Vào ngày 11 tháng 3 năm 2011, một trận động đất mạnh 9 độ richter đã xảy ra ngoài khơi bờ đông bắc đảo Honshu, đảo chính của Nhật Bản.
Sau trận động đất được ghi nhận là một trong những trận động đất lớn nhất, hàng loạt đợt sóng thần khổng lồ đã tàn phá nhiều khu vực ven biển của Nhật Bản. Những con sóng này di chuyển với tốc độ lên tới 800 km/giờ và cao tới 17 mét.
Khoảng 19,500 người đã thiệt mạng, và vài ngàn người khác mất tích do thảm họa này và những hậu quả sau đó.
Akiko Stockton, chủ tịch Hội Fukushima tại Perth, nhớ lại nỗi kinh hoàng khi bà phải chứng kiến những hình ảnh thảm họa đó từ xa và lo sợ cho sự an toàn của gia đình mình ở Fukushima.
Bà nói:
“Khi trận động đất và sóng thần xảy ra năm 2011, tôi đang sống ở Perth. Một người bạn nhắn tin nói rằng có chuyện khủng khiếp xảy ra ở Fukushima, nên tôi vội về nhà bật TV lên. Những hình ảnh tôi thấy gây sốc đến mức tôi gần như không tin đó là thật. Tôi có cảm giác như đang xem một bộ phim, chứ không phải thực tế.
“Thật kinh khủng vì tôi không thể liên lạc với gia đình trong vài ngày. Tôi cứ gọi liên tục nhưng không ai trả lời. Sau này tôi mới biết nhiều người ở Fukushima lúc đó cũng không xem được những hình ảnh trên truyền hình nên không biết chuyện gì đang xảy ra.”
May mắn là gia đình Akiko vẫn an toàn, nhưng đó mới chỉ là khởi đầu của những khó khăn tiếp theo.
Thảm họa thiên nhiên này đã kích hoạt một tai nạn hạt nhân tại Fukushima, được xem là một trong những tai nạn nghiêm trọng nhất trong lịch sử.
Mặc dù các lò phản ứng tại ba nhà máy điện hạt nhân gần tâm chấn đã tự động ngừng hoạt động, các đợt sóng thần đã làm hư hỏng máy phát điện dự phòng, đặc biệt tại nhà máy Fukushima.
Khi mất điện, hệ thống làm mát không còn hoạt động, khiến lõi lò phản ứng bị quá nhiệt và dẫn đến tan chảy một phần các thanh nhiên liệu.
Điều này gây ra các vụ nổ và làm phát tán lượng lớn phóng xạ ra môi trường.
Bà Akiko cho biết vào thời điểm đó có rất nhiều thông tin không rõ ràng từ chính phủ Nhật Bản và các kênh truyền thông về tình hình thực tế.
“Lúc đó có rất nhiều thông tin gây hoang mang, và giống như nhiều người sống ở nước ngoài, tôi không biết nên tin vào điều gì. Vì nỗi sợ đó, tôi đã do dự không dám quay về Nhật trong một thời gian vì hai con gái tôi lúc đó mới bốn tuổi. Nhìn lại, tôi nghĩ điều này cho thấy tầm quan trọng của thông tin minh bạch trong thời khủng hoảng.”
Tại Fukushima đã xảy ra tình trạng hoảng loạn và lo sợ lan rộng về nguy cơ ảnh hưởng sức khỏe do phơi nhiễm phóng xạ, khi nhiều người lo ngại hậu quả tương tự như thảm họa Chernobyl năm 1986.
Dù phóng xạ được phát hiện trong sữa, rau và một số nguồn thực phẩm, nhiều báo cáo cho thấy mức phơi nhiễm phóng xạ tại Fukushima thấp hơn nhiều so với Chernobyl.
Một báo cáo của Liên Hợp Quốc năm 2021 xác nhận kết luận từ báo cáo năm 2013 rằng không có tác động sức khỏe bất lợi nào được ghi nhận trực tiếp do phơi nhiễm phóng xạ đối với cư dân Fukushima.
Tuy vậy, tổn thương tâm lý sau động đất, sóng thần và việc ít nhất 160,000 người phải sơ tán sau tai nạn hạt nhân là rất lớn.
Chính quyền tỉnh Fukushima ước tính hơn 2,300 người đã qua đời gián tiếp do căng thẳng về thể chất và tinh thần trong quá trình sơ tán.
