Khi bầu trời đêm ngày càng sáng hơn, một số người Úc đang hành động để cứu lấy những gì đang biến mất khỏi bầu trời. Tuy nhiên bầu trời đêm đang mờ dần, điều gì sẽ xảy ra khi chúng ta mất đi những vì sao?
Kai Lane cho biết điều cuối cùng anh nhìn thấy, trước khi chìm vào giấc ngủ là những vì sao, hoặc ít nhất là những gì còn sót lại của chúng.
Đối với chàng trai 24 tuổi, thuộc bộ tộc Yorta Yorta và Barapa Barapa này, bầu trời đêm đã trở thành cả một ký ức và một lời cảnh báo. Một lời nhắc nhở về những gì đang bị đe dọa, khi ánh sáng nhân tạo xóa nhòa những vì sao trên nhiều thị trấn và thành phố của Úc.
"Tôi không bao giờ kéo rèm cửa. Tôi nằm nghiêng và nhìn ra cửa sổ, nhìn lên những vì sao. Sau đó, tôi từ từ chìm vào giấc ngủ”, Kai Lane.
Trên khắp nước Úc, các nhà khoa học và nhà sinh thái học ngày càng cho rằng, ô nhiễm ánh sáng không chỉ là sự mất mát cảnh quan.
Đó là một sự thay đổi về văn hóa và sinh thái, làm thay đổi hệ sinh thái, hành vi của động vật hoang dã, và trong một số trường hợp, che khuất các hệ thống tri thức của các bộ lạc bản địa, đã dựa vào bầu trời đêm trong hàng chục ngàn năm.
Thế nhưng bầu trời là nơi có đầy những câu chuyện.
Lane lớn lên ở Kerang, phía bắc trung tâm Victoria, nơi bầu trời đêm trong vắt, hé lộ những chòm sao dày đặc. Anh mô tả khung cảnh đêm này như một "lớp học sống", nơi những câu chuyện được mã hóa trong bóng tối cũng như ánh sáng.
Trong số đó có chòm sao ‘Đà điểu trên bầu trời’ (Emu in the Sky), một chòm sao của người bản địa được vẽ ra, từ những mảng tối của Dải Ngân hà, chứ không phải từ các ngôi sao.
"Chúng tôi là nền văn hóa duy nhất trên thế giới, tìm kiếm những điểm tối trong Dải Ngân hà. Thông thường, các chòm sao chỉ là những đường thẳng, nối các ngôi sao với nhau. Nhưng đà điểu chỉ là một điểm tối, trên bầu trời", Kai Lane.
Đối với người thuộc bộ tộc Barapa Barapa, chòm sao này mang những bài học thực tiễn, cũng như ý nghĩa văn hóa. Lane nói rằng vị trí của đà điểu, có thể báo hiệu khi nào thích hợp để thu hoạch trứng, hoặc khi mùa sinh sản bắt đầu.
"Khi nó ngồi xuống, bạn có thể đi thu hoạch trứng, và khi đà điểu bắt đầu đứng lên, bạn không được phép đập vỡ trứng, vì chúng bắt đầu nở thành chim non”, Kai Lane.
Lane cũng là một nhà sinh thái học, đang được đào tạo và cho biết những câu chuyện này, tiết lộ những bài học sâu sắc hơn, về sự kết nối với đất nước, các mùa và sự thay đổi sinh thái.
Nhưng anh tin rằng kiến thức này đang bị đe dọa, khi ánh sáng nhân tạo ngày càng chiếu sáng các trung tâm thành phố, cũng như các vùng miền và nông thôn của Úc.
Lane hiện sống ở thành phố Geelong thuộc tiểu bang Victoria, nơi chỉ có thể nhìn thấy một vài ngôi sao vào một đêm trời quang đãng.
Đó là một cảnh tượng quen thuộc với nhiều người Ú,c sống dưới sự ô nhiễm ánh sáng, qua việc sử dụng quá mức hoặc không phù hợp ánh sáng nhân tạo vào ban đêm.
