Danh tính có thể có ý nghĩa khác nhau đối với những người khác nhau. Khi nói đến chuyển đổi mã - codeswitch -hay thay đổi lối sống, đó là điều mà nhiều người gặp phải, đôi khi thậm chí không nhận ra. Việc nầy tốt, xấu ra sao, cũng như cách nó biểu hiện trong các tình huống khác nhau, tại nơi làm việc và cuộc sống hàng ngày.
“Mỗi người trong chúng ta đều có hiểu biết riêng về việc chuyển mã hay thay đổi lối sống".
"Trong thế giới của tôi, đó là sự chuyển đổi giới tính của tôi, về cách tôi thể hiện bản thân với sắc tộc của mình, đôi khi tôi còn phải che giấu niềm tin của mình”, Budi Sudarto.
Đó là lời của Budi Sudarto, một huấn luyện viên và nhà tư vấn về sức khỏe tâm thần chuyên về sự hội nhập, liên kết và công bằng.
Là một người theo đạo Hồi và là thành viên của cộng đồng người đồng tính, Budi cho biết cách họ buộc phải chuyển đổi trong cuộc sống và tương tác hàng ngày, có thể biểu hiện theo những cách khác nhau.
“Bạn biết sẽ không an toàn khi xin phép nghỉ để tham dự các lễ hội tôn giáo, hoặc hỏi địa điểm có phòng cầu nguyện hay nơi làm việc có phòng cầu nguyện, cũng là không an toàn".
'Vì vậy, bản thân nó là chuyển đổi hay thay đổi lối sống".
"Bạn biết đối với những người khác, nó có thể là một cái gì đó khác, nhưng tôi nghĩ tất cả chúng ta phải bắt đầu nhận ra rằng, việc chuyển mã xuất phát từ sự kỳ vọng của nhóm thống trị đối với nhóm thiểu số tuân theo các chuẩn mực của họ, tuân theo văn hóa của họ, để có cảm tưởng được chấp nhận”, Budi Sudarto.
Vậy chuyển mã - codeswitch - hay thay đổi cách sống là gì?
Một bài báo năm 2019 của Harvard Business Review có tiêu đề 'Chi phí của việc chuyển đổi', mô tả thuật ngữ này là việc điều chỉnh phong cách nói, ngoại hình, hành vi và biểu hiện của một người, theo những cách sẽ tối ưu hóa sự thoải mái của người khác, để đổi lấy sự đối xử công bằng, dịch vụ chất lượng và việc làm cùng những cơ hội.
Mặc dù mọi người đều bị ảnh hưởng bởi việc chuyển đổi, nhưng thực tế này thường có thể được nâng cao, đối với những người có nguồn gốc bị gạt ra ngoài lề chủng tộc, đặc biệt là ở những môi trường thiếu tính đa dạng hoặc hòa nhập.
Budi nói với họ rằng, có những lúc việc chuyển đổi ở nơi làm việc, đã trở nên quá cố hữu đến mức họ thường không nhận ra, cho đến khi thực tế là mình đang làm việc đó.
“Bạn biết người Úc thích đi chơi vào tối thứ Sáu sau giờ làm việc, họ thích uống rượu với đồng nghiệp".
"Hồi đó tôi nghĩ đó chỉ là văn hóa nơi làm việc thôi, được rồi chúng ta đi chơi và giao lưu sau giờ làm việc và như chúng ta biết, thường thì cuộc trò chuyện trong thời gian giao lưu đó, có tác động thực sự đến nơi làm việc".
"Vì vậy ý tưởng được truyền đi hoặc thông tin được tiết lộ, tất cả đều diễn ra trong môi trường không chính thức, sau đó tôi nhận ra rằng sau khi rời nơi làm việc, tôi thực sự đang chuyển đổi".
"Tôi thực sự đang cố gắng để được chấp nhận trong một không gian, mà không phải lúc nào tôi cũng cảm thấy an toàn, hoặc không nhất thiết lúc nào tôi cũng muốn tham gia".
