Mikhail Gorbachev đã cố gắng cứu vãn đế chế Xô Viết đang sụp đổ nhưng đã tạo ra những cải cách phi thường dẫn đến sự kết thúc của Chiến tranh Lạnh, sự thống nhất của nước Đức và sự tan rã của Liên Xô.
Ông đã qua đời ở tuổi 91.
Ông nắm quyền chưa đầy bảy năm và một loạt thay đổi ngoạn mục mà ông đưa ra đã dẫn đến một cuộc đảo chính chống lại ông vào tháng 8 năm 1991, với xe tăng xuất hiện trên đường phố Moscow và các cuộc biểu tình phản đối cuộc đảo chính.
Phóng viên Robert Moore của ITN đã có mặt ở Moscow lúc đó.
"Xe tăng của Hồng quân đã lăn bánh vào trung tâm thành phố và không ai có thể ngăn cản chúng. Dân chúng nhanh chóng bao vây các lực lượng của Hồng quân. Và người được chọn lên thay là một nhân vật khét tiếng là cứng rắn Gennady Yenayev, một đảng viên già trung thành."
Nhưng cuộc đảo chính có phản ứng ngược và là sự khởi đầu cho sự kết thúc của Liên Xô.
Điều khơi mào cho cuộc đảo chính là ý đồ của Gorbachev cho cái mà ông gọi là perestroika - hay đổi mới - được thiết kế để đưa nền kinh tế Nga thoát khỏi tình trạng ảm đạm.
Một phần của sự thay đổi đó là tinh thần hợp tác mới với phương Tây, sau nhiều thập kỷ của Chiến tranh Lạnh, với mối đe dọa hủy diệt hạt nhân đeo bám nhân loại.
Sau các cuộc đàm phán ngập ngừng ban đầu, Gorbachev đã thiết lập mối quan hệ tốt đẹp với Tổng thống Mỹ lúc bấy giờ là Ronald Reagan và Thủ tướng Anh Margaret Thatcher.
Lúc sinh thời bà Thatcher mô tả cuộc gặp đầu tiên của mình với nhà lãnh đạo Nga như sau.
"Và sau khi ông ấy về rồi, tôi nghĩ tôi phải gặp Tổng thống Reagan và nói rằng hãy nhìn xem tôi đã gặp người đàn ông này và tôi thấy anh ta khác biệt và trong đầu tôi bật ra nhận xét đây là một người đàn ông chúng ta có thể giao dịch được."
Công bố một thỏa thuận cắt giảm vũ khí hạt nhân, người ta có thể cảm nhận rõ ràng sự ấm áp giữa Reagan và Gorbachev.
“Chúng tôi đã lắng nghe sự thông thái của một câu châm ngôn của Nga. Và tôi chắc rằng ông đã biết, thưa Tổng Bí thư, mặc dù có thể ông không hiểu được cách phát âm của tôi. Câu châm ngôn đó là “Doveryai, không có Proveryai” (Доверяй, но проверяй) - hãy tin tưởng nhưng hãy xác minh.
Năm 1987, Tổng thống Reagan thúc giục Gorbachev phá bỏ Bức tường Berlin, ngăn cách Đông và Tây Berlin. Ông đã được trao giải Nobel Hòa bình năm 1990, ông được nhiều người ở nước ngoài, kể cả Reagan, coi là người có viễn kiến.
Nhưng trong khi Mikhail Gorbachev được ngưỡng mộ ở nước ngoài, thì ở Liên Xô, ông không được yêu thích và khi nổi lên làn sóng các cuộc cách mạng phần lớn trong ôn hòa vốn đã chứng kiến sự kết thúc của chính quyền cộng sản ở các nước Đông Âu, ngày càng có nhiều đòi hỏi của các nước cộng hòa thuộc Liên bang Xô viết muốn giành lại độc lập.
Gorbachev vẫn tại vị cho đến cuối năm 1991, khi Liên Xô sụp đổ xung quanh ông, với các nước cộng hòa liên tiếp - bao gồm cả Ukraine - bỏ phiếu cho độc lập. Ông từ chức vào cuối tháng 12 năm 1991.
Cựu Giám đốc Văn phòng CNN Moscow, Jill Dougherty - người đã phỏng vấn Gorbachev nhiều lần - nói rằng ông là một người đáng chú ý.
"Tôi nghĩ Gorbachev, trái ngược với bất kỳ nhà lãnh đạo Liên Xô cứng rắn nào trước đây, là một lãnh tụ cá nhân. Ông ấy có tác phong lãnh đạo, rằng khi phỏng vấn ông, gặp ông và cách ông đối xử với vợ, bà Raisa, ông ấy đã phá vỡ thành kiến vì ông là một nhà lãnh đạo dễ gần. Chưa kể vai trò to lớn của ông đối với lịch sử. Chỉ nội Liên Xô thôi ta cũng có thể thấy ông đã thay đổi nó như thế nào."
Phóng viên Dougherty nói cho dù di sản của Gorbachev được đánh giá thế nào ở trong và ngoài nước, không có nghi ngờ gì về ảnh hưởng của ông.
"Đối với tôi, ông ấy là người đã hoàn toàn thay đổi lịch sử bằng chính tính cách của mình – có thể nhìn trước được rằng bằng cách nào đó mọi thứ đều có thể thay đổi. Và mọi thứ đã không diễn ra theo cách ông ấy muốn. Nhưng Gorbachev sẽ đi vào lịch sử với tư cách là người thực sự đã cải tổ và đưa nước Nga thoát khỏi bóng tối."
Mối quan hệ của ông Gorbachev với Tổng thống đương nhiệm Vladimir Putin rất phức tạp. Trong một bài báo trên tạp chí Time vào năm 2016, Gorbachev đã công kích quyết định tranh cử tổng thống lần thứ ba của ông Putin, gọi các chính sách của Putin là "một trở ngại cho sự tiến bộ". Tổng thống Putin thì coi sự kết thúc của Liên Xô là "thảm họa địa chính trị lớn nhất thế kỷ".
Cựu Ngoại trưởng Hoa Kỳ Condoleeza Rice đã tweet rằng Chiến tranh Lạnh kết thúc sẽ là di sản lâu dài của Gorbachev.
"Tôi rất đau buồn khi biết tin Mikhail Gorbachev qua đời. Ông ấy là một người đã cố gắng mang lại một cuộc sống tốt đẹp hơn cho người dân của mình. Nếu không có ông ấy và lòng dũng cảm của ông ấy, Chiến tranh Lạnh sẽ không thể kết thúc một cách ôn hòa."
Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres mô tả trên Twitter, Gorbachev là một 'nhà lãnh đạo cao ngất ngưởng'
"Mikhail Gorbachev là một chính khách có một không hai, người đã thay đổi lịch sử. Thế giới đã mất đi một nhà lãnh đạo toàn cầu cao chót vót, người theo chủ nghĩa đa phương và người ủng hộ hòa bình không mệt mỏi. Tôi vô cùng đau buồn trước sự ra đi của ông ấy."
Mikhail Gorbachev dự kiến sẽ được chôn cất tại Nghĩa trang Novodevichy ở Moscow bên cạnh vợ của ông, Raisa, người đã qua đời vào năm 1999.
