ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ်ခိၣ်နၢ်လၢတၢ်ဖီၣ်ဒုးဃာ်အီၤတဂၤအတၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒီးတၢ်ဘၣ်ယိၣ်ဘၣ်ဘှီအတၢ်သံကွၢ်

ကီၢ်ပယီၤခိၣ်နၢ်လီၢ်လံၤလၢအဘၣ်တၢ်ဖီၣ်ဒုးဃာ်အီၤ, ဒီၣ်အီၣ်စါစူၣ်ကၠံၤ, ထံၣ်လိာ်အသးဒီး တၢ်မၤစၢၤတၢ်ကရၢအခၢၣ်စးတဂၤ အတၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်ရၤလီၤအီၤ, လၢအမ့ၢ်တၢ်လဲၤထံၣ်လိာ်အိၣ်အကိးတခါလၢ အဖိခွါစံးဝဲဒၣ် “အိၣ်ဒီးအခီပညီဂ့ၤမးန့ၣ်လီၤ”.

နိးဘဲလ်ခိၣ်ဖးတၢ်လၤကပီၤအကစၢ် လၢအသးနံၣ်အိၣ် ၈၁နံၣ်အံၤ, အတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ဒီး အတၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤ အတၢ်အိၣ်သးန့ၣ် တၢ်လီၤတံၢ်လီၤဆဲးတအိၣ်ဘၣ်ဆဲးဒိၣ်ထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်အခါ, တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ် လၢအနံၣ်အါမးအတီၢ်ပူၤ မ့ၢ်ဝဲတၢ်အဆိကတၢၢ်တဘျီလၢ ကရၢသဘျ့ ပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤအဝဲအတၢ်အိၣ်သးန့ၣ်လီၤ.

ဒီၣ်စူၣ် ဘၣ်တၢ်ဖီၣ်ဒုးဃာ်အီၤအံၤ စးထီၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ၂ဝ၂၁နံၣ် လါဖ့ၤဘြူၤအါရံၤ, ဖဲမုၢ်ဆ့ၣ်ဝါထီၣ်သီ ပယီၤသုးဟံးန့ၢ်ကွံာ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဒီး ဟီထီၣ်ကွံာ်ဝဲဒၣ်အဝဲအပဒိၣ် လၢထံဖိကီၢ်ဖိကမျၢၢ်ဃုထၢထီၣ်အီၤ, အဃိ သြီနုာ်လီၤဝဲ အ့ရှၢၢ်မုၢ်ထီၣ်ကလံၤထံးထံကီၢ်အံၤ ဆူတၢ်ဖှီၣ်တၢ်ယာ်အပူၤ လၢအပှဲၤဒီးတၢ်တၢထီၣ်တၢလီၤ ဒီးတၢ်ကီတၢ်ခဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

စးထီၣ်ဖဲန့ၣ်လံၤလံၤ ကီၢ်ပယီၤ ပၣ်တံၣ်လၢအဆီၣ်ထွဲဒံၣ်မိၣ်ခြ့ၣ်စံၣ် ခိၣ်နၢ်လီၢ်လံၤ, လၢအအိၣ်ဒီးဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ်တၢ်လူၤပိာ်ထွဲအီၤအါအါဂီၢ်ဂီၢ်အံၤ, တၢ်ပာ်အီၤဖဲလဲၣ်န့ၣ် ပှၤတသ့ၣ်ညါအီၤဘၣ်.

ဒီၣ်စူၣ် ဖိခွါ, Kim Aris, တဲဘၣ်ဝဲ Reuters တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ ထံဂုၤကီၢ်ဂၤဂာ်တဲာ်ဂီၤကမံးတံး— International Committee of the Red Cross (ICRC) န့ၣ် တၢ်တဟ့ၣ်လီၤအီၤအခွဲးလၢ အကသမံသမိးကွၢ် အဝဲအမိၢ်နီၣ်ခိက့ၢ်ဂီၤတၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ဘၣ်, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ အဝဲအမိၢ်န့ၣ်အိၣ်ဖျါလၢ တၢ်အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ဂ့ၤ ဒီး အိၣ်ပှဲၤဒီးတၢ်သးသဟီၣ်လၢအဂ့ၤန့ၣ်လီၤ.

လၢအဝဲကတိၤတၢ်ဖဲဝ့ၢ်လိဒိၣ်အပူၤအခါန့ၣ်စံးဝဲဒၣ်, “တၢ်ဆၢကတီၢ်ဖးယံၤအတီၢ်အပူၤ, တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်အုၣ်ကီၤသဘျ့ အဆိကတၢၢ်တဘျီလၢ ယသ့ၣ်ညါဘၣ် အဝဲအိၣ်မူဒံးန့ၣ်လီၤ.”

