Bước vào một siêu thị quen thuộc, bạn nhặt chiếc giỏ hàng mà không hề hay biết ống kính trên cao đã kịp quét sạch từng đường nét trên khuôn mặt mình. Những gì bắt đầu như một biện pháp bảo vệ an toàn lao động đang âm thầm biến thành mạng lưới giám sát diện rộng. Hiện tượng "xâm nhập mở rộng" (scope creep) đang diễn ra: dữ liệu sinh trắc học duy nhất của bạn dần bị thu thập, phân tích và có thể bị thương mại hóa. Liệu chúng ta có đang tự do trao đi quyền riêng tư vô giá chỉ để đổi lấy một hộp sữa?
Từ cái gật đầu bảo vệ an ninh siêu thị đến nguy cơ biến người tiêu dùng thành đối tượng giám sát diện rộng: Khi ranh giới riêng tư bị xóa bỏ.
Một người tiêu dùng bước vào siêu thị, cầm lấy chiếc giỏ hàng để bắt đầu mua sắm thường nhật. Ít ai ngờ rằng, ngay trong khoảnh khắc ngắn ngủi ấy, ống kính máy quay trên cao đã kịp quét qua và ghi lại toàn bộ đường nét khuôn mặt của họ. Đây không phải là viễn cảnh trong một bộ phim viễn tưởng về tương lai, mà đang dần trở thành thực tế sinh hoạt hàng ngày đối với người dân Úc.
Ban đầu, các hệ thống bán lẻ chỉ dừng lại ở cổng kiểm soát an ninh tại lối ra hoặc ống kính giám sát khu vực tự thanh toán. Nhưng giờ đây, những gã khổng lồ ngành bán lẻ đã tiến thêm một bước dài: thử nghiệm công nghệ nhận diện khuôn mặt trên quy mô lớn. Sự chuyển dịch này đang làm dấy lên những làn sóng tranh cãi dữ dội giữa một bên là bài toán bảo vệ an toàn lao động và một bên là mối lo ngại về sự xói mòn quyền tự do cá nhân.
Bài toán an ninh và sự gia tăng hành vi bạo lực
Quyết định đưa công nghệ nhận diện khuôn mặt vào cửa hàng xuất phát từ thực trạng gia tăng bạo lực tại nơi làm việc. Vào tháng 8, hai chuỗi siêu thị hàng đầu là Coles và Woolworths đã triển khai thử nghiệm hệ thống này nhằm ngăn chặn làn sóng tội phạm bán lẻ. Theo một khảo sát do công đoàn thực hiện trên khoảng 3.000 nhân viên, có tới một phần ba lực lượng lao động ngành bán lẻ cảm thấy không an toàn khi làm việc.
Những số liệu thực tế được công bố ghi nhận mức độ nghiêm trọng của vấn đề. Coles cho biết trong hai năm qua, số vụ việc ngược đãi và xúc phạm nhân viên bán lẻ tại bang Victoria đã tăng tới 85%. Những hình ảnh quay lại các vụ xô xát, hành vi hung hãn hướng về phía nhân viên thu ngân khiến các đại diện ngành công nghiệp khẳng định đây là giải pháp bắt buộc để bảo vệ sự an toàn của con người.
Về mặt kỹ thuật, công nghệ này hoạt động bằng cách phân tích các đặc điểm chi tiết trên gương mặt của một cá nhân, từ đó tạo ra một mã kỹ thuật số duy nhất. Mã này được đối chiếu với cơ sở dữ liệu có sẵn nhằm phát hiện kịp thời những đối tượng từng có hành vi bạo lực hoặc tái phạm tội. Dù cả Coles và Woolworths đều chưa đưa ra tuyên bố chính thức về việc áp dụng rộng rãi công nghệ này trên toàn hệ thống cửa hàng tại Úc, họ xác nhận đang tìm kiếm mọi phương án để nâng cao mức độ an toàn cho cả khách hàng lẫn đội ngũ nhân viên.
Hiệu ứng "xâm nhập mở rộng" và nỗi lo lạm dụng dữ liệu
Mặc dù mục tiêu ban đầu được tuyên bố là bảo vệ an ninh, các chuyên gia công nghệ và nhân quyền lại đưa ra cảnh báo gay gắt về hiện tượng "xâm nhập mở rộng" (scope creep hay function creep). Đây là hiện tượng xã hội chấp nhận cho phép một công nghệ xâm nhập từng bước nhỏ, cho đến khi nó tích tụ thành một hệ thống giám sát dày đặc vượt xa khỏi mục đích ban đầu.
"Chúng ta tặc lưỡi bỏ qua, và rồi đột nhiên bạn thấy công nghệ được xếp lớp để sử dụng cho những mục đích xâm phạm quyền riêng tư sâu sắc hơn," Lauren Perry, chuyên gia chính sách công nghệ trách nhiệm từ Đại học Công nghệ Sydney, nhận định.
Chuyên gia Lauren Perry bày tỏ sự quan ngại sâu sắc rằng việc thu thập dữ liệu khuôn mặt có thể nhanh chóng chuyển hướng từ bảo vệ an ninh sang việc phân tích trải nghiệm khách hàng, gây bất lợi cho người tiêu dùng. Khi kết hợp công nghệ nhận diện khuôn mặt với máy thanh toán EFTPOS tích hợp quét mặt và bảng giá kỹ thuật số, các nhà bán lẻ có thể can thiệp sâu vào hành vi mua sắm thực tế.