Một dạng ô nhiễm ánh sáng, là hiện tượng phát sáng bầu trời đêm, trong đó ánh sáng nhân tạo làm sáng bầu trời đêm và làm giảm khả năng quan sát các vật thể trên bầu trời.
Nghiên cứu vệ tinh gần đây, được công bố trên tạp chí Nature vào tháng 4 cho thấy, vấn đề này đang ngày càng gia tăng trên toàn thế giới.
Một nghiên cứu do NASA tài trợ từ Đại học Connecticut, đã xem xét hơn 1,1 triệu hình ảnh vệ tinh, cho thấy ánh sáng nhân tạo vào ban đêm trên toàn cầu, đã tăng khoảng 16% từ năm 2014 đến năm 2022.
Các nhà nghiên cứu cho biết một số khu vực tiếp tục trở nên sáng hơn, trong khi những khu vực khác tạm thời mờ đi, do các yếu tố như sự gián đoạn của COVID-19, những thay đổi trong chính sách chiếu sáng và những biến động kinh tế rộng lớn hơn.
Trong khi đó Marnie Ogg, người sáng lập và giám đốc của Liên minh Bầu trời Đêm Úc Châu, một tổ chức từ thiện phi lợi nhuận chuyên giảm ô nhiễm ánh sáng, cho biết quy mô thay đổi đối với ánh sáng tự nhiên, thường bị đánh giá thấp.
"Chúng ta đã có 3,8 tỷ năm, chu kỳ ngày đêm tự nhiên, có thể dự đoán được và sau đó khoảng 150 năm trước, chúng ta đã đưa vào sử dụng ánh sáng điện, điều đó đã hoàn toàn thay đổi và đang hoàn toàn thay đổi môi trường ban đêm. Những thứ như bản quảng cáo LED, có lẽ là một trong những mối đe dọa lớn nhất của chúng ta. Một mối đe dọa khác, đối với môi trường ban đêm của chúng ta là pin năng lượng mặt trời, bởi vì giờ đây mọi người có thể sử dụng pin của họ, để thắp sáng đèn năng lượng mặt trời quanh nhà suốt đêm... mà không tốn chi phí gì cả”, Marnie Ogg,.
Trong khi đó ánh sáng mặt trời miễn phí, vì vậy về căn bản chúng ta có thể lạm dụng nó.
Ogg và các nhà nghiên cứu khác lập luận rằng, sự gián đoạn cũng lan rộng đến các hệ thống hành vi và sinh lý trên khắp các loài.
"Chúng ta đã coi chúng là điều hiển nhiên và chúng ta đã đánh mất chúng", Marnie Ogg. Tiến sĩ Ken Wishaw, một cựu chuyên gia y tế, bác sĩ gây mê và là bác sĩ sử dụng trực thăng toàn thời đầu tiên của Úc, cho biết các vì sao đã là bạn đồng hành của ông từ khi ông bảy tuổi.
Ông nhớ lại chuyến đi bè sau khi nghỉ hưu đến Grand Canyon vào năm 2016, đã thay đổi quan điểm của ông về vũ trụ.
"Chúng tôi ở dưới đáy Grand Canyon, và mọi người biết rằng tôi am hiểu về các vì sao. Vì vậy, nhóm đã năn nỉ tôi dẫn họ đi viếng thăm. Một trong những người phụ nữ trên bè của tôi… bà ấy bắt đầu khóc, và tôi dừng lại rồi nói, 'Tôi xin lỗi nếu tôi làm bà phật lòng'. Bà ấy nói, 'Không, không, không. Tôi 42 tuổi rồi. Đây là đêm thứ hai trong đời tôi, được nhìn thấy sao”, Ken Wishaw.
Ông nói, trải nghiệm đầu tiên của bà ấy về bầu trời đêm đầy sao, là trong sự kiện sụp đổ lưới điện năm 2008 của Florida, khiến toàn bộ "vòm ánh sáng màu cam không phân biệt" của tiểu bang, chìm trong bóng tối.
Ngày nay, Wishaw là một trong những người đóng vai trò chủ chốt, trong việc thành lập Khu Bảo tồn Bầu trời Đêm Quốc tế Sunshine Coast.