Tiến sĩ Trevor Findlay, Giáo sư danh dự tại Đại học Melbourne, chuyên nghiên cứu về quản trị hạt nhân, cho rằng những báo cáo ban đầu đã không tính đầy đủ đến tác động tâm lý của thảm họa.
“Nhiều người cho rằng các đánh giá ban đầu đã không tính đến tác động tâm lý khi hơn một trăm ngàn người bị buộc phải di dời sau tai nạn Fukushima. Điều này gây ảnh hưởng rất lớn. Và ở một quốc gia như Nhật Bản – nơi từng trải qua các vụ nổ bom nguyên tử đầu tiên – tác động đó càng mạnh hơn, vì trong xã hội vẫn tồn tại nỗi sợ hạt nhân.”
Ông cũng cho rằng sau tai nạn, các kênh thông tin không rõ ràng ở Nhật Bản đã làm gia tăng sự hoang mang, cùng với việc cơ quan quản lý năng lượng không tách bạch hoàn toàn với lợi ích của ngành công nghiệp hạt nhân.
Ông giải thích:
“Một phần vấn đề ở Nhật là điều chúng tôi gọi là ‘bị ngành công nghiệp chi phối’. Có sự luân chuyển nhân sự giữa công ty điện lực TEPCO, các công ty hạt nhân và cơ quan quản lý. Sau một thời gian, rất khó phân biệt đâu là lợi ích của ngành công nghiệp và đâu là lợi ích của cơ quan quản lý.”
Một người khác là bà Michiyo Miyake đang ở Tokyo khi trận động đất xảy ra.
Bà kể:
“Tôi đang ở tầng hầm của một cửa hàng bách hóa ở khu Shinjuku, cùng mẹ. Bỗng nhiên có một trận rung lắc rất mạnh và tôi biết ngay là có điều gì đó không bình thường. Người sống ở Tokyo đã quen với động đất, nhưng trận này rõ ràng khác hẳn. Không phải là lo lắng, mà là cảm giác khẩn cấp.”
Bà cho biết nhiều người sau này nói rằng cảm giác lúc đó giống như thời điểm bùng phát COVID-19, khi mọi thứ đều chưa từng xảy ra trước đây.
Dù trải nghiệm của người dân Tokyo khác xa so với những người ở gần tâm chấn, Michiyo cho biết bà vẫn bị ám ảnh tâm lý, đặc biệt vì điều bà gọi là thông tin sai lệch của chính phủ về tác động của phóng xạ.
Bà nói mình đã ghi chép lại mọi sự việc vào một cuốn sổ nhỏ trong những ngày sau thảm họa, vì cảm thấy không thể hoàn toàn tin vào thông tin chính thức.
Bà chia sẻ:
“Tôi nghĩ mình cần ghi lại những gì mình chứng kiến – thứ nhất là để không quên, và thứ hai là vì tôi nghĩ những người chịu trách nhiệm cho tai nạn này muốn mọi người quên đi. Nhưng khi tôi sang đây năm 2016, tức 5 năm sau tai nạn, tôi vẫn bị tổn thương tâm lý sâu sắc sau thảm họa hạt nhân và cách xã hội phản ứng với nó.”
Bà Michiyo nhớ lại những cuộc biểu tình trên đường phố Tokyo sau sự việc, đặc biệt khi các nhà máy điện hạt nhân bắt đầu mở cửa trở lại.
Những tổn thương tâm lý kéo dài và những ghi chép của bà sau này đã trở thành nguồn cảm hứng cho cuốn sách “Green Metal”, xuất bản năm 2024.
Bà cho rằng ngôn ngữ cũng đóng vai trò lớn trong cách rủi ro bị đánh giá thấp.
“Trong tiếng Nhật, chúng tôi thường dùng cách nói vòng vo và uyển ngữ. Điều đó khiến tôi phát điên khi thấy những rủi ro tiềm tàng bị phủ nhận trong khi mạng sống của người dân đang bị đe dọa.”
Bà đưa ra ví dụ về một thông điệp của chính phủ:
“Họ nói rằng ‘không có tác hại ngay lập tức đối với cơ thể’. Nhưng đó là một cách nói rất tinh tế để tránh trả lời câu hỏi: vậy còn tác hại lâu dài thì sao?”
Câu hỏi đặt ra hiện nay là liệu thế giới đã chuẩn bị tốt hơn cho các tai nạn hạt nhân trong tương lai hay chưa.
