Nhà đấu giá Christie’s tại New York đã bán đấu giá 34 tác phẩm bao gồm nghệ thuật kỹ thuật số được bán dưới dạng vật phẩm độc bản gọi là NFT (Token không thể thay thế), và một robot tự vẽ tranh có khả năng vẽ thêm vào khung vải mỗi khi có một mức giá thầu mới được đưa ra.
Tất cả các tác phẩm nghệ thuật đều được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo.
Đây là buổi bán đấu giá nghệ thuật AI đầu tiên tại một nhà đấu giá lớn.
Tiến sĩ Jasmin Pfefferkorn là một Nghiên cứu viên tại Đại học Melbourne.
Bà tin rằng AI có thể ngày càng trở thành một thực tế tại các phòng trưng bày trong tương lai.
“Nếu chúng ta đặt nó vào bối cảnh lịch sử, tôi nghĩ đó là thứ cuối cùng sẽ được đón nhận. Tôi thường ví nó với nhiếp ảnh, thứ vốn không được công nhận là một loại hình nghệ thuật chính thống trong một thời gian dài cho đến khi nó bắt đầu bước vào các bảo tàng, rồi đến các nhà đấu giá, v,v.”
“Tôi nghĩ chúng ta có thể thấy một quỹ đạo tương tự, nhưng phần nào nhanh hơn đối với AI,” Tiến sĩ Pfefferkorn nói.
Tranh cãi về giá trị và sự phản kháng của giới nghệ sĩ
Buổi đấu giá mang tên "Trí tuệ tăng cường" đã thu về hơn 1.1 triệu đô la, mặc dù có 6 tác phẩm không bán được.
Nó cũng nhận về hơn 6,500 chữ ký của các nghệ sĩ kêu gọi hủy bỏ buổi đấu giá.
Trong một bức thư ngỏ gửi đến phòng trưng bày, nội dung viết rằng: “Nếu các vị có bất kỳ sự tôn trọng nào dành cho các nghệ sĩ là con người, hãy hủy bỏ buổi đấu giá. Trân trọng, các nghệ sĩ ký tên dưới đây.”
Đối với Sue Beyer, ranh giới này không quá rõ ràng.
Là một nghệ sĩ đa ngành, bà cho biết những phát triển trong AI đồng thời khiến bà vừa say mê vừa thấy bị đẩy lùi.
“Tôi đang sử dụng rất nhiều phương tiện truyền thông mới khác nhau và cả AI nữa. Tôi thực sự thích dùng AI vì nó không hoàn hảo và tôi thích những điểm yếu của nó.”
“Tôi đang coi nó giống như một nhà tiên tri hay điều gì đó tương tự, tôi đưa cho AI một chỉ dẫn hoặc câu lệnh và nó trả lại thông tin cho tôi. Nó giống như một quá trình hợp tác,” Sue Beyer nói.
Bà Beyer thậm chí còn sử dụng công nghệ này để hiểu thêm về chính mình.
“Cách tôi đang sử dụng nó không thực sự gây khó chịu hay đáng sợ. Không có gì giống như Black Mirror (phim truyền hình về viễn cảnh đen tối) hay The Terminator (phim khoa học viễn tưởng) hay bất cứ điều gì tương tự.”
“Tôi đang đặt những câu hỏi như ‘Tôi là ai?’ và ‘Sue Beyer là ai?’. Tôi đang sử dụng sự mỉa mai vì tôi đang nhìn vào ý nghĩa của việc làm người bằng cách sử dụng một thứ rõ ràng không phải là con người,” Sue Beyer nhấn mạnh.
Thách thức trong quản lý và làn sóng tẩy chay
Năm ngoái, Giải thưởng Chân dung Brisbane thông báo thay đổi hướng dẫn dự thi, tuyên bố rằng: “việc cấm hoàn toàn việc sử dụng AI là không thực tế.”
Ban đầu, giải cho phép các thí sinh nộp các tác phẩm nghệ thuật được tạo ra hoàn toàn bằng các nền tảng tạo hình ảnh như Midjourney hoặc DALL-E.
