Nếu quay ngược thời gian về thập niên 1990, những chiếc đài Walkman hay tivi màu Panasonic chính là biểu tượng tuyệt đối cho đỉnh cao công nghệ Nhật Bản. Khái niệm "Made in Japan" từng đại diện cho chứng nhận chất lượng hàng đầu toàn cầu. Thế nhưng ngày nay, trên tay người tiêu dùng là smartphone Apple, Samsung; ngoài đường phố là những dòng xe điện Tesla, BYD. Phải chăng "đế chế" công nghệ Nhật Bản đã thực sự sụp đổ? Hay đằng sau sự rút lui khỏi mặt tiền tiêu dùng là một chiến lược chuyển mình âm thầm nhưng đầy quyền lực: nắm giữ các chốt chặn cốt lõi của chuỗi cung ứng toàn cầu?
Nếu ngược thời gian về thập niên 1980 hay 1990, các thiết bị điện tử như đài Walkman Sony, tivi Panasonic hay máy giặt Toshiba chính là biểu tượng cho chất lượng. Khái niệm "Made in Japan" khi đó là chứng nhận cao nhất của công nghiệp toàn cầu. Tuy nhiên, thị trường công nghệ tiêu dùng đã chứng kiến bước ngoặt lớn. Điện thoại thông minh hiện thuộc về Apple, Samsung hay Xiaomi; xe điện do BYD, Tesla dẫn dắt; tivi mỏng tràn ngập các thương hiệu Hàn Quốc và Trung Quốc.
Liệu Nhật Bản đã thất bại, hay đây là cuộc rút lui có tính toán để chuyển sang một vị thế kín đáo hơn nhưng mang tính quyết định với kinh tế toàn cầu?
Sự suy giảm mảng hạ nguồn và bài học Galapagos
Đầu năm 2026, thương hiệu tivi BRAVIA của Sony chứng kiến sự chuyển dịch quản trị khi liên doanh sản xuất bị chi phối bởi TCL (Trung Quốc), tiếp nối việc bán mảng điện tử tiêu dùng của Toshiba hay Sharp. Sự suy giảm này xuất phát từ ba nguyên nhân cốt lõi:
Thứ nhất, sự chuyển dịch từ mô hình chú trọng phần cứng sang lấy phần mềm và trí tuệ nhân tạo (AI) làm trung tâm. Triết lý chế tác tinh xảo Monozukuri và cải tiến Kaizen giúp Nhật Bản thống trị kỷ nguyên cơ khí, nhưng ở kỷ nguyên Internet và AI, giá trị gia tăng lại nằm ở phần mềm và xử lý dữ liệu.
Thứ hai, sự chênh lệch về vốn đầu tư (Capex) và tốc độ ra mắt sản phẩm. Theo OECD, Hàn Quốc duy trì chi R&D/GDP ở mức 4,9–5,1%, còn Nhật Bản đạt 3,44% (năm 2023) và khoảng 3,62% (năm 2024). Samsung duy trì Capex từ 35–40 tỷ USD/năm, SK Hynix nâng lên trên 30 tỷ USD từ 2026. Quy mô này giúp doanh nghiệp Hàn Quốc và Trung Quốc rút ngắn chu kỳ sản phẩm xuống 12–18 tháng, vượt xa chu kỳ 3–4 năm của Nhật Bản.
Thứ ba, mức độ sẵn sàng ứng dụng AI. Tỷ lệ người dân từng sử dụng công cụ AI tạo sinh tại Nhật Bản chỉ đạt 58,8%, thấp hơn Trung Quốc (93,6%), Mỹ và Đức (75,6%).
Sự hụt hơi này gắn liền với "Hội chứng Galapagos"—thuật ngữ mô tả ngành điện thoại nắp gập (Gara-kei) Nhật Bản đầu những năm 2000. Dù có tính năng tiên tiến như thanh toán vé xe hay xem tivi trực tiếp, sản phẩm chỉ thiết kế cho hạ tầng nội địa. Khi iPhone xuất hiện với hệ điều hành chuẩn hóa toàn cầu, điện thoại Nhật Bản lập tức bị cô lập.