Đây là khu vực đầu tiên ở Queensland được ‘DarkSky International’, một tổ chức phi lợi nhuận với sứ mệnh bảo tồn bầu trời đêm chính thức công nhận, trải rộng trên hơn 870 km vuông vùng nội địa được bảo vệ.
Khu bảo tồn này cũng thể hiện cam kết liên tục, bảo vệ bầu trời đêm tự nhiên, thông qua việc chiếu sáng có trách nhiệm, sự hợp tác giữa hội đồng và cộng đồng.
Theo Wishaw, các cuộc khảo sát ban đầu cho thấy, cộng đồng có phản hồi tích cực đến 95% đối với khu bảo tồn, và ông hy vọng điều này sẽ thúc đẩy du lịch thiên văn trong khu vực.
"Ở trung tâm Brisbane, Sydney hay Melbourne vào cùng đêm đó, bạn sẽ may mắn lắm mới thấy được chín ngôi sao. Vào một đêm mùa đông trong vắt, chúng ta có thể thấy tới 3.000 ngôi sao", Ken Wishaw.
Mặc dù là người ủng hộ bầu trời đêm, Ogg tin rằng sống trong thành phố, không có nghĩa là các vì sao bị che khuất khỏi tầm nhìn.
Năm 2018, Hội đồng Northern Beaches đã thông qua đề xuất của bà về việc, tạo ra một Khu Bầu Trời Đêm Đô Thị, dọc theo một trong những đường bờ biển mang tính biểu tượng nhất của Sydney – Palm Beach.
Theo bà Ogg, khu vực này đã ghi nhận mức giảm 10% ô nhiễm ánh sáng, trong hai năm qua.
Bà đã tiếp cận các hội đồng địa phương khác, về những dự án phát triển tương tự và cho rằng, họ "sẽ không đầu tư tiền vào đó, trừ khi đó là điều người dân yêu cầu".
Trong khi đó ô nhiễm ánh sáng, ảnh hưởng đến nhiều hơn cả bầu trời đêm.
Phó giáo sư Mariana Mayer Pinto từ Đại học New South Wales, là một nhà sinh thái học về biển hàng đầu và là người đồng sáng lập ‘Mạng lưới Nghiên cứu Sinh thái về Ánh sáng Nhân tạo’, chuyên nghiên cứu về tác động của ánh sáng nhân tạo đến thế giới tự nhiên.
Từ những loài chim biển bị mất phương hướng và có thể bay sai hướng tới 15km, đến những thay đổi trong chuỗi thức ăn dưới nước và sự gián đoạn nhịp sinh học của con người, bà cho biết tác động của ô nhiễm ánh sáng rất rộng lớn, ngay cả những loài không có mắt cũng bị ảnh hưởng.
"Ví dụ chúng ta đã thấy rong biển, chẳng hạn như tảo bẹ, một trong những loài tạo nên môi trường sống quan trọng nhất ở rặng san hô Great Southern…Nó là nền tảng của rất nhiều đa dạng sinh học. Chúng ta đã thấy rằng, ánh sáng ảnh hưởng đến sự phát triển của nó. Kết hợp với sự nóng lên toàn cầu, điều này thực sự làm tăng tỷ lệ tử vong của chúng”, Mariana Mayer Pinto.
Bà cho biết, một số loài có thể "hưởng lợi" từ việc tăng cường ánh sáng vào ban đêm, điều này có thể giúp thu hút con mồi nhỏ, nhưng bà tin rằng nó tạo ra sự mất cân bằng, trong toàn bộ chuỗi thức ăn.
Một nghiên cứu năm 2016 được công bố trên tạp chí Science Advances cho thấy, Úc có tỷ lệ đất bị ô nhiễm ánh sáng thấp nhất, trong số các quốc gia G20.
Nhưng tính theo đầu người, người Úc nằm trong số những người đóng góp nhiều nhất vào ô nhiễm ánh sáng trên thế giới, một phát hiện dựa trên dữ liệu dân số đã tăng lên đáng kể kể từ đó.
