Một sự kiện làm ngạc nhiên nhiều người, thế nhưng trên thực tế là hải đảo Christmas thuộc lãnh thổ của Úc, đã có một lịch sử lâu dài với người Hoa trên đảo nầy.
Việc nầy bắt đầu từ cuối thập niên 1800, với sự khai thác mỏ phốt phát và hàng trăm người Hoa đã bỏ mình trên hải đảo nầy do thiếu dinh dưỡng.
Sự kiện nói trên tiếp tục cho đến ngày nay, với đa số cư dân trên đảo Christmas, thuộc dòng dõi người Hoa.
Chỉ mới gần đây, họ mới bắt đầu khảo sát về quá khứ của hải đảo và suy nghĩ về những ý nghĩa, đối với tương lai của họ.
Nghĩa trang chính của người Hoa trên đảo Christmas, nằm ven đường dẫn đến sân gôn và khu casino không còn hoạt động.
Mọi chuyện dường như như không tiên đoán được.
Thế nhưng một điều được tiết lộ là về lịch sử hơn 100 năm về việc khai thác mỏ trên đảo nầy.
Thực sự các tấm mộ bia nói lên câu chuyện vắn tắt về con người nằm bên dưới, không giống như các nghĩa trang khác của người Úc, các mộ bia có tên tuổi và ngày tháng và đôi khi còn có các chi tiết khác.
Các ngôi mộ trên đảo cũng có một nét độc đáo khác.
"Nếu quí vị nhìn qua toàn thể khu nghĩa trang, quí vị sẽ tìm thấy hầu hết các ngôi mộ đều có hình dáng lưng con rùa".
Giáo viên về hưu là bà Helene Bartleson, trước đây cư ngụ ở Blue Mountains thuộc New South Wales, được cư dân địa phương gọi là bà nghĩa trang.
Bà trở nên thích thú với nghĩa trang nầy, cùng với một nơi khác ở đềi Phosphate gần đó, khi bà đầu tiên đến viếng thăm hải đảo khoảng 10 năm trước.
"Lưng rùa có những góc phẳng phiu, chúng không hề có góc cạnh".
"Bởi vì các cơn gió theo phong thủy không dễ dàng thổi qua những hình vuông góc".
"Vì vậy họ vuốt phẳng các cạnh để bất cứ làn gió nào cũng thổi quanh các ngôi mộ của tổ tiên họ và không để lai các oan hồn uổng tử đàng sau".
Một chương trong quyển sách so sánh những thợ mỏ người Hoa tại Ballarat với tại đảo Christmas, khuấy động lòng tò mò của bà.
Vốn là người học về ngôn ngữ và lịch sử Trung Hoa, bà có thể tìm ra rất ít về các thợ mỏ trên đảo Christmas.
Vì vậy bà phải thực hiện chuyến đi xa xôi đến hải đảo Christmas thuộc lãnh thổ của Úc, cách đảo Java gần 400 kí lô mét.
"Đó là lúc tôi đầu tiên đến đây và thấy các nghĩ trang nầy, khiến tôi há mồm kinh ngạc".
"Tôi vẫn cảm thấy điều nầy bây giờ".
"Khi nghĩ về chuyện đó, tôi lại thấy bóng dáng đầu tiên hai nghĩa trang người Hoa theo phong thủy, không ai đụng đến, không được ghi nhận và cũng không được chụp ảnh".
Vì vậy hầu hết các sáng kiến của chính bà, với sự cho phép và giúp đỡ của giới chức địa phương, bà dành ra 3 năm để phục hồi khu nghĩa trang.
Bà cũng khám phá một quá khứ dữ tợn về những những phu mỏ phốt phát người Hoa, bị đối xử hồi đầu thế kỷ 20.
"Trên hòn đảo nầy, do các hoàn cảnh mà những người đàn ông đến đây, họ rất giống những công nhân làm việc trong các xưỡng máy, mặc dù họ ở đây lao động cực nhọc và không thể được mô tả là các nô lệ, thế nhưng rất gần với việc đó. Họ chỉ ghi nhận sự hiện diện trên các mộ bia".
"Chẳng có hồ sơ về việc chôn cất, cũng như rất ít giấy khai tử trong những ngày đầu tiên đó".
"Các dự án mà Tổ chức Bảo tồn Úc châu hiện hoạt động, đó không chỉ là di sản, mà cả về các cộng đồng phát triển kinh tế"."Vì vậy nếu chúng ta có thể làm việc với cộng đồng người Hoa và phát triển các nơi nầy, trong một cách thức tôn trọng văn hóa của họ, thế nhưng cũng tạo nên một thành quả khác có thể được cổ vũ, vốn mang lại lợi lộc ho hòn đảo nầy". Bà Lisa Sturis thuộc Hiệp hội Bảo tồn Di sản Úc châu.
Lực lượng lao động đã bị công ty Phốt phát đảo Christmas đối xử tàn tệ, trong khi ăn uống rất kham khổ, hàng trăn người chết vì chứng phù thủng hay thiếu sinh tố, giữa năm 1900 cho đến 1904.