Tiến sĩ Trevor Findlay cho rằng phần lớn các quốc gia có điện hạt nhân đã cải thiện đáng kể các biện pháp an toàn sau Fukushima, nhưng mối lo hiện nay nằm ở các quốc gia mới bắt đầu phát triển năng lượng hạt nhân.
Ông cho biết hiện có hơn 90 thiết kế lò phản ứng hạt nhân mới, đặc biệt là lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), mà nhiều nước ở châu Á, châu Phi và Mỹ Latinh đang cân nhắc áp dụng, tạo ra thách thức mới cho việc quản lý an toàn hạt nhân.
Ông nói:
“Sau thảm họa Fukushima, nhiều quốc gia đã tiến hành những cuộc ‘kiểm tra sức chịu đựng’ đối với các lò phản ứng hạt nhân của mình, nhằm tính đến những tình huống khẩn cấp chồng chéo như đã xảy ra ở Nhật Bản, và nhiều nước đã điều chỉnh các quy định an toàn dựa trên kết quả đó.
“Đối với những quốc gia mới bắt đầu phát triển năng lượng hạt nhân, họ đang cân nhắc áp dụng những loại lò phản ứng mới, được gọi là lò phản ứng mô-đun nhỏ - SMR.
“Vì vậy, toàn bộ cách chúng ta nghĩ về an toàn và an ninh hạt nhân cũng thay đổi khi xét đến việc các lò phản ứng này có thể được triển khai thành nhiều đơn vị nhỏ, đặt ở những địa điểm xa xôi, thậm chí có khả năng không cần nhân viên vận hành thường trực tại chỗ.
“Do đó, chúng ta cần xem xét lại các tiêu chuẩn về an toàn, an ninh và cơ chế giám sát hạt nhân, nhằm ngăn chặn nguy cơ phát triển vũ khí hạt nhân trong bối cảnh công nghệ mới này, tức các lò phản ứng SMR.”
Tuy nhiên, ông cũng bày tỏ lo ngại về sự phổ biến của năng lượng hạt nhân trong bối cảnh địa chính trị hiện nay.
Những lập luận gần đây của Hoa Kỳ và Israel khi tấn công Iran là nhằm ngăn chặn nước này sở hữu vũ khí hạt nhân.
Nhưng theo Tiến sĩ Findlay, điều đó có thể dẫn đến tác dụng ngược đối với nỗ lực giải trừ vũ khí hạt nhân.
Ông nói:
“Dĩ nhiên, nguy cơ ở đây là các quốc gia khác có thể cho rằng nếu Iran đã sở hữu vũ khí hạt nhân thì cuộc tấn công này đã không xảy ra, và từ đó họ có thể kết luận rằng bản thân họ cũng cần vũ khí hạt nhân như một biện pháp răn đe tối hậu trước những hành động tương tự.
“Tôi tin rằng Bắc Triều Tiên cũng đang theo dõi tình hình này và điều đó càng củng cố quan điểm của họ rằng không bao giờ nên từ bỏ vũ khí hạt nhân, sau những gì đã xảy ra với Iran.”
Ông cũng cảnh báo một tai nạn hạt nhân tương tự Fukushima có thể xảy ra ở Iran nếu các lò phản ứng hoặc kho uranium làm giàu của nước này bị tấn công.
Ông nói:
“Trong trường hợp Iran, đó là lò phản ứng hạt nhân phục vụ mục đích hòa bình để sản xuất điện. Họ chưa có vũ khí hạt nhân, nhưng có kho uranium làm giàu ở mức cao. Bạn chắc chắn không muốn ném bom vào đó khiến vật liệu hạt nhân phát tán vào khí quyển.”
Đối với những người như bà Akiko – những người vẫn xem Fukushima là quê hương – thảm họa này mang lại nhiều bài học sâu sắc.
Bà nói:
“Tôi chỉ hy vọng mọi người lắng nghe tiếng nói của người dân địa phương ở Fukushima, chứ không chỉ nghe tiếng nói của chính phủ. Những người đã trải qua giai đoạn khó khăn và đang từng bước hồi phục.”
Và bà cũng mong thế giới nhìn nhận Fukushima theo một góc nhìn khác.
“Ở nhiều nơi trên thế giới, khi nhắc đến Fukushima người ta chỉ nghĩ đến thảm họa. Nhưng Fukushima còn là vùng đất có thiên nhiên tươi đẹp, văn hóa phong phú và những con người vô cùng kiên cường. Sau 15 năm, người dân Fukushima vẫn tiếp tục tiến về phía trước với sức mạnh và hy vọng.”
READ MORE
SBS Việt ngữ
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