"Tuy nhiên vẫn có nỗi sợ hãi rằng, 'Nếu tôi không tham gia thì tôi có thể bỏ lỡ, bị bỏ ra ngoài. Nếu tôi không tham gia, thì họ có thể không coi tôi là một thành viên của đội', rồi nếu họ không coi tôi là một thành viên của đội, thì điều đó sẽ gây ra hậu quả thực sự cho nghề nghiệp của tôi”, Budi Sudarto.
Mặc dù thành thạo việc chuyển đổi qua lại hàng ngày có thể là một thách thức, nhưng đối với những người khác, việc chuyển đổi không phải lúc nào cũng liên quan đến trải nghiệm tiêu cực.
Bà Catherine Madziva sinh ra ở Zimbabwe và dành phần lớn cuộc đời mình lớn lên ở Úc.
"Tôi muốn nói với những người nghe ngay bây giờ rằng, nếu bạn nhắm mắt lại và nghe giọng nói của tôi, bạn có thể không nghĩ rằng tôi đến từ một quốc gia Châu Phi, đây là kết quả của việc chuyển đổi, đây là kết quả của cuộc di cư mà cha mẹ tôi phải gánh chịu".
"Đây là kết quả của việc giống như một 'cuộc sống tốt đẹp hơn', mà khi chuyển đổi thì có những yếu tố của bản thân mà chúng ta cũng phải buông bỏ".
"Đó là thực tế đáng buồn đôi khi bạn thực sự giỏi chuyển đổi, bởi vì bạn có thể chuyển đổi trở lại hay không, bạn có thể nói giống như những người còn lại của bạn không, bạn có thể phát âm giống như dì, chú của mình và thực hiện những cuộc trò chuyện đó bằng ngôn ngữ bản địa hay không, đôi khi bạn không thể”, Catherine Madziva.
Bà Catherine làm việc như một người, liên quan đến các vấn đề thanh thiếu niên.
Trong suốt sự nghiệp của mình, bà đã tổ chức các đêm dành cho các cô gái và các buổi không gian an toàn cho những người Úc gốc Zimbabwe, nơi họ có thể thảo luận về các vấn đề sắp đến tuổi trưởng thành, bao gồm sức khỏe tâm thần, các mối quan hệ, vấn đề tài chính và chiếu phim riêng xoay quanh ‘Người da đen và Người đẹp da đen’.
Bà cũng đăng quang Hoa hậu Sahara, một cuộc thi sắc đẹp tập trung vào phụ nữ châu Phi, mở rộng tiêu chuẩn sắc đẹp và quảng bá người Úc gốc Phi, trên các phương tiện truyền thông chính thống.
Bà cho biết, mặc dù việc chuyển đổi có mặt tối nhưng về bản chất, bà không tin đó là điều xấu, đặc biệt là khi nói đến ngôn ngữ.
“Việc đó cho thấy sự thông thạo về ngôn ngữ học".
"Khi tôi nói chuyện với ông bà của mình, tôi sẽ sử dụng một loại ngôn ngữ khác khi nói chuyện với họ, so với khi tôi ở văn phòng với đồng nghiệp, hay khi tôi nói trước công chúng, đó là tất cả các hình thức chuyển đổi mã”, Catherine Madziva.
Bà cho biết việc chuyển đổi thông qua ngôn ngữ, đã giúp bà thúc đẩy các kết nối và mối quan hệ gần gũi hơn với bạn bè và gia đình, giống như ông bà của bà, những người nói tiếng Shona, một thứ ngôn ngữ Bantu của người Shona ở Zimbabwe.
“Lý do tôi muốn nhấn mạnh rằng, việc chuyển đổi không phải lúc nào cũng xấu, là vì bạn sẽ cảm thấy thoải mái khi nói theo một cách cụ thể, với những người mà bạn cảm thấy thoải mái".
"Khi bạn đùa giỡn với bạn bè và có những câu chuyện cười, những cuộc trò chuyện nội tâm, hoặc những cụm từ cụ thể hoặc cách nói cụ thể, đó là cách bạn đang kết nối với bạn bè và cảm thấy thoải mái".