"Đến một mức độ là họ sắp sửa đóng cửa các khu mỏ, bởi vì lực lượng lao động chết dần chết mòn trên căn bản hàng ngày".
Lòng say mê của bà Helene Bartleson trong việc đào xới lại lịch sử của hải đảo nầy, dẫn đến việc bà viết một quyển sách về các nghĩa trang trên đảo.
Với sự giúp sức của cộng đồng trên đảo, bà cũng tạo ra một bảo tàng viện vốn mnag lại ánh sáng cho thời quá khứ của đảo.
Viện bảo tàng tọa lạc đối diện với hiệp hội Ngôn ngữ Trung Hoa, vốn là một câu lạc bộ cũng là một nhà hàng, trong một tòa nhà vốn cung cấp chỗ cư ngụ cho những thợ mỏ người Hoa trước đây.
"Rất nhiều việc nầy xảy ra tại địa phương và một trong các sự kiện là cộng đồng hãnh diện về bảo tàng viện nầy, với rất nhiều vật trưng bày trực tiếp liên quan đến cộng đồng nầy, liên quan đến đất liền, mọi vật có thể xác định với con người và các biến cố mà họ biết".
"Đó không chỉ là một tập hợp các đồ vật cổ".
Các bức tường của căn phòng chi chít các bức ảnh đen trắng, những bản đồ, đồ thị và các tài liệu của chính phủ.
Các bức ảnh cho thấy chủ nghĩa thực dân thịnh hành, trong lúc những người Hoa rõ ràng ở dưới đáy của trật tự trên đảo.
Việc nầy tiếp tục trong vài thập niên sau đó, khi một đợt nới những người Hoa và Mả Lai đến đảo, lần nầy họ đến cùng với gia đình.
Nhà cửa, trường học ngay cả hồ bơi cũng được phân biệt.
Trong các hình ảnh, những người Âu trưng diện trong các bộ y phục màu trắng, trong khi các lính canh người Ấn độ đứng canh gác.
Người Hoa với chiếc bím dài sau gáy, sắp hàng trong các chiếc áo dài rộng rãi và chiếc quần đơn giản.
Trong các bức ảnh khác, cho thấy sự giàu mạnh của công ty khoáng sản với các giám thị phụ trách sự an toàn, còn các phu mỏ cởi trần và đi chân đất, xúc quặng phốt phát từ trong những hố sâu.
Trong một bức ảnh khác, một công nhân cầmn một thanh gỗ với bàn tay trần bên cạnh một chiếc xe goòng nặng hàng trăm kí lô phốt phát chạy theo một đường ray bằng gỗ.
Người phu mỏ nấp đằng sau chiếc xe, khi quặng mỏ trên xe đổ xuống.
May mắn cho người nầy không bị thương hay bị chết trong ngày đó, thế nhưng nhiều người khác không được may mắn như vậy, hoặc chết vì phù thủng hay các điều kiện làm việc khắc nghiệt.
Bà Helen Bartleson cho biết, nhiều người muốn được an nghỉ nơi họ qua đời.
Bảo tàng viện cũng có các vật phẩm văn hóa như quần áo thêu rồng của người Hoa, các nhạc cụ, những bức tượng Phật và các đồ sứ, đó chỉ là giai đoạn đầu tiên cuả một kế hoạch di sản lớn lao.
Hiệp hội Bảo tồn Di sản Úc châu hiện hướng dẫn những dân trên đảo trong việc khám phá ra quá khứ, thế nhưng cũng nêu bật nền văn hóa của họ.
Có hàng chục miếu thờ các vị thần khác nhau của người Hoa, rải rác trên đảo.
Những người Hoa cao tuổi vẫn trông coi các phần mộ, dâng cúng cho người đã khuất và duy trì các miếu mạo.
Bà Lisa Sturis thuộc Hiệp hội Bảo tồn Di sản Úc châu, nói rằng người dân Úc sẽ ngạc nhiên về lịch sử và nền văn hóa tiềm tàng trên đảo.
"Tôi nghĩ điều đó rõ ràng xác định về nhóm văn hóa đó".
"Tại Úc, quí vị có các cộng đồng người Hoa khác biệt tại các khu vực địa phương hay đô thị của Úc, thế nhưng tôi nghĩ với các nghĩa trang, các ngôi chùa, rõ ràng hoàn toàn độc đáo trên hải đảo Christmas".
Hiệp hội Bảo tồn Di sản Úc châu cũng giúp đỡ người dân trên đảo tổ chức các dịch vụ du lịch, bằng các nêu bật và khám phá nền văn hóa trong thời quá khứ và hiện tại.
"Các dự án mà Tổ chức Bảo tồn Úc châu hiện hoạt động, đó không chỉ là di sản, mà cả về các cộng đồng phát triển kinh tế".
"Vì vậy nếu chúng ta có thể làm việc với cộng đồng người Hoa và phát triển các nơi nầy, trong một cách thức tôn trọng văn hóa của họ, thế nhưng cũng tạo nên một thành quả khác có thể được cổ vũ, vốn mang lại lợi lộc ho hòn đảo nầy".
