
Nws los kuj lees paub txog qhov tseem ceeb ntawm cov kev tsiv teb tsaws chaws thiab tej neeg zejzog coj ntseeg ntau yam kab lis kev cai uas pab kom Australia muaj tej laj lim tswv yim zoo. Ib yam uas Shawcorss nyiam tshaj plaws ntawm ntau cov neeg rhawv tsim khoom tshiab ces yog Yasukichi Murakami, uas tau tsiv ntawm Japan tuaj nyob Australia xyoo 1987 thiab tau mus tsim ib co twj pab kom tej neeg ploj qab thu dej mus khaws cov pliag deg uas muaj cov zej nuj pearl kom tau txais kev nyab xeeb.
Ua ke no los nws kuj tau hais ntxiv tias neeg txum tim Aboriginal thiab Torres Strait Islander tej kev pab rhawv tsim ntau yam khoom thiab tej laj lim tswv yim zoo los yeej ib txwm tsis raug nom tswv teev tseg cia li thiab.

David Ngunaitponi (Unaipon) ces yog ib tug txiv neej neeg txum tim caj ceg neeg Ngarrindjeri uas raug coj mus luam rau ntawm Australia daim nyiaj $50, tab sis lub caij nws tseem ua lub neej nyob ces yeej tsis raug lees paub dab tsi los sis yog yeej tsis tau ib co nyiaj paj tshab dab tsi ua khoom plig rau ntau yam khoom uas nws tau rhawv tsim li.
Nws yeej tau npaj tau ib co tswv yim uas yuav los siv ib tug nplaim los tsim ib lub tshuab kom ya tau, zoo li tej nyob hoom kiv tshuab tiam vam meej tam sim no thiab kuj tau tsim tau ib lub twj tuav ntawm tes coj los txiav plaub yaj siv thiab.
Unaipon yeej tau thov ntaub ntawv los pov puag nws 19 yam khoom uas nws tau rhawv tsim tau ib ntus, tab sis vim nws tsis muaj nyiaj txaus los teev zwm kom ruaj kiag ces thiaj tsis muaj peev xwm los siv tau cov patents los pov puag tej khoom nws tau tsim tau yam puv npo.
Shawcross tau hais tias "Tej thaum ces yeej yuav cuam tshuam nrog kev kawm thiab nyiaj txiaj mas thiaj yuav pab yus teev zwm tej khoom yus tau tsim tau coj mus teev zwm, teev yus cov kev rhawv tsim, kom tau cov patents (cov ntaub ntawv uas teev tias yus yog tus tswv, yog tus tsim tawm ntawm yus tes los uas txwv tsis pub lwm tus coj mus siv yam tsis tau txais kev tso cai)."
Tej privacy ntawm tej chaw xaiv nom
Ua ntej xyoo 1855 ces tej teb chaws vam meej yeej ib txwm mus xaiv nom ntawm zej tsoom tej chaw: uas tej neeg xaiv nom yeej tham qhia tias lawv xaiv tus nom twg, thiab yeej siv ib co yuaj (tickets) uas yeej pom thiab muaj peev xwm txheeb tau, los yog sau lawv tej npe rau ntawm tej ntawv xaiv nom.
Tej systems no tau ua rau tej neeg xaiv nom yuav raug lwm tus hawv los yog raug lwm tus ua kom ntshai yog tseem mus xaiv ib co nom twg tsi ntsees, los sis tej zaum kuj yuav raug rau txim rau lawv cov kev xaiv.
Thawj lub xeev uas tau tawm tsam tsis pom zoo nrog cov system no ces yog nom tswv xeev Tamania, South Australia thiab Victoria lub caij uas Australia tseem yog Askiv tuaj nam nias liaj ia tswj hwm ntawd.
Xyoo 1856 ces tej tsoom fwv thaum tseem ntxov uas nyuam qhuav teeb tsa tshiab no tau tau tsim tau teb cai 'secret ballots,' uas tau pab kom ras los ua 'Australian ballot', uas ib tug neeg xaiv nom twg yeej muaj peev xwm xaiv tau ib tug neeg (nom) uas lawv xav xaiv ntawm ib co list, yam lwm tus tsis tas paub tias lawv yog leej twg rau thaum tseem xaiv nom li.
Tau kaum xyoo tom qab ntawd ces teb chaws Sweden thiaj tau tsim tau ib tsab cai li no los siv rau xyoo 1866, Germany tau siv xyoo 1867 thiab Askiv tau siv xyoo 1872 lawm.
Massachusetts los kuj tau ras los ua Meskas thawj lub xeev uas tau los siv xyoo 1889 thiab Carolina yog lub tau los siv ua lub kawg rau xyoo 1950.
Mloog tau xov xwm tshiab ntawm SBS Hmong, download SBS Adio app, caum SBS Hmong ntawm Facebook,mloog tau Youtube, Spotify, Podfollow, iHeart Radio, Google Podcast thiab Apple Podcast.