Perry cảnh báo rằng dữ liệu sinh trắc học kết hợp với thẻ hội viên và thẻ ngân hàng sẽ giúp các công ty phác họa bức tranh toàn diện về thói quen cá nhân. Ví dụ, siêu thị biết rõ phụ nữ thường đưa con đi mua sắm ở các khu ngoại ô sau giờ tan học, và dữ liệu này có thể bị lợi dụng để đẩy giá các mặt hàng trong hộp cơm trưa trẻ em lên cao tại chính các cửa hàng đó.
Trước những nghi vấn từ dư luận, đại diện Coles khẳng định với truyền thông rằng mặc dù chưa có quyết định chính thức về việc áp dụng công nghệ, đơn vị này hoàn toàn bác bỏ các cáo buộc cho rằng hệ thống sẽ được dùng để theo dõi khách hàng thường xuyên hoặc phục vụ mục đích tiếp thị, định giá sản phẩm.
Tác động tâm lý dưới áp lực của sự giám sát
Không chỉ dừng lại ở nguy cơ thương mại hóa dữ liệu cá nhân, sự hiện diện của công nghệ giám sát diện rộng còn để lại những hệ lụy tâm lý đáng lo ngại đối với cộng đồng. Kiley Seymour, nhà nghiên cứu về khoa học thần kinh và hành vi, chỉ ra rằng việc bị theo dõi liên tục sẽ vô thức làm thay đổi các phản ứng tâm thần của con người.
Khi nhận thức được bản thân đang nằm trong tầm quan sát của máy móc, bộ não con người bị đẩy vào trạng thái gia tăng cảnh giác và luôn nhạy cảm với các mối đe dọa xung quanh. Seymour cảnh báo tình trạng giám sát tăng cao có thể dẫn đến sự gia tăng chứng lo âu xã hội và cảm giác hoang tưởng. Việc bộ脑 liên tục vận hành ở chế độ phát hiện đe dọa và chiến đấu một cách vô thức có thể gây ra những tác động tiêu cực dài hạn tương tự như hội chứng tâm thần phân liệt, khiến con người nảy sinh các suy nghĩ và niềm tin hoang tưởng.
Nguy cơ sai lệch kỹ thuật và khoảng trống pháp lý
Một góc khuất nguy hiểm khác của công nghệ nhận diện khuôn mặt nằm ở độ chính xác không đồng đều. Giáo sư Mark Andrejevic từ Đại học Monash nhấn mạnh rằng công nghệ này trong lịch sử thường có tỷ lệ sai số cao hơn đối với người da tối màu, phụ nữ và người lớn tuổi. Sự nhầm lẫn của máy móc có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng trong đời thực.
Tại Anh, đã ghi nhận trường hợp người tiêu dùng bị cấm cửa khỏi các cửa hàng do hệ thống nhận diện sai lệch, mà nạn nhân hoàn toàn không có cơ chế khiếu nại hay đính chính. "Liệu bạn có bị cấm cửa suốt đời khỏi tất cả các siêu thị chỉ vì bị máy móc nghi ngờ đi ra ngoài với một gói kẹo cao su?" - Giáo sư Andrejevic đặt câu hỏi quan ngại trước việc thiếu minh bạch của các hệ thống này.
Thực trạng này trở nên đáng bận tâm hơn khi đối chiếu với khung pháp lý hiện hành tại Úc. Hiện tại, Úc vẫn chưa có một đạo luật chuyên biệt dành riêng cho công nghệ nhận diện khuôn mặt. Việc quản lý công nghệ này chủ yếu dựa vào Luật Quyền riêng tư (Privacy Act) vốn không đưa ra quy định cấm hay cho phép một cách rõ ràng.
Dù Hướng dẫn của Cơ quan Ủy viên Thông tin Úc (OAIC) cập nhật vào tháng 7 yêu cầu việc thu thập thông tin nhạy cảm phải dựa trên sự đồng ý hoặc các trường hợp ngoại lệ (như an toàn và hành vi bất hợp pháp), nhưng phản ứng của công chúng cho thấy sự bất an ngày càng tăng. Một khảo sát chính phủ cho thấy gần 90% người dân Úc lo lắng về công nghệ này hơn so với 5 năm trước. Dù Tòa phúc thẩm Hành chính gần đây phán quyết chuỗi cửa hàng Bunnings được phép sử dụng công nghệ AI này để ngăn chặn tội phạm, các chuyên gia vẫn tiếp tục kêu gọi xây dựng các quy định công khai, minh bạch về xếp hạng độ chính xác và thông báo rõ ràng cho người dân khi dữ liệu của họ bị thu thập.
Xin lưu ý: Những thông tin trên chỉ mang tính tổng quát, tham khảo, không thể thay thế tư vấn chuyên môn, không có mục đích quảng cáo cho bất cứ tổ chức, các nhân nào. Mọi chi tiết về trường hợp của quý vị, xin liên hệ với cơ quan hữu trách hoặc chuyên gia trong lĩnh vực liên quan.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
Phần "Transcript" do AI tạo ra. Đọc thêm về việc SBS sử dụng AI: https://www.sbs.com.au/aboutus/sbs-guiding-principles-for-use-of-ai/