“အဃိမ့ၢ်တၢ်လၢအအိၣ်ဒီးအခီပညီဂ့ၤမး.”

မိၣ်စ့ၣ် မ့ၢ်ဝဲပီၢ်ရီတဂၤ လၢအအိၣ်ဖဲအီစထြ့လယါ ဒီး အဝဲအဟံၣ်ဖိဃီဖိန့ၣ် ဃ့ၢ်ထီၣ်ကွံာ်လၢကီၢ်ပယီၤအပူၤ ဖဲ ၁၉၉ဝနံၣ်အခါန့ၣ်လီၤ. အဝဲတဲဘၣ် SBS တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ တၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဟ့ၣ်လီၤဝဲ တၢ်သးမုာ်—သူၣ်ဖှံလီၤသးဖှံလီၤ လၢပှၤဆီၣ်ထွဲအီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်ထုးဖျါထီၣ်တၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ်စ့ၢ်ကီး တၢ်သံကွၢ်လၢ အတမုာ်တလၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်မနုၤအဃိလၢအခဲအံၤလဲၣ်

မိၣ်စ့ၣ် မ့ၢ်ဝဲ ပှၤဂဲၤလိာ်ဒံၣ်မိၣ်ခြ့ၣ်စံၣ်အဖိမုၣ် လၢအဃ့ၢ်ထီၣ်ကွံာ်လၢကီၢ်ပယီၤအပူၤဒီးဟဲဆူအီစထြ့လယါကီၢ် ဖဲ ၁၉၉၆နံၣ်အခါ, ဖဲလၢအဝဲသြီနုာ်လီၤပာ်မံၤလၢကထီၣ်ဝဲအတီၤ ၁ဝ အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

အနံၣ်သၢဆံဘျဲၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ်, အခဲအံၤအဝဲကဲထီၣ် ပီၢ်ရီတဂၤဒီး လၢဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤ ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး တၢ်ဆဲးကျံးထုးထီၣ်လံာ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် အဝဲဟ့ၣ်လီၤစ့ၢ်ကီးဝဲ တၢ်ပဲၤထံနီၤဖးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

အဝဲတဲဘၣ် SBS တၢ်ကစီၣ်သန့လၢ, ဒီၣ်စူၣ်န့ၣ် ခီဖျိလၢ အထီဒါဝဲဒၣ် မီၤစိရိၤသနူဖဲကီၢ်ပယီၤအပူၤ လၢနံၣ်ဆံဖှိၣ်အါမးအဃိ အ့ရှၢၢ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤန့ၣ် အဝဲမ့ၢ် “တၢ်အက့ၢ်ဂီၤတခါလၢအဘၣ်တၢ်ပာ်ဒိၣ်ပာ်ကဲအီၤ” န့ၣ်လီၤ.

“အီၣ်စါစူၣ်ကၠံၤအတၢ်သးစွံကတုၤဒီး သးသဟီၣ်န့ၣ် ပပာ်ဒိၣ်ပာ်ကဲအီၤထီဘိလီၤ. လၢပှၤကီၢ်ပယီၤဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဒီး တၢ်ပၢၢ်ဆၢအတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤအါမးအဂီၢ်, ဖဲအဝဲသ့ၣ်ထံၣ်ဘၣ်တၢ်ဂီၤအံၤအခါ, မ့ၢ်တၢ်လၢအဟဲစိာ်န့ၢ်အဝဲသ့ၣ်တၢ်သူၣ်မုာ်သးမုာ်န့ၣ်လီၤ.”

“မ့ၢ်ဝဲတၢ်လီၤတံၢ်လီၤဆဲးလၢယဂီၢ်တခါန့ၣ်လီၤ.”

တၢ်ဂီၤလွံၢ်ဘ့ၣ်အကျါတဘ့ၣ်လၢ ကီၢ်ပယီၤပဒိၣ်ထုးထီၣ်ရၤလီၤအီၤန့ၣ် ဒုးနဲၣ်ဖျါဝဲဒၣ် ဒီၣ်စူၣ် ကူကၤဒီးပယီၤထူသနူအတၢ်ကူတၢ်သိး, လၢအဆၢထၢၣ်ဒီး ဟံးစုကွၢ်မဲာ်ဝဲဒၣ် ICRC ခၢၣ်စးန့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဂီၤအဂၤတဘ့ၣ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်ခံဂၤ ဆ့ၣ်နီၤ တဲသကိးတၢ်, ဖဲဒၢးလၢအဘၣ်တၢ်တ့အီၤလၢသ့ၣ်ဘၣ်ဒီး အိၣ်ဒၣ်ထဲ ခးဆ့ၣ်နီၤခံဖျၢၣ်ဒီး စီၤနီၣ်ခိၣ်ဖိတဖျၢၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ အဝဲစံးဝဲဒၣ်, ဖဲတၢ်ဂီၤအံၤအလီၢ်ခံန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဒီး မီၢ်သီအတၢ်ဂဲၤလိာ် ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

