Cuộc tranh luận về tương lai của NDIS đang diễn ra căng thẳng tại Thượng viện Úc, khi chính phủ tìm cách kiềm chế tốc độ gia tăng chi tiêu của chương trình. Dự luật cải cách về cơ bản vẫn giữ nguyên các khoản cắt giảm được đề xuất trong ngân sách tháng Năm. Chính phủ dự kiến tiết kiệm 37,8 tỷ đô la trong vòng bốn năm, trong bối cảnh chi phí NDIS tiếp tục tăng nhanh. Theo các đề xuất hiện nay, ít nhất 160.000 người có thể không còn đủ điều kiện tham gia NDIS.
Dự luật cải cách Chương trình Bảo hiểm Khuyết tật Toàn quốc (NDIS) dự kiến sẽ được Quốc hội Úc thông qua trong tuần này, với sự ủng hộ của Liên đảng, trong khi các tổ chức đại diện người khuyết tật cảnh báo những thay đổi có thể khiến hàng trăm nghìn người mất quyền tiếp cận chương trình.
Trong khi chính phủ cho rằng cải cách là cần thiết để bảo đảm chương trình có thể tồn tại bền vững trong dài hạn, những người phản đối cảnh báo các dịch vụ thay thế do chính quyền tiểu bang và vùng lãnh thổ cung cấp có thể không được triển khai đúng thời hạn.
Tranh luận gay gắt tại Thượng viện
Thượng nghị sĩ Đảng Xanh Jordan Steele-John là một trong những người chỉ trích mạnh mẽ nhất dự luật.
Phát biểu tại Thượng viện, ông nói hàng triệu người khuyết tật đang theo dõi sát cuộc tranh luận.
Ông cáo buộc chính phủ ưu tiên lợi ích của các tỷ phú và các công ty khí đốt thay vì bảo vệ người khuyết tật, đồng thời cho rằng việc cắt giảm NDIS là một lựa chọn sai lầm.
Ông cảnh báo những hậu quả của các cải cách có thể rất nghiêm trọng đối với cộng đồng người khuyết tật.
Những thay đổi được đề xuất đang nhận được sự ủng hộ của Liên đảng sau một loạt cuộc đàm phán cấp lãnh đạo trong tuần qua.
Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi về việc liệu các chương trình hỗ trợ thay thế do các tiểu bang quản lý có thể được thiết lập kịp thời hay không.
Vì sao chính phủ muốn cải tổ NDIS?
NDIS được thành lập nhằm cung cấp hỗ trợ cho người khuyết tật có mức độ cần hỗ trợ cao, giúp họ tiếp cận các dịch vụ và có thể tham gia đầy đủ hơn vào đời sống cộng đồng.
Nhưng chương trình đã phát triển nhanh hơn đáng kể so với những dự báo ban đầu.
Phát ngôn nhân phe Đối lập phụ trách Y tế Anne Ruston cho biết khi NDIS được thiết kế, chương trình dự kiến hỗ trợ khoảng 410.000 người Úc.
Hiện nay, con số này đã lên tới khoảng 782.000 người.
Bà cho rằng tốc độ tăng trưởng này đặt chương trình trước một bước ngoặt và cần có những biện pháp mạnh để kiểm soát chi phí.
Theo bà Ruston, NDIS ban đầu được dự tính có chi phí khoảng 13,6 tỷ đô la, nhưng mức chi tiêu hiện nay đã vượt quá 50 tỷ đô la mỗi năm.
Bà cũng chỉ trích chính phủ vì đã nhiều lần đặt mục tiêu giảm tốc độ tăng trưởng của chương trình nhưng chưa đạt được.
Theo bà, chính phủ từng cam kết vào tháng 8 năm 2023 sẽ giảm tốc độ tăng trưởng xuống còn 8%, sau đó tiếp tục đặt mục tiêu 5–6% vào tháng Giêng năm nay.
Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng hiện vẫn ở mức gần 11%.
Mục tiêu mới trong ngân sách năm nay là giảm tốc độ tăng trưởng xuống chỉ còn khoảng 2%.