"Cách mà tôi sẽ nói đối với ông bà tôi và cách xưng hô trang trọng hơn với họ, là cách chuyển đổi mã, và đó là cách mà chúng tôi cảm thấy được kết nối, vì tôi đang sử dụng ngôn ngữ cụ thể".
"Tôi đang thể hiện sự tôn trọng nhất định với họ mà họ cảm thấy như thế này, ‘Ồ cháu tôi đã làm điều này, chúng tôi có thể giao tiếp theo cách đặc biệt này”, Catherine Madziva.
Trong khi bà Catherine coi những hình thức chuyển đổi này là tích cực, bà nói rằng việc thực hành này có thể trở nên bất lợi khi cảm thấy cần phải thực hiện, vì lý do an toàn hoặc để không bỏ lỡ cơ hội.
“Chỉ khi trong hoàn cảnh mà bạn cảm thấy sự an toàn của tôi bị đe dọa, hoặc mức độ khó chịu như bạn, thì lúc này tôi mới cần thay đổi bản thân, hoặc cách nói chuyện".
"Đó là lúc chúng ta rơi vào lãnh thổ nguy hiểm hơn, bởi vì bạn đã không nói theo cách cụ thể đó, hoặc theo cách mà người khác hiểu bạn".
"Đó là lúc nó đi vào lãnh thổ hỗ trợ các hệ thống phân biệt chủng tộc, khi một số cơ hội nhất định bị từ chối đối với bạn vì chủng tộc của bạn và ngôn ngữ là một phần của chủng tộc, một phần của văn hóa, hay một phần của bản sắc”, Catherine Madziva.
Khi còn niên thiếu, bà Catherine đã thay đổi thứ tự tên của mình một cách hợp pháp.
Bà cho biết cơ hội việc làm, là yếu tố thúc đẩy quyết định đó.
“Để hiểu một chút về bối cảnh, tên đầu tiên của tôi là Buhlebenkosi và tên thứ hai của tôi là Catherine, và rõ ràng là tôi chọn Catherine".
"Tôi cũng đã thay đổi thứ tự tên của mình một cách hợp pháp, để bây giờ trên tất cả các tài liệu chính thức của tôi, đó là Catherine Buhlebenkosi Madziva và đó là cuộc trò chuyện mà tôi đã có khi còn nhỏ với cha mẹ mình".
"Có lẽ chuyện này xảy ra trước khi tôi tốt nghiệp trung học, vâng tôi còn rất trẻ và cuộc trò chuyện xoay quanh việc, mọi người sẽ nhìn nhận tôi như thế nào ở nơi làm việc, điều đó sẽ như thế nào?".
"Cha mẹ tôi không muốn tôi bị từ chối những cơ hội đặc biệt vì tên của tôi khó, khác hoặc xa lạ đối với những người có khả năng tuyển dụng tôi”, Catherine Madziva.
Bà ấy nói rằng, có một yếu tố bảo vệ khi dùng tên Catherine.
“Tôi không cần phải khuyến dụ mọi người nói tên Buhlebenkosi, hay 'điều đó có nghĩa là gì', hoặc 'tôi nói có đúng không?'.
"Vì vậy, nó chắc chắn đã cứu tôi về mặt đó, nhưng cũng có một chút đau lòng về điều đó, bởi vì tôi thực sự yêu thích tên của mình và ý nghĩa đằng sau nó".
"Đó là xoay quanh Chúa và vẻ đẹp của Chúa, tôi nghĩ đó là một cái tên đẹp đến mức đáng tiếc, là tôi không sử dụng hàng ngày".
"Nhưng vẻ đẹp chung quanh việc chuyển và yếu tố thuộc về này, là khi tôi ở cùng với những người gốc Nam Phi, đặc biệt là người Zimbabwe, những người có thể gọi tên tôi, sẽ có lúc tôi thích thở ra kiểu như hiểu điều đó".
"Tôi không cần phải giải thích ý nghĩa tên của tôi, không cần phải giải thích cách phát âm nó".
"Và yếu tố chuyển đổi đó có thể quay trở lại tiếng mẹ đẻ, hoặc trở thành những người chỉ hiểu ngôn ngữ và các chuẩn mực văn hóa, chính là khoảnh khắc lệ thuộc của sự thống nhất, nếu bạn muốn”, Catherine Madziva.
