Năm năm sau khi Taliban trở lại nắm quyền, phụ nữ và trẻ em gái Afghanistan tiếp tục phải đối mặt với những hạn chế nghiêm trọng về giáo dục, việc làm, tự do đi lại và tham gia đời sống xã hội. Trong cảnh lưu vong, các nữ cầu thủ bóng đá Afghanistan đang nỗ lực tái lập đội tuyển quốc gia và biến bóng đá thành tiếng nói cho những phụ nữ đang bị tước đoạt các quyền căn bản tại quê nhà.
Năm 2021, khi lực lượng Mỹ rút khỏi Afghanistan và Taliban nhanh chóng giành lại quyền kiểm soát đất nước, hình ảnh Kabul thất thủ trở thành một trong những dấu mốc gây chấn động thế giới.
Nhiều năm sau, sự chú ý của quốc tế đã chuyển sang những cuộc khủng hoảng khác. Nhưng đối với phụ nữ Afghanistan, cuộc khủng hoảng chưa kết thúc.
Ngược lại, các nhà hoạt động cho rằng tình trạng hạn chế quyền phụ nữ ngày càng nghiêm trọng dưới chế độ Taliban. Các bé gái bị cấm tiếp tục học trung học và đại học. Phụ nữ bị loại khỏi phần lớn các lĩnh vực việc làm, trong khi những hạn chế về việc đi lại, trang phục và tham gia đời sống công cộng ngày càng chặt chẽ.
Thể thao cũng gần như biến mất khỏi đời sống của phụ nữ bên trong Afghanistan.
Từ sân bóng đến biểu tượng của hy vọng
Trước khi Taliban trở lại nắm quyền, bóng đá từng là một phần quan trọng trong đời sống của nhiều nữ cầu thủ Afghanistan.
Đội tuyển bóng đá nữ quốc gia Afghanistan được thành lập vào năm 2007, mở ra cơ hội để các nữ vận động viên đại diện cho đất nước trên đấu trường quốc tế.
Nhưng năm 2021 đã thay đổi tất cả.
Khi Taliban trở lại nắm quyền, các nữ cầu thủ phải rời khỏi Afghanistan. Nhiều người được tái định cư tại Úc, Italy, Bồ Đào Nha, Anh và các quốc gia khác ở Châu Âu.
Thay vì để đội tuyển biến mất, họ quyết định tiếp tục duy trì sự gắn kết và vận động để được công nhận.
Năm 2025, 23 cầu thủ đã tập hợp thành Afghan Women's United.
Họ không muốn chỉ được nhìn nhận là những người tị nạn Afghanistan. Đối với họ, đội bóng còn là biểu tượng của một đất nước và của những phụ nữ vẫn đang bị tước mất cơ hội chơi thể thao, học tập và tham gia đời sống công cộng.
Mursal Sadat, một nhà hoạt động nhân quyền và hậu vệ của Afghan Women's United, cho biết đội bóng đại diện cho điều lớn lao hơn chính môn thể thao này.
Theo cô, đội tuyển có thể trở thành một tấm gương ở cấp độ quốc tế, phản ánh những gì đang xảy ra tại Afghanistan và trở thành tiếng nói cho những phụ nữ không có cơ hội lên tiếng.
“Chúng tôi không chấp nhận mình chỉ là những cựu cầu thủ”
Sau khi đến úC, các nữ cầu thủ nhanh chóng bắt đầu tìm cách duy trì đội tuyển.
Mursal Sadat nhớ lại cuộc họp trực tuyến đầu tiên với Khalida Popal, cựu đội trưởng đội tuyển nữ Afghanistan.
Khi đó, các cầu thủ được thông báo rằng đội tuyển không còn được công nhận và họ chỉ được xem là những cựu cầu thủ.
Nhưng họ không chấp nhận điều đó.
Họ cho rằng Afghanistan vẫn có cầu thủ, vẫn có một thế hệ tài năng và vì vậy vẫn phải có một đội tuyển quốc gia.
Các cầu thủ tiếp tục vận động, đồng thời duy trì sự đoàn kết như một đội bóng.
Con đường để được công nhận không dễ dàng.
Mursal cho biết cô từng nhiều lần thất vọng, đặc biệt trong thời gian diễn ra World Cup nữ 2023, khi FIFA không gặp hoặc có động thái với đội bóng.
Tuy nhiên, cô vẫn tin rằng sự kiên trì cuối cùng sẽ mang lại kết quả.
