Không giống như những sự muộn phiền hay đau buồn thường thấy trong những vụ có người thân qua đời, thường thì nỗi buồn chỉ kéo dài trong một hai năm đầu rồi người ta cũng nguôi ngoai, nhưng trong những trường hợp có người mất tích thì nỗi đau buồn này kéo dài cho đến khi nào có được câu trả lời chính xác về tin tức của người thân mình. Thậm chí trường hợp đã tìm thấy phần còn lại của người thân nhưng vẫn còn nhiều câu hỏi xung quanh cái chết của họ khiến thân nhân người mất khó qua được cảm xúc và chấp nhận nó.
Vào năm 1995 Hasan Nuhanović 27 tuổi thì cha mẹ và em trai anh bị giết trong cuộc tàn sát có tính chât diệt chủng diễn ra ở Srebrenica.
Đó là vào tháng bảy năm 1995 - năm thứ tư trong cuộc chiến Bosnian War.
Trước đó từ năm 1993, gia đình Nuhanovic lúc đó đã rời bỏ quê hương mình để chạy tản cư vào vùng Srebrenica vốn được xem như là nơi được Liên Hiệp Quốc bảo trợ.
"Chúng tôi tiếp tục sống ở Srebrenica và những làng xung quanh thị trấn này trong hai năm. Chúng tôi tin tưởng rằng rằng chúng tôi được an toàn, giả sử nếu như người Serbs có tổ chức tấn thì chúng tôi cũng sẽ được bảo vệ. Tuy nhiên khi người Serbs tấn công vào khu vực được xem là an toàn của LHQ vào tháng 7/1995 thì LHQ thật sự mà nói đã không làm gì cả."
Ông Nuhanović nói gia đình của ông đã tìm cách để xin được tị nạn tại căn cứ của Hà Lan trong lực lượng LHQ cùng với hàng ngàn người khác thế nhưng cuộc tấn công của người Serbs diễn ra liền vào ngày sau đó.
Ông nói khi cuộc tấn công xảy ra thì các lực lượng Hà Lan đã ra lệnh tât cả người Bosniaks phải rời khỏi căn cứ.
"Mọi người đi ra khỏi trại là rơi thẳng vào tay của binh lính Serb đang đứng chờ ở ngay cổng trại- cái cổng chính của căn cứ lính Hà Lan trong quân đội LHQ. Và đó là lúc tôi nhìn thấy gia đình tôi lần cuối cùng."
Theo như người thông dịch viên cho quân đội Hà Lan thì ông Nuhanović lúc đó được sự bảo vệ của khỏi những hành động bạo liệt do người Serbs gây ra nhưng có khoản 8,000 người khác trong thị trấn bao gồm cả cha mẹ và em trai thì không được may mắn như vậy.
"Họ chia ra đàn ông riêng, còn phụ nữ và trẻ con riêng. Họ chở phụ nữ và trẻ con trên những chiếc xe tải và xe bus tới trung phần của Bosnia, còn đàn ông và những thiếu niên trai thì bị họ giết sạch."
Phó Giáo sư tại Đại học R-M-I-T là Hariz Halilovich nói đáng buồn là những chuyện như chuyện của gia đình ông Nuhanović không phải là hiếm .
"Mỗi cuộc chiến tranh đều gây ra những thảm cảnh và sự chia lìa. Người còn kẻ mât, người lạc người, anh em vợ chồng lạc nhau, người bị bắt người người di tản và cuối cùng mât liên lạc với nhau. Và chuyện này xảy ra khắp nơi."
Ông nói rằng những người tị nạn và di dân chạy trốn khỏi những khu vực giao tranh hay những nơi đàn áp tôn giáo đàn áp sắc tộc nhất là khu vực Trung Đông thường có nguy cơ bị mât tích với tỷ lệ cao .
"Những người này chạy một cách tuyệt vọng tìm đường thoát ra khỏi khu vực nguy hiểm để đến nơi an toàn ở Châu Âu và thường là họ bị chìm tàu bị chết đuối trên biển. Có đến hàng ngàn, hàng ngàn người như vậy không bao giờ được tìm thấy. Hàng ngàn người khác thì bị chôn vùi trong những nấm mộ sơ sài."
Tổ chức người mât tích quốc tế - The International Commission on Missing Persons [[ICMP]] được thành lập năm 1996 đã tổng kết có khoảng 40,000 người đã mất tích từ cuộc chiến tranh Bosnian War.
Tiến sĩ Halilovich nói một kỹ thuật kiểm tra mẩu gene di truyền DNA được đưa vào áp dụng vào năm 1998 giúp xác định người mất tích sau những trận thiên tai hay những cuộc tấn công khủng bố.
