“Bạn không thể là điều bạn không thấy”, đó là một châm ngôn mà có lẽ bạn đã từng nghe.
Và những người sáng tạo ra Barbie, hãng Mattel cho biết triết lý này chính là lý do họ quyết định sản xuất những búp bê đại diện cho phụ nữ và các bé gái tự kỷ.
Hãng đã gửi búp bê mới đến nữ diễn viên kiêm nhà hoạt động vì người khuyết tật người Úc, Chloe Hayden, và cô không giấu được sự phấn khích khi chia sẻ phản ứng của mình trên mạng xã hội.
"Lớn lên, tôi chưa bao giờ thấy hình ảnh của mình xuất hiện ở đâu cả. Không trong truyền thông và chắc chắn là không trong những món đồ chơi mà tôi từng chơi. Vì vậy, bây giờ được thấy chính mình trong Barbie thật sự khiến tôi kinh ngạc. Và tác động mà điều này sẽ mang đến cho các bé gái nhỏ tuổi thật sự rất thú vị.”
Búp bê này được thiết kế để phản ánh một số cách mà người đa dạng thần kinh (neurodiverse) trải nghiệm thế giới, bao gồm khớp khuỷu tay và cổ tay có thể cử động để thực hiện các động tác tay stimming, ánh mắt hơi tránh nhìn trực tiếp thay vì giao tiếp bằng mắt, cùng các phụ kiện liên quan đến xử lý giác quan và giao tiếp.
Sản phẩm này được phát triển cùng với Mạng lưới Tự Vận Động Người Tự Kỷ (Autistic Self Advocacy Network) cho bộ sưu tập Fashionistas, vốn đã bao gồm các búp bê đại diện cho nhiều tông da, hình thể, tình trạng y tế và khuyết tật khác nhau.
Phó Giáo sư Tâm lý Xã hội và Phát triển tại Đại học Durham, Vương quốc Anh, Monique Botha, tin rằng đây là một bước đi quan trọng.
“Sẽ có rất nhiều trẻ tự kỷ thấy một búp bê Barbie có tai nghe chống ồn và thiết bị AAC (một thiết bị hỗ trợ giao tiếp), và chắc chắn sẽ vô cùng thích thú. Chúng sẽ vui mừng vì có một món đồ chơi phản ánh phần nào trải nghiệm của chúng, giúp chúng thấy chính mình trong hình ảnh của người khác.”
Tiến sĩ Kristyn Somners, nhà khoa học phát triển người Úc và là một người mẹ tự kỷ, cho biết bà sẽ không mua món đồ chơi này cho các con của mình.
Bà gần đây đã đăng một video trên Instagram, giải thích những lo ngại của mình về việc tạo ra một “khuôn mẫu hình ảnh” cho người tự kỷ.
“Và ngay khi búp bê này xuất hiện, trẻ tự kỷ, đặc biệt là các bé gái, sẽ bắt đầu bị so sánh với nó. Vấn đề thứ hai mà tôi thấy là nó tạo ra một ‘cách đúng’ để trở thành người tự kỷ. Nếu tự kỷ của bạn không giống như thế này, nếu bạn không sử dụng thiết bị AAC, nếu bạn stimming rõ ràng, nếu bạn che giấu (các hành vi, thì búp bê này không nói rằng bạn được bao gồm, mà ngầm nói rằng bạn không phải là người tự kỷ đúng cách.”
Tuy nhiên, người sáng tạo nội dung tự kỷ Ellie Middleton cho rằng búp bê này phản ánh một sự thay đổi rộng hơn trong cách nhìn nhận về tự kỷ, không còn chỉ gói gọn trong những hình mẫu mang tính nam truyền thống.
“Cho đến gần đây, tự kỷ vẫn được nhìn nhận là điều chỉ xảy ra với những cậu bé da trắng, và nó gần như là một vấn đề đặc trưng của nam giới. Nó được xem như một loại duy nhất, thay vì là một phổ rộng. Và tôi nghĩ chúng ta đang bắt đầu thấy xã hội dần hiểu rằng phụ nữ cũng có thể tự kỷ, người da màu cũng có thể tự kỷ, và người lớn cũng có thể tự kỷ.”
Trong khi đó, một số người khác lo ngại rằng búp bê Barbie này có thể vô tình củng cố những định kiến, thay vì mở rộng sự hòa nhập.
Giáo sư Botha khuyên rằng, giống như với mọi hình thức đại diện khác, điều này không mang tính phổ quát.
Sẽ có cả một nhóm người tự kỷ không thấy mình trong món đồ chơi này, không cảm thấy được đại diện, và một món đồ chơi không thể đại diện cho tất cả mọi người. Tương tự, từ các nghiên cứu khác, chúng ta biết rằng trẻ em chơi với những búp bê siêu gầy cũng sẽ bị ảnh hưởng cách nhìn nhận về bản thân, và điều này liên quan đến xu hướng mong muốn cơ thể gầy hơn.
Búp bê biểu tượng này nổi tiếng từ những năm 1950 vì thể hiện nhiều nghề nghiệp và bản sắc khác nhau, và phiên bản mới nhất này ra mắt trong bối cảnh chính sách về tự kỷ đang được hình thành trên toàn thế giới.
Nicole Rogerson, Giám đốc điều hành của Tổ chức Nâng cao Nhận thức về Tự kỷ Úc và là cha mẹ của một người lớn tự kỷ, cho biết.
Trong khi cộng đồng người tự kỷ sẽ có nhiều ý kiến khác nhau về búp bê Barbie này, bà tin rằng điều này không phản ánh một tiến bộ thực sự trong việc cải thiện cuộc sống của người tự kỷ.
“Thành thật mà nói, điều này khiến tôi phải trăn trở và nghĩ rằng, xét trong bối cảnh những thách thức lớn mà cộng đồng người tự kỷ đang đối mặt cả ở cấp quốc gia và quốc tế, một con búp bê thực ra không tạo ra nhiều tác động. Điều quan trọng là cộng đồng người tự kỷ có thể nhìn nhận ngày hôm nay và nói ‘tuyệt, có một con búp bê’, nhưng sau đó hãy quay lại với những công việc nghiêm túc mà chúng ta cần thực hiện.”
Một năm trước, Úc đã ra mắt Chiến lược Quốc gia về Tự kỷ đầu tiên, một kế hoạch kéo dài bảy năm với hơn 42 triệu đô la Úc ($42,3 triệu) được dành cho giai đoạn đầu.
Bà Rogerson cho biết đây là thời điểm căng thẳng và nhiều bất định đối với nhiều gia đình.
“Chúng ta biết rằng tự kỷ thường được nhắc đến rất nhiều khi bàn về việc chi phí trong NDIS vượt mức. Chính phủ đang cố gắng kiểm soát các chi phí đó và thực hiện những thay đổi lớn về cách trẻ tự kỷ được tiếp cận can thiệp sớm và giáo dục tại Úc. Những thay đổi này đang diễn ra ngay bây giờ, và các gia đình rất lo lắng về những gì sẽ xảy ra, bởi vì mọi thứ chưa được làm rõ.”
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