“တၢ်ဆၢကတီၢ် အတၢ်ဘၣ်ဆၢၣ်ဘၣ်တီၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ကိးမံၤကိးဆ့န့ၣ်လီၤ. ပှၤလၢအဖီၣ်ဂၢၢ်တၢ်, လၢကဘၣ်ထုးထီၣ်ရၤလီၤတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤအံၤအခါဖဲလဲၣ် သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, အါစုအါဘျီန့ၣ် ကဲထီၣ်ထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤ လၢအမ့ၢ် တၢ်ဂီၤအံၤ မ့ၢ်တၢ်ကထုးအီၤအခီပညီဒ်လဲၣ်, ဒီး မၤဝဲဒ်အံၤအဃိန့ၣ် လုၢ်ဘၢကွံာ်ဝဲ တၢ်ကဲထီၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

ဘၣ်မနုၤအဃိ ပယီၤသုးအံၤ ထုးထီၣ်ရၤလီၤတၢ်ဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ခဲကနံၣ်အံၤလဲၣ်.

စ့ၣ်စံးဝဲဒၣ်, “ပယီၤသုးပဒိၣ်အံၤသုးကျဲၤဝဲဒၣ် ICRC တၢ်ထံၣ်လိာ်အံၤ ပှဲၤဒီးတၢ်ပလီၢ်ပဒီသ့သ့ဘၣ်ဘၣ်, ဒ်သိးဒီး ပှၤဂ့ၢ်ဝီတၢ်မၤစၢၤ အတၢ်ထံၣ်လိာ်အိၣ်သကိးတခါအသိး, ဒီး ဃုထၢမၤအီၤလၢ ပှၤအါဒံအါဂၤအမဲာ်ညါ, နာ်သက့တကတီၢ်ဃီန့ၣ် ဂ့ၢ်လိာ်ဝဲဒၣ် အၣ်စံၣ်ယၣ်—ASEAN ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးအတၢ်နုာ်လီၤ, လၢအမ့ၢ်ထံဂုၤကီၢ်ဂၤမီၢ်သီသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး အဟံၣ်ဖိဃီဖိသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်လဲၤထံၣ်ဒီးအီၤန့ၣ်လီၤ.”

“ပထံၣ်ဘၣ်အီၣ်စါစူၣ်ကၠံၤအိၣ်မူဒံးအဃိန့ၣ် ပဝဲအါဒံအါဂၤ ပှဲၤဒီးတၢ်သူၣ်မုာ်သးမုာ်, နာ်သက့တၢ်သံကွၢ်အရ့ဒိၣ်တခါလၢကဘၣ်သံကွၢ်အီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ: တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤအံၤဘၣ်မနုၤအဃိလၢတၢ်ထုးထီၣ်ရၤလီၤအီၤအခဲအံၤလဲၣ်.”

လၢဒီၣ်စူၣ် တၢ်အိၣ်မုာ်ဆိးပၢၤအဂီၢ်န့ၣ် ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ်ခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဃ့ထီၣ်ဝဲ ကရၢသဘျ့ အတၢ်မၤလီၤတံၢ်လီၤဆဲး တပယူၤဃီန့ၣ်လီၤ.

ပယီၤသုးဆီၣ်ထွဲပဒိၣ်အံၤ ထီဘိန့ၣ်စံးဝဲလၢ ကီၢ်ပယီၤတၢ်သဘျ့ ပှၤဒူပှၤဃိၤ သုးခိၣ်အီၣ်စါ အဖိမုၣ် ဒီၣ်စူၣ်အံၤ အိၣ်ဆူၣ်အိၣ်ချ့ဂ့ၤဂ့ၤန့ၣ်လီၤ.

ဖဲအပူၤကွံာ်တလါ ကီၢ်ပယီၤထံဂုၤကီၢ်ဂၤကိတိာ်ဒီး အၣ်စံၣ်ယၣ်—ASEAN ဟီၣ်ကဝီၤ ထံဂုၤကီၢ်ဂၤကိတိာ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ထံၣ်လိာ်အိၣ်သကိးဝံၤအလီၢ်ခံ, ကီၢ်ကၠီၣ်တဲၣ်မီၢ်သီလၢအလီၢ်လးထီ, Sihasak Phuangketkeow, ဃ့လၢ တၢ်ကပျဲထံၣ်လိာ်ဒီး ဒီၣ်အီၣ်စါစူၣ်ကၠံၤန့ၣ်လီၤ.