Bà còn nói rằng việc thực hiện những thay đổi này, đã cứu bà khỏi những trải nghiệm khó chịu.
“Tôi cảm thấy ổn, với việc mọi người không thể phát âm tên tôi".
"Trong bối cảnh của Úc, chúng ta rất đa văn hóa và rất đa dạng về trải nghiệm, giữa các thế hệ và mặt khác, không phải ai cũng lớn lên ở Zimbabwe, cũng như không phải ai cũng hiểu được ngôn ngữ của người Zimbabwe".
"Vì vậy điều tự nhiên là, không phải ai cũng có thể phát âm được tên tôi".
"Tôi không chống lại mọi người theo cách, giống như có một số từ hoặc một số thứ nhất định mà tôi không thể phát âm, vì tôi không lớn lên học những ngôn ngữ đó”, Catherine Madziva.
Việc chuyển đổi theo cách hết sức tế nhị và thay đổi tùy theo ngữ cảnh.
Huấn luyện viên sức khỏe tâm thần Budi Sudarto cho biết, sự giao thoa của việc trở thành một người di cư, với danh tính đa dạng của người đồng tính và chuyển giới, sẽ tạo thêm một lớp phức tạp khác trong việc nắm giữ vị trí của chính họ trên thế giới.
“Vì vậy trước khi họ bắt đầu nói những điều như, 'Ồ, tôi không hiểu bạn', hoặc 'Bạn có thể nói tiếng Anh tốt hơn không', hay 'Bạn có thể cư xử theo cách nào đó được không vì bạn biết, đây là một môi trường chuyên nghiệp’ hay bất cứ điều gì tương tự".
"Tôi chỉ muốn mọi người biết rằng, những phát biểu và nhận xét đó thực sự gây tổn thương, vì nó nêu bật quan điểm 'Chúng tôi không giống bạn, vì vậy bạn cần phải ngang hàng với chúng tôi và bạn cần bảo đảm rằng, bạn làm mọi thứ có thể để có thể giống chúng tôi.'
"Họ sẽ không bao giờ coi chúng ta giống nhau, nhưng đủ gần để giống chúng ta”, Budi Sudarto.
Vì vậy có một số từ nhất định mà bạn sẽ sử dụng, hoặc có một số cách phát âm nhất định mà bạn sẽ sử dụng, để có thể điều chỉnh cho phù hợp với nền văn hóa chính, nền văn hóa chủ đạo, để bạn không bị bỏ qua trong việc thăng tiến, hầu bạn trông và được coi là thân thiện hơn, để bạn gần giống như một trong số chúng tôi, Catherine Madziva.
Budi cho biết những nhận xét như thế này có thể khiến mọi người xa lánh và tạo ra cảm giác áp lực phải tuân thủ.
“Vì vậy, tôi chỉ muốn mọi người nhận thức được việc đưa ra những nhận xét đó và thực sự kiểm tra là, liệu điều tôi sắp nói với người khác có hữu ích không, hay nó sẽ khiến họ bị tổn thương và khiến họ cảm thấy có ý nghĩa khác của sự xa lánh?".
"Nếu tôi cảm thấy những gì tôi sắp nói với họ thực sự sẽ khiến họ xa lánh hơn nữa, thì tôi có quyền gì để nói điều đó với người khác?".
"Tại sao tôi lại cảm thấy có đặc quyền và có đủ quyền, để khiến người khác cảm thấy kém cỏi hơn, trừ khi họ đang chuyển đổi theo tiêu chuẩn của tôi?", Budi Sudarto.
Còn bà Catherine thừa nhận cách bà trải nghiệm việc chuyển đổi mã, khác với những người di cư khác.
“Bởi vì trong những thời điểm quan trọng của cuộc đời, tôi đã tung hứng hai danh tính này, một điều mà cha mẹ hoặc ông bà không nhất thiết phải làm theo theo cùng một cách".
"Đôi khi với trải nghiệm của người di cư hoặc người tị nạn, họ đã thực hiện bước đi đó với tư cách là những người trưởng thành hoàn chỉnh, đôi khi là với trẻ em".