Ít nhất 160.000 người có thể bị loại khỏi NDIS
Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là việc đưa vào một công cụ đánh giá mới để xác định ai tiếp tục đủ điều kiện tham gia NDIS.
Công cụ này hiện vẫn đang được xây dựng.
Những người không đáp ứng bài kiểm tra mới về mức độ suy giảm khả năng thực hiện chức năng có thể không còn được hỗ trợ trực tiếp thông qua NDIS. Chính phủ cho biết những người này sẽ được hỗ trợ thông qua một hệ thống mới được gọi là 'foundational supports', tức các dịch vụ hỗ trợ nền tảng nằm ngoài NDIS.
Các dịch vụ này sẽ được chính phủ liên bang và các chính quyền tiểu bang cùng tài trợ, với một quỹ mới trị giá 10 tỷ đô la trong vòng năm năm.
Một ví dụ là chương trình Thriving Kids, trị giá 2 tỷ đô la, nhằm hỗ trợ trẻ em mắc chứng tự kỷ và trẻ bị chậm phát triển.
Tuy nhiên, các tổ chức đại diện người khuyết tật cho rằng những dịch vụ mới này không nhất thiết có thể thay thế các hỗ trợ hiện có trong NDIS.
Quyền Giám đốc Điều hành tổ chức People with Disability Australia, Megan Spindler-Smith, cho biết các tiểu bang đã nói rõ rằng họ khó có thể cung cấp các dịch vụ thay thế theo hình thức “một đổi một”.
Đặc biệt, chương trình Thriving Kids hiện chỉ tập trung vào trẻ em đến tám tuổi.
Điều này dẫn đến câu hỏi lớn về tương lai của những trẻ trên tám tuổi, thanh thiếu niên và người trưởng thành có nhu cầu hỗ trợ nhưng có thể không còn đủ điều kiện tham gia NDIS.
Bà Spindler-Smith cho rằng hiện vẫn chưa có đủ thông tin để biết những người này sẽ nhận được hỗ trợ gì.
Bà cũng cảnh báo không phải tất cả các tiểu bang đều hoàn toàn đồng thuận với mọi phần của kế hoạch.
Theo bà, điều này làm dấy lên nguy cơ người khuyết tật có thể bị “lọt qua những khoảng trống” giữa hệ thống NDIS và các dịch vụ hỗ trợ mới.
Chính phủ tin các dịch vụ thay thế sẽ sẵn sàng
Bộ trưởng Y tế Mark Butler cho biết chính phủ tin tưởng các tiểu bang và vùng lãnh thổ có thể xây dựng hệ thống hỗ trợ mới đúng thời hạn.
Ông thừa nhận vẫn còn rất nhiều việc phải làm.
Đặc biệt, các hệ thống mới cần phải hỗ trợ những người có thể không còn nằm trong NDIS sau khi bài kiểm tra mới được áp dụng, bao gồm trẻ em lớn hơn và người trưởng thành.
Phần lớn các dịch vụ hỗ trợ nền tảng dự kiến được triển khai từ đầu năm 2028.
Tuy nhiên, các tổ chức đại diện người khuyết tật cho rằng thời gian chuẩn bị đang quá ngắn và chưa có đủ bảo đảm pháp lý để bảo vệ những người có nguy cơ bị loại khỏi NDIS.
Một lĩnh vực khác của NDIS dự kiến bị cắt giảm là các dịch vụ hỗ trợ xã hội và cộng đồng.
Đây là những dịch vụ giúp người tham gia ra khỏi nhà, gặp gỡ những người khác, duy trì các mối quan hệ và tham gia vào đời sống cộng đồng.
Thượng nghị sĩ độc lập đại diện Lãnh thổ Thủ đô Úc, David Pocock, cảnh báo việc cắt giảm những hỗ trợ này có thể khiến người khuyết tật trở nên cô lập hơn.
Ông nhắc lại những cảnh báo của Ủy ban Hoàng gia về Người khuyết tật về các nguy cơ liên quan đến tình trạng cô lập và tách biệt, trong đó có bạo lực, lạm dụng và bóc lột.