ကီၢ်ပယီၤအံၤမ့ၢ်လၢ အတမၤကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ် တၢ်မုာ်တၢ်ခုၣ် အဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤဘၣ်အဃိ အၣ်စံၣ်ယၣ်အံၤ တြီဝဲဒၣ် ပယီၤခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢ အကထီၣ်အဝဲသ့ၣ်ခိၣ်နၢ်တၢ်အိၣ်ဖှိၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်စံးလၢအမ့ၢ် ထံရူၢ်ကီၢ်သဲး အတၢ်ထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤ

ဒီၣ်အီၣ်စါစူၣ်ကၠံၤအံၤ မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ပှၤဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤတၢ်လၢ ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိခွဲးယာ်အဂီၢ်ဒီး ကီၢ်ပယီၤဒံၣ်မိၣ်ခြ့ၣ်စံၣ်အဂီၢ် ဖးယံၤလံတဂၤ, ဒီး ဖဲ ၁၉၉၁နံၣ် အဝဲဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် နိးဘဲလ်တၢ်မုာ်တၢ်ခုၣ်ခိၣ်ဖး—Nobel Peace Prize န့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့, ဖဲ ၂ဝ၁၉နံၣ် အတၢ်လဲၤပာ်ဖျါသးဖဲ ထံဂုၤကီၢ်ဂၤတၢ်တီတၢ်တြၢ်ကွီၣ်ဘျီၣ်—International Court of Justice, လၢတၢ်ဒီသဒၢ တၢ်ပာ်ဒ့ၣ်ပာ်ကမၣ် ကီၢ်ပယီၤသုး အတၢ်မၤသံလီၤတူာ်ကလုာ်အဂ့ၢ်န့ၣ်, ကဲထီၣ်တၢ်လီၤကမၢကမၣ်လၢထံဂုၤကီၢ်ဂၤအပှၤတဝၢအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ဖဲ ၂ဝ၂၁နံၣ် သုးဟံးန့ၢ်ကွံာ်တၢ်စိတၢ်ကမီၤဝံၤဒီး မၤဝဲဒၣ်တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါခူၣ်သူၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ, အပူၤကွံာ်သုးပဒိၣ်အစိၤအခါ ဒီၣ်အီၣ်စါစူကၠံၤ လၢအလီၤဘၣ်တ့ၢ် ဟံၣ်ပူၤတၢ်ဒုးဃာ် ၁၅နံၣ် တဂၤအံၤ, တၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်အီၤဒီး တၢ်အီၣ်ခိၣ်ဖးလာ်ဆှိး, တၢ်လုၢ်သ့ၣ်ခီပတာ်ထံကီၢ်အသဲစးတၢ်ဘျၢ, အိၣ်ဒီးတၢ်လံၣ်တၢ်လီဖဲတၢ်ဃုထၢအပူၤ, ဒီးတၢ်ဆၢတဲာ်လၢအဘၣ်လီၤဆူဃိပူၤ ၃၃နံၣ်န့ၣ်လီၤ.

သိၣ်မှံၤလၢအမၤသကိးတၢ်ဒီးအီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်စံးဝဲလၢ တၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲထံရူၢ်ကီၢ်သဲး အတၢ်ထိၣ်ဟူးထိၣ်ဂဲၤ, ဒီးကီၢ်ပယီၤလၢအထံဖိကီၢ်ဖိအိၣ် ၅၁ကကွဲၢ်အံၤ, ဒီၣ်အီၣ်စါစူၣ်ကၠံၤန့ၣ် မ့ၢ်ပှၤဂဲၤလိာ်ထံရူၢ်ကီၢ်သဲးတဂၤလၢ ပှၤဘၣ်သးအီၤအါမးအဃိ, တၢ်လိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်အံၤအတၢ်ပညိၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ အကထုးပဲကွံာ်ဝဲအီၤဆူတၢ်ကပၤန့ၣ်လီၤ.

အဝဲဘၣ်အိၣ်ဖဲဃိးပူၤအံၤ လၢခံန့ၣ် တၢ်ထုးစှၤလီၤက့ၤအနံၣ်, နာ်သက့ ဒ်သိးလၢ ဒီၣ်အီၣ်စါစူၣ်ကၠံၤ အသဲစးဂ့ၢ်ဝီကရူၢ် စံးဝဲအသိးန့ၣ်, အဝဲဘၣ်အိၣ်ဒံးဖဲဃိးပူၤ ၁၈နံၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ပာ်ဖျါအံၤအတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤတနီၤန့ၣ်ဘၣ်တၢ်မၤသကိးအီၤဒီး Reuters တၢ်ကစီၣ်သန့န့ၣ်လီၤ.

For the latest from SBS News, download our app and subscribe to our newsletter.