"Vì vậy khả năng linh hoạt hơn về mặt ngôn ngữ học và cách họ giao tiếp sẽ cứng nhắc hơn một chút đối với những người đã di cư, chẳng hạn như lúc 5 tuổi, 10 tuổi".
"Đối với họ việc chuyển mã gần như bị ép buộc ,bởi vì họ sẽ nói một số từ nhất định với một giọng cụ thể và sau đó ai đó sẽ sửa chúng".
"Họ đang cố gắng sửa chữa và yêu cầu họ nói theo một cách cụ thể không tự nhiên đối với họ".
"Trong khi đó, không nhất thiết ai đó sẽ làm điều đó với tôi, vì tôi đã thành thạo điều đó rồi”, Catherine Madziva .
Được biết cách thức mọi người chuyển mã, cũng có thể mở rộng sang thực phẩm và cách ăn mặc.
Bà Catherine cho biết, những cân nhắc này cũng áp dụng cho bà, đặc biệt là khi quyết định nên mang theo gì trong hộp cơm trưa khi còn nhỏ, lúc đang cố gắng hòa nhập ở trường.
“Khi mới đến Úc, tôi mới 5 tuổi và mọi người cứ nói về Vegemite, rõ ràng là tôi và cha mẹ tôi chưa bao giờ nghe nói đến Vegemite đến từ Zimbabwe".
"Thế là tôi nói, 'Mẹ ơi, chúng ta phải có Vegemite. Ngày mai con sẽ ăn nó trên bánh sandwich và con sẽ đến lớp với bạn bè’, thế là tôi có được Vegemite".
"Mẹ tôi rất vui mừng cho tôi và tôi không muốn thử nó ở nhà, mà muốn thử nó với bạn bè trên sân chơi vào giờ giải lao và ăn trưa, đó là những gì chúng tôi đã làm".
"Tôi ngồi xuống với các bạn của mình, tất cả chúng tôi ngồi thành vòng tròn, họ đang ngồi chờ đợi và tôi đã rất hào hứng".
"Rồi tôi đã cắn một miếng lớn vào chiếc bánh sandwich có Vegemite này, tôi không nghĩ mình từng nếm thứ gì tệ hơn trong đời".
"Nhưng đó là một khoảnh khắc quan trọng trong tâm trí tôi, trải nghiệm văn hóa này, nơi môi trường kêu gọi tôi ăn bánh mì Vegemite".
"Tôi nghĩ trong khoảng hai, ba ngày, có lẽ tôi vẫn ăn bánh sandwich Vegemite, chỉ vì tôi muốn giống như bạn bè của mình và ở trong một môi trường mới, tôi muốn được hoà nhập, nhưng có lúc tôi nghĩ, 'Tôi không thể, tôi không thể làm điều này', tôi không thể lăn bánh sandwich Vegemite được".
"Vì vậy tôi sẽ mang theo những món ăn nhẹ từ nền văn hóa của chúng tôi, những chiếc bánh rán truyền thống nhỏ và những thứ tương tự, để chia sẻ với bạn bè của tôi”, Catherine Madziva .
Bây giờ khi đã trưởng thành, bà Catherine cho biết những cân nhắc này bắt nguồn từ những quyết định, chung quanh việc nên mặc gì hoặc không nên mặc gì, cho dù đó là ở nơi làm việc hay nơi khác.
“Những ngày đa văn hóa ở trường, là những ngày tôi được mặc trang phục truyền thống và trang phục châu Phi, hay những ngày như ‘Ngày Hòa hợp’ là lúc tôi có thể đến văn phòng trong trang phục truyền thống".
"Nhưng nếu đó chỉ là một ngày thứ Ba ngẫu nhiên, tôi chỉ biết rằng đó sẽ là chủ đề để trò chuyện’ nếu tôi mặc một chiếc váy in họa tiết châu Phi’ hoặc đeo khuyên tai trông truyền thống hơn một chút, tôi đoán điều này thấm vào cảm xúc của việc phải trở nên khác biệt".