Nếu bạn đứng về phía đúng của lịch sử, cuối cùng bạn sẽ chiến thắng.Cầu thủ Mursal Sadat
Afghan Women's United và biểu tượng hoa tulip
Năm 2025, Afghan Women's United có trận đấu đầu tiên tại Morocco.
Tên gọi và logo của đội được các cầu thủ lựa chọn với ý nghĩa đặc biệt.
Logo có hình những bàn tay nắm lấy nhau và một bông tulip.
Theo Mursal Sadat, tulip là một biểu tượng của Afghanistan, đồng thời hình ảnh loài hoa này cũng đại diện cho phụ nữ, mong manh nhưng xinh đẹp.
Trận đấu tại Morocco là một cột mốc quan trọng đối với đội bóng.
Nhưng đối với các cầu thủ, đó mới chỉ là điểm khởi đầu. Họ khi ấy vẫn không biết tương lai của đội sẽ ra sao.
Đến tháng 4 năm nay, FIFA công bố những cải cách về quản trị, cho phép các thành viên của đội tuyển nữ Afghanistan đại diện cho đất nước thi đấu trên đấu trường quốc tế.
Đây là một bước tiến quan trọng đối với những cầu thủ đã phải rời bỏ quê hương.
Mursal Sadat hy vọng từ năm tới, Afghanistan có thể có một đội tuyển nữ hoạt động từ nơi lưu vong, không phụ thuộc vào chính phủ bên trong Afghanistan.
Đầu tháng này, Afghan Women's United tiếp tục hành trình khi đến New Zealand thi đấu giao hữu với đội tuyển Quần đảo Cook.
Cái giá mà các cầu thủ phải trả
Đằng sau câu chuyện về đội bóng là những mất mát cá nhân rất lớn.
Gia đình Mursal Sadat bị Taliban nhắm đến sau khi cô rời Afghanistan. Hiện gia đình cô đang sống với tư cách những người tị nạn tại các quốc gia láng giềng.
Mursal cho biết việc cô càng lên tiếng công khai về tình hình Afghanistan cũng đồng nghĩa với việc gia đình có thể đối mặt với nhiều rủi ro hơn.
Dù vậy, cô vẫn tiếp tục lên tiếng.
Cô hy vọng một ngày nào đó có thể đoàn tụ với gia đình và đưa họ đến nơi an toàn.
Đối với cô, việc có thể lên tiếng cho hàng triệu người khiến những rủi ro cá nhân trở nên đáng chấp nhận.
Fatima Yousufi: “Tôi không muốn một thế hệ khác trải qua điều này”
Fatima Yousufi, thủ môn và đội trưởng đội tuyển bóng đá nữ Afghanistan, từng phải giấu gia đình việc mình chơi bóng.
Cô bắt đầu tập luyện, tham gia tuyển chọn và cuối cùng được vào đội tuyển quốc gia.
Đó là một hành trình đầy rủi ro nhưng cũng là thành quả của nhiều năm nỗ lực.
Rồi Taliban trở lại.
Fatima có mặt tại sân bay Kabul khi đất nước rơi vào hỗn loạn.
Cô tận mắt chứng kiến cảnh Taliban xuất hiện tại sân bay, nổ súng về phía người dân và ăn mừng việc giành quyền kiểm soát Afghanistan.
Fatima trốn thoát cùng một số anh chị em, trong khi bố mẹ và một người anh chị em khác của cô vẫn ở lại Afghanistan. Gia đình bị chia cắt tại sân bay Kabul, nơi trước đây các cầu thủ thường đi qua để lên đường tham dự những trận đấu quốc tế.
Trước khi Taliban trở lại, Fatima từng là cô gái đầu tiên trong gia đình và họ hàng tiếp tục con đường học vấn.
Cô chuẩn bị bước vào đại học và muốn trở thành một nữ doanh nhân bên cạnh sự nghiệp thể thao.
Nhưng mọi thứ phải dừng lại khi Taliban trở lại nắm quyền.
Giờ đây, Fatima không muốn một thế hệ phụ nữ Afghanistan khác phải đánh mất những cơ hội tương tự.
Cô gọi tình trạng đang diễn ra là một vấn đề “gender apartheid”- phân biệt giới tính có hệ thống.
Theo Fatima, phụ nữ và trẻ em gái Afghanistan phải được hưởng những quyền cơ bản mà họ vốn có: quyền được học tập, chơi thể thao, tham gia đời sống công cộng và tự do ngôn luận.