"Kiểm tra DNA từ hài cốt hay những phần còn lại của một cơ thể người để so sánh với các mẩu máu từ các thành viên còn sống trong các gia đình có người mất tích. Nếu như hai mẫu genes này giống nhau thì có thể xác định danh tính của người mât tích để biết tình trạng của họ."
Hasan Nuhanović nói phần còn lại của người thân trong gia đình ông cuối cùng cũng đã xác định được nhờ kỷ thuật này, tuy nhiên nó cũng mất nhiều năm để các nhà chức trách tìm ra các ngôi mộ tập thể chôn các nạn nhân bị giết trong cuộc thảm sát thanh trừng.
"Hài cốt của cha tôi được xác định sau 10 năm ông bị giết, hài cốt của mẹ và em trai thì phải 15 năm sau mới tìm ra được."
Ông nói trong suốt thời gian đó ông luôn tìm kiếm nơi người thân mình đã bị chôn vùi ở đâu.
"Thật khó để diễn tả cảm giác khi có người thân bị mất tích. Bạn không biết chuyện gì xảy ra cho họ và bạn không biết họ thật sự đã chết hay còn sống rằng họ vẫn còn đâu đó mà bạn chưa tìm kiếm hết. Bạn không có một thông tin nào cả, và cho dù bạn bắt đầu chấ p nhận ý nghĩ là người thân mình đã chết sau bao nhiêu năm bặt tin thì câu hỏi tiếp theo trong đầu bạn là vậy xác họ ở đâu?'"
Sarah Wayland là giảng viên về khoa học xã hội và tâm lý tại trường Đại học Sydney, cô cũng là nhà tư vấn tâm lý cho những trường hợp bị chấn thương tâm lý như hậu quả từ những nghịch cảnh.
Cô nói người dân sống ở Úc không như những người sống trong những khu vực khủng hoảng hay chiến tranh, tuy nhiên khi có người thân bị mât tích thì tình cảnh của họ như nhau.
"Các gia đình mà tôi đã làm việc cùng họ bị giằng xé giữa một bên là hy vọng người thân của mình còn sống một bên là không hy vọng mình sẽ tìm lại được người thân mình. Vậy nên trong khi vẫn níu kéo lấy hy vọng mong manh mơ hồ là người thân của mình một ngày nào đó sẽ trở về và tuyệt vọng vì không có mấy manh mối để củng cố hy vọng đó. Cùng lúc đó họ lại chịu áp lực từ những người xung quanh khuyên họ nên thôi tìm kiếm, nên đóng trường hợp của người mất tích lại và chấp nhận sự thật là người thân mình sẽ không trở về. Tuy nhiên vì không có bằng chứng cho thấy người nhà của mình đã chết thì họ không từ bỏ hy vọng. Và vì vậy họ bị cạn kiệt bởi chờ đợi vô vọng và sự giằng xé giữa hy vọng và tuyệt vọng."
Tiến sĩ Wayland nói tình cảnh này kéo dài hàng chục năm trời.
"Nó không giống như những sự muộn phiền hay đau buồn thường thấy. Trong những vụ có người thân qua đời, thường thì nỗi buồn chỉ kéo dài trong một hai năm đầu rồi người ta cũng nguôi ngoai vì biết rằng có đau buồn đi nữa thì người thân của mình cũng không sống lại được. Thế nhưng trong những trường hợp có người mất tích thì tình cảnh này kéo dài cho đến khi nào có được câu trả lời chính xác về tin tức của người thân mình."
Hariz Halilovich nói thậm chí trong một số trường hợp khi hài cốt hay phần còn lại của người mất tích được tìm thấy hay tìm ra nơi chốn cất thì cũng khó cho thân nhân người mất đi qua được cảm xúc này chấp nhận nó.
"Vì vẫn còn nhiều câu hỏi không có lời giải đáp, như là ai đã giết họ, những giờ phút cuối cùng của người họ đã diễn ra như thế nào, họ có bị hành hạ không, có đau đớn không? Tất cả những câu hỏi không có câu trả lời này khiến vết thương không lành được, và nhất là khi kẻ t hủ ác không bị đem ra trước công lý, và như vậy là họ cứ phải chờ. Càng khó để thu thập chứng cứ về những gì đã xảy ra và ai phải chịu trách nhiệm cho vấn đề thì càng làm cho họ không yên lòng."
Hasan Nuhanović nói ông vẫn chờ đợi công lý đối với những kẻ đã ra tay sát hại gia đình ông.
Mời vào phần audio để nghe toàn bộ nội dung
Thêm thông tin và cập nhật Like SBS Vietnamese Facebook
Nghe SBS Radio bằng tiếng Việt mỗi tối lúc 7pm tại sbs.com.au/Vietnamese