Cuộc rút lui chiến lược lên thượng nguồn
Nhận thấy không thể cạnh tranh chi phí lắp ráp đại chúng hay tốc độ phần mềm, các tập đoàn Nhật Bản đã chủ động di chuyển ngược dòng lên thượng nguồn (Upstream) của chuỗi giá trị. Họ rút khỏi mảng hoàn thiện hạ nguồn (Downstream) để tập trung nguồn lực R&D vào các "chốt chặn" (Chokepoints): vật liệu tinh vi, linh kiện siêu chính xác và thiết bị chế tạo mà cả thế giới bắt buộc phải mua.
Bốn pháo đài công nghệ chi phối toàn cầu
Vị thế thượng nguồn của Nhật Bản được củng cố qua bốn lĩnh vực:
- Vật liệu bán dẫn và hóa chất siêu tinh khiết: Shin-Etsu Chemical và SUMCO nắm 45–50% thị phần tấm nền Silicon siêu tinh khiết toàn cầu. Các tập đoàn JSR, Tokyo Ohka Kogyo và Shin-Etsu chiếm khoảng 90% thị phần chất cảm quang (Photoresists) cao cấp và EUV. Stella Chemifa, Daikin và Morita chi phối hydrofluoric acid siêu tinh khiết với độ tinh khiết 99,999999999% (11 số 9).
- Thiết bị chế tạo bán dẫn chuyên sâu: Tokyo Electron thống trị mảng máy phủ và phát triển chất cảm quang. Lasertec Corporation nắm độc quyền hệ thống kiểm tra mặt nạ quang khắc EUV.
- Tự động hóa và robot công nghiệp: Các doanh nghiệp như FANUC, Yaskawa, Kawasaki, Epson và Denso chiếm hơn 40% lượng giao hàng robot công nghiệp thế giới. Harmonic Drive Systems và Leaderdrive chiếm hơn 63% doanh thu hộp số giảm tốc harmonic drive; Nabtesco nắm khoảng 60% thị phần hộp số RV chịu tải lớn cho robot.
- Cảm biến hình ảnh và quang học cao cấp: Sony Semiconductor chi phối hơn 50% thị phần cảm biến CMOS toàn cầu. Trong y tế, ba hãng Nhật (Olympus, HOYA, Fujifilm) chiếm hơn 88% thị phần ống nội soi mềm toàn cầu, riêng Olympus nắm hơn 70% thị phần nội soi tiêu hóa ống mềm tái sử dụng.
Bảo vệ pháo đài trước thách thức vĩ mô
Dù chịu áp lực từ suy giảm dân số và rủi ro đứt gãy tín hiệu thị trường B2B, Nhật Bản đang bảo vệ vị thế bằng nhiều chính sách. Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) đưa bán dẫn vào khung an ninh kinh tế, trợ cấp cho Rapidus, Kioxia, Sony và dự án của TSMC tại Kumamoto. Quỹ JIC đưa JSR ra khỏi sàn chứng khoán để giữ bản quyền chất cảm quang trong nước.
Đồng thời, Nhật Bản tận dụng độ tin cậy địa chính trị để trở thành điểm đến "friend-shoring" của Mỹ, Đài Loan và Châu Âu. Thiếu hụt nhân lực được giải quyết bằng tự động hóa và AI biên (Sakana AI, NTT tsuzumi) nhằm số hóa tri thức ngầm của thợ lành nghề (Takumi).
Nhật Bản không còn hiển thị rực rỡ trên kệ hàng tiêu dùng, nhưng đã trở thành "trái tim ẩn mình" của nền công nghệ toàn cầu. Muốn sản xuất chip, robot hay xe điện, cả thế giới đều phải dựa vào nền tảng vật liệu và linh kiện cốt lõi từ Nhật Bản.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
Phần "Transcript" do AI tạo ra. Đọc thêm về việc SBS sử dụng AI: https://www.sbs.com.au/aboutus/sbs-guiding-principles-for-use-of-ai/