"Tôi sẽ không nói rằng đó là một hành vi khá kỳ quặc, nhưng chắc chắn là sự vận dụng về mặt cảm xúc, khi bạn phải chuẩn bị tinh thần để biết rằng, 'Được rồi, tôi sẽ đến văn phòng, tôi sẽ tham dự sự kiện này, tôi sẽ đi chơi, tôi đang ăn tối và tôi đang đội khăn trùm đầu, hoặc tôi đang đeo bông tai, đồ trang sức hoặc giày có in hình châu Phi, hoặc bất cứ thứ gì có thể.' Phải tự phấn khích trước những cuộc trò chuyện mà tôi sẽ có, khi tôi chỉ muốn mặc một bộ trang phục dễ thương mà thôi”, Catherine Madziva.
Trong khi việc chuyển đổi mã có thể trông khác nhau tùy thuộc vào mỗi người, nhưng Budi cho biết có một số điều họ tin rằng, có thể thực hiện được ngay cả trên sân chơi.
“Thật đáng buồn, chúng ta đang sống trong một xã hội mà bạn càng là người Úc, thì bạn càng được chấp nhận theo một cách nào đó, rồi bạn càng có thể vượt qua được".
"Tôi biết chúng tôi là những người dân tộc nhập cư, chúng tôi nói chuyện với nhau".
"Chúng tôi cứ nói với nhau, 'Tại sao chúng ta phải tuân theo tiêu chuẩn của họ và tại sao họ không thể bắt đầu tìm hiểu bản sắc của chúng ta, những nền văn hóa tươi đẹp, những cái tên độc đáo của chúng ta, rồi phong cách ăn mặc độc đáo của chúng ta hay cách chúng ta nói chuyện, cách chúng ta tương tác với nhau?'. "Nếu có sự hội nhập đúng đắn của nhiều nền văn hóa, thì tất cả chúng ta nên học hỏi lẫn nhau, thay vì chỉ mong đợi một bên hoặc một bên đi theo nhóm thống trị”, Budi Sudarto.
Còn bà Catherine cho biết khi bước vào tuổi trưởng thành, bà tìm cách đòi lại bất kỳ sự dè dặt nào mà bà có thể có, về cách mọi người nhìn nhận bà trong xã hội Úc.
“Giống như hầu hết trẻ em có nền tảng văn hóa và ngôn ngữ đa dạng, luôn có thái độ từ chối văn hóa, từ chối các món ăn truyền thống và không muốn bị nhìn thấy đang ăn những món ăn truyền thống của mình, khi người khác mang bánh sandwich, salad, hoặc bất cứ thứ gì khác".
"Nhưng tôi có thể nói, , tôi và những người bạn của tôi làm ví dụ, điều này giống như việc lấy lại các món ăn truyền thống của chúng ta, bằng cách trình bày hoặc thể hiện toàn bộ con người chúng ta trong mọi không gian, điều mà tôi nghĩ là thực sự đẹp đẽ”, Catherine Madziva .
Nói chung, bà Catherine cho biết việc chuyển đổi mã có thể có lợi và cần thiết khi di chuyển trong cuộc sống, nhưng thừa nhận rằng nó cũng có mặt tối nữa.
“Bạn có thể giao tiếp theo nhiều cách khác nhau, nhưng khi nói điều đó, tôi không phải không biết rằng đôi khi việc chuyển đổi mã xảy ra như một yếu tố bảo vệ".
"Nếu bạn biết rằng tiếng Anh có thể giống như tiếng Anh với bạn là ngôn ngữ thứ ba hoặc thứ tư, bởi vì bạn nói các ngôn ngữ khác, bạn có thể nói tiếng Anh với một biến điệu hoặc một giọng đặc biệt".
"Vì vậy có một số từ nhất định mà bạn sẽ sử dụng, hoặc có một số cách phát âm nhất định mà bạn sẽ sử dụng, để có thể điều chỉnh cho phù hợp với nền văn hóa chính, nền văn hóa chủ đạo, để bạn không bị bỏ qua trong việc thăng tiến, hầu bạn trông và được coi là thân thiện hơn, để bạn gần giống như một trong số chúng tôi”, Catherine Madziva.