Cô nói đó không phải là những đặc quyền, mà là quyền con người.
Những câu chuyện của các nữ cầu thủ phản ánh một vấn đề rộng lớn hơn tại Afghanistan.
Taliban đã cấm các bé gái tiếp tục học trung học và đại học, loại phụ nữ khỏi phần lớn các hình thức việc làm, hạn chế tự do đi lại và ngày càng thu hẹp sự hiện diện của phụ nữ trong đời sống công cộng.
Taliban từng kiểm soát phần lớn Afghanistan từ năm 1996 đến 2001. Năm 2001, chính quyền này bị lật đổ sau cuộc xâm lược do Mỹ dẫn đầu.
Hai thập niên sau, Taliban trở lại nắm quyền khi lực lượng Mỹ rút khỏi Afghanistan vào năm 2021.
Kể từ đó, Taliban tìm kiếm sự công nhận quốc tế. Tháng 7 năm ngoái, Nga trở thành quốc gia đầu tiên chính thức công nhận chính quyền Taliban tại Afghanistan.
Trong khi đó, Amnesty International đang kêu gọi cộng đồng quốc tế công nhận tình trạng “gender apartheid” tại Afghanistan theo luật quốc tế.
Zaki Haidari, nhà vận động chiến lược của Amnesty International Australia và một người vận động cho Afghanistan, cho biết tình hình quyền phụ nữ đã liên tục xấu đi trong năm năm qua.
Theo ông, đối với một bé gái Afghanistan, cơ hội học tập giờ đây có thể chỉ kéo dài đến lớp 6. Sau đó, các em bị loại khỏi hệ thống giáo dục, nhiều lĩnh vực việc làm công và đời sống xã hội.
Viện trợ quốc tế và sức ép lên Taliban
Zaki Haidari cho rằng sự xuất hiện của những cuộc xung đột khác trên thế giới đã khiến Afghanistan ít được truyền thông quốc tế chú ý hơn.
Ông nói điều này đã góp phần khiến cộng đồng quốc tế “rời bỏ Afghanistan”, trong khi những vi phạm nhân quyền tiếp tục diễn ra.
Ông kêu gọi Australia và cộng đồng quốc tế gia tăng sức ép ngoại giao đối với Taliban.
Theo ông, Afghanistan phụ thuộc rất lớn vào viện trợ quốc tế, với khoảng một nửa dân số dựa vào nguồn hỗ trợ này.
Vì vậy, ông cho rằng viện trợ quốc tế nên đi kèm các điều kiện, trong đó Taliban phải tôn trọng pháp quyền, quyền của phụ nữ và trẻ em gái.
Trong khi đó, tình hình nhân đạo tại Afghanistan vẫn đáng lo ngại.
Theo một báo cáo gần đây của Human Rights Watch, hơn 17 triệu người, tương đương khoảng 40% dân số Afghanistan, được dự báo sẽ phải đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực nghiêm trọng. Kế hoạch Ứng phó Nhân đạo của Liên Hợp Quốc cũng đang thiếu hụt nghiêm trọng nguồn tài chính.
“Chúng tôi không muốn phụ nữ Afghanistan bị xóa khỏi thế giới”
Đối với những nữ cầu thủ Afghanistan đang sống lưu vong, bóng đá không còn đơn thuần là một môn thể thao.
Đội tuyển của họ có thể không được thi đấu trên sân nhà trong tương lai gần.
Nhưng từ Australia, New Zealand và những nơi khác trên thế giới, họ vẫn muốn giữ hình ảnh Afghanistan hiện diện trên đấu trường quốc tế.
Họ muốn chứng minh rằng phụ nữ Afghanistan vẫn tồn tại, vẫn có tài năng và vẫn có quyền được đại diện cho đất nước của mình.
Mursal Sadat tin rằng cộng đồng quốc tế có trách nhiệm công nhận tình trạng phân biệt giới tính có hệ thống đang diễn ra tại Afghanistan.
Cô cũng hy vọng đội tuyển nữ Afghanistan có thể trở thành một lực lượng tạo ra sự thay đổi.
Năm năm sau ngày Kabul thất thủ, những nữ cầu thủ đã rời bỏ quê hương vẫn tiếp tục chơi bóng.
Với họ, mỗi trận đấu không chỉ là một cuộc tranh tài.
Đó còn là cách để nói rằng phụ nữ Afghanistan vẫn còn tiếng nói và họ không muốn thế giới quên điều đó.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