Mặc dù chính phủ có ‘Hướng dẫn Quốc gia về Ô nhiễm Ánh sáng đối với Động vật hoang dã’, Pinto cho biết chúng không có hiệu lực pháp lý.
Đó là lý do tại sao Ogg tham gia vào một chiến dịch, nhằm thiết lập luật pháp quốc gia về ô nhiễm ánh sáng.
Các quốc gia như Đức và Croatia đã ban hành các luật tương tự, trong khi Pháp lần đầu tiên ban hành sắc lệnh về ô nhiễm ánh sáng, vào năm 2013.
Bản kiến nghị của Úc, đã thu được hơn 12.000 chữ ký và được đệ trình lên Hạ viện vào tháng 9 năm ngoái.
Vào tháng 12, Bộ trưởng Môi trường Murray Watt đã đưa ra phản hồi.
"Chính phủ Úc nhận thấy rằng, việc chiếu sáng quá mức hoặc thiết kế kém, có thể ảnh hưởng đến sức khỏe con người, phá vỡ hệ sinh thái và góp phần gây lãng phí năng lượng và khí thải. Chính phủ Úc cũng hợp tác chặt chẽ với Cơ quan Tiêu chuẩn Úc, để hỗ trợ quản lý chiếu sáng tốt hơn... đề xuất về luật pháp quốc gia tiếp theo, đã được ghi nhận”, Murray Watt.
Ogg nói rằng, các cải cách cũng được coi là một biện pháp tiết kiệm chi phí tiềm năng.
"Thật đáng tiếc... bạn biết đấy, nó tiêu tốn năng lượng. Tôi đoán là có rất nhiều vấn đề khác cần xem xét, nhưng điều tôi không hiểu là tại sao nó lại dễ dàng đạt được đến vậy”, Marnie Ogg,.
Còn Lane nói rằng, ô nhiễm ánh sáng ngày càng gia tăng đang đe dọa các nghĩa vụ văn hóa, bằng cách ảnh hưởng đến các biểu tượng của người bản địa, trong trường hợp của ông, đó là rùa cổ dài và dơi nhỏ.
"Khi bạn có một vật tổ, đó là nghĩa vụ phải chăm sóc nó. Khi tôi nghe tin cả hai vật tổ của mình đều bị phá hủy. Điều đó thực sự làm tôi đau lòng, và còn rất nhiều loài động vật khác nữa", Kai Lane.
Ông cũng tổ chức các buổi hội thảo về di sản văn hóa tại các trường học, nơi ông cho biết ô nhiễm ánh sáng hiếm khi được đưa vào chương trình giảng dạy khoa học.
Trong một bài tập, Lane yêu cầu học sinh vẽ các chòm sao, trước khi một tấm vải trắng được đặt lên tác phẩm của họ, mô phỏng cách ánh sáng nhân tạo che khuất bầu trời.
Ông nói rằng nhiều trẻ em rời khỏi bài học, với lời hứa sẽ yêu cầu cha mẹ lắp đặt đèn LED ấm hơn, hoặc tắt đèn ngoài trời quá mức.
Đối với Lane, hy vọng là các thế hệ tương lai có thể trải nghiệm một bầu trời đầy sao, dù là từ cửa sổ phòng ngủ của họ ở vùng hẻo lánh của Úc, hay một thành phố lớn.
"Tôi tin rằng một ngày nào đó, khi tôi trở thành một người lớn tuổi... tôi có thể ngồi trên hiên sau nhà và nhìn lên bầu trời đêm, rồi thấy tất cả các vì sao. Hy vọng rằng, tôi có thể làm điều này ở Melbourne và các khu vực đô thị, rồi có thể nở nụ cười trên khuôn mặt, khi thấy những gì tôi đã tranh đấu”, Kai Lane.
Truy cập sbs.com.au/vietnamese để cập nhật tin tức, các câu chuyện cộng đồng, và podcast mới nhất.
Nghe SBS Tiếng Việt mọi lúc trên ứng dụng SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play.
Theo dõi SBS Vietnamese trên Facebook, Instagram và YouTube để khám phá thêm.