Theo ông, nguồn tài trợ cho các dịch vụ hỗ trợ xã hội và cộng đồng không chỉ là một khoản chi tiêu mà còn đóng vai trò như một biện pháp bảo vệ người khuyết tật.
Gian lận chỉ chiếm một phần nhỏ khoản tiết kiệm
Một phần đáng chú ý khác trong cuộc tranh luận là vấn đề gian lận và lãng phí trong NDIS.
Chính phủ và Liên đảng đều cho rằng cần phải làm nhiều hơn để bảo đảm tiền thuế được sử dụng đúng mục đích.
Tuy nhiên, phân tích của Grattan Institute cho thấy việc chống gian lận chỉ đóng góp một phần tương đối nhỏ trong tổng số tiền tiết kiệm dự kiến từ các cải cách.
Theo bản đệ trình của viện nghiên cứu này gửi ủy ban Thượng viện, các khoản tiết kiệm từ việc chống gian lận chiếm khoảng 2% tổng số tiền tiết kiệm, tương đương khoảng 900 triệu đô la.
Grattan Institute cho rằng NDIS có thể được đưa về một nền tảng tài chính bền vững mà không cần thực hiện những khoản cắt giảm đang được đề xuất.
Trong khi đó, bà Anne Ruston cho rằng chính phủ cần làm nhiều hơn nữa để thu hồi những khoản tiền bị thất thoát do gian lận hoặc thanh toán không đúng quy định.
Bà dẫn số liệu từ Cơ quan Kiểm toán Quốc gia Úc, theo đó có thể có tới 10% các khoản thanh toán là không tuân thủ quy định, không chính xác hoặc gian lận.
Theo cách tính của bà, với quy mô chi tiêu hiện nay, con số này có thể lên tới khoảng 5 tỷ đô la mỗi năm.
Dự luật cải cách NDIS đã được một ủy ban Thượng viện xem xét.
Ủy ban nhận được khoảng 4.500 bản đệ trình và nghe nhiều lời khai đầy cảm xúc từ các bên liên quan.
Dù vậy, ủy ban vẫn khuyến nghị Quốc hội thông qua dự luật với phần lớn nội dung được giữ nguyên.
Đảng Xanh đã giành được một số sửa đổi, trong đó có những biện pháp nhằm giải quyết lo ngại về quyền hạn của bộ trưởng trong việc thực hiện các khoản cắt giảm trong tương lai.
Một số thay đổi cũng nhằm tăng tính minh bạch trong việc sử dụng các hệ thống ra quyết định tự động.
Một điều khoản mới được bổ sung nhằm ngăn người tham gia bị buộc phải chấp nhận những biện pháp hạn chế nhất định, chẳng hạn như bị ép sử dụng thuốc, để được tiếp tục nhận hỗ trợ.
Tuy nhiên, những thay đổi này chưa đủ để thuyết phục các tổ chức đại diện người khuyết tật rằng các vấn đề căn bản đã được giải quyết.
Người khuyết tật nói họ chưa được tham vấn đầy đủ
Một trong những lời chỉ trích mạnh mẽ nhất nhắm vào cách thức chính phủ xây dựng các cải cách.
Megan Spindler-Smith cho biết cộng đồng người khuyết tật đã nhiều lần cảnh báo Quốc hội về những tác động mà cải cách có thể gây ra đối với cuộc sống của họ.
Bà nói cộng đồng không tin rằng những cảnh báo đó đã được lắng nghe đầy đủ.
Thượng nghị sĩ Anne Ruston cũng thừa nhận quá trình điều tra của Thượng viện cho thấy sự phẫn nộ và đau lòng của nhiều người khuyết tật.
Bà cho rằng một trong những vấn đề nổi bật là cộng đồng người khuyết tật, các tổ chức đại diện cho họ, và thậm chí các bộ trưởng phụ trách vấn đề này ở các tiểu bang và vùng lãnh thổ đã không được tham vấn đầy đủ trước khi các cải cách được công bố.
Ủy viên phụ trách Phân biệt đối xử với Người khuyết tật Rosemary Kayess đã kêu gọi tạm dừng tiến trình, để có thể thực hiện một cách tiếp cận thận trọng hơn và tiến hành tham vấn đầy đủ.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