Sau khi nhận được sự chỉ trích từ một bộ phận cộng đồng nghệ thuật, những người tổ chức đã xem xét lại các yêu cầu dự thi để chỉ cho phép các tác phẩm được tạo ra một phần bằng AI.
Cuối cùng, bức tự họa của Dennis McCart sử dụng các hình ảnh AI được xử lý lại đã giành được 10.000 đô la cho Giải thưởng Kỹ thuật số.
Birrunga Wiradyuri, một người đàn ông thuộc bộ tộc Wiradjuri và là người sáng lập Phòng trưng bày Birrunga, đã giành giải Packer Prize của cuộc thi vào năm 2021 cho bức chân dung mang tên Night Rainbow.
Phòng trưng bày của người bản địa (First Nations) của ông đã tẩy chay giải thưởng vào năm ngoái vì các quy định về AI.
Ông nói rằng mình sẽ không tham gia giải thưởng này một lần nữa trong năm nay.
“Thật sự đáng tiếc, vì tôi biết có một số người rất có lý trí trong tổ chức đó. Tôi chỉ không thể nói rằng mình dành nhiều sự tôn trọng cho các quyết định đã được đưa ra. Lẽ ra sẽ rất dễ dàng để nói rằng: ‘Ồ, được rồi. Chúng tôi chưa cân nhắc đến điều đó. Nó thậm chí không cần phải được coi là một điểm đúng đắn, chỉ cần là một điểm hợp lý thôi. Tại sao chúng ta không tạm dừng việc này lại?’
“Mọi người sẽ nói: ‘Quyết định tuyệt vời, Giải thưởng Chân dung Brisbane biết lắng nghe người da đen (Blackfellas)’. Thay vào đó, những gì chúng ta có là việc họ cứ tiếp tục bất kể ý kiến vì họ có các chuyên gia nói rằng nó vô hại. Tôi không hiểu nổi, thực sự không hiểu,” ông Wiradyuri nói.
Nguy cơ chiếm đoạt văn hóa bản địa
Ông Wiradyuri tin rằng sự phản đối của ông không phải nhắm vào sự thay đổi.
Trên thực tế, ông nói rằng mình ủng hộ những tranh luận và các thông điệp mang tính thách thức.
“Tôi không ủng hộ việc kiểm duyệt, hoàn toàn không. Tôi chỉ cảm thấy tối thiểu bạn không nên gây hại, và hiện tại, tôi có thể thấy điều này đang gây hại.”
“Có một quan niệm liều lĩnh cho rằng việc thu thập và sao chép các tác phẩm nghệ thuật của người bản địa là ổn.”
“Hệ lụy của việc đó là sự chiếm đoạt văn hóa ở cấp độ tiếp theo, là đánh cắp văn hóa, là thực dân hóa, là tước quyền, là làm suy giảm, làm loãng, và biến chúng tôi trở nên vô hình một lần nữa, một cấp độ vô hình khác. Ý tôi là, tất cả những điều đó dẫn đến sự đại diện sai lệch,” ông Wiradyuri chia sẻ.
Ông Wiradyuri cho biết việc chiếm đoạt văn hóa và các nhận thức rập khuôn về nghệ thuật bản địa là một thực tế mà ông vẫn đang phải đối mặt.
Nằm trong Chương trình Phát triển Sáng tạo Văn hóa của phòng trưng bày, ông cung cấp sự hỗ trợ chuyên nghiệp cho các nghệ sĩ thổ dân và người dân đảo Torres Strait mới nổi.
Điều đó có nghĩa là tạo ra các tác phẩm nghệ thuật cho Kế hoạch Hành động Hòa giải của các doanh nghiệp.
Ông Wiradyuri cho biết ông vẫn thường xuyên được yêu cầu vẽ tranh chấm (dot painting) truyền thống.
Đó là phong cách bắt nguồn từ các vùng sa mạc miền Trung và miền Tây nước Úc - nhưng không phải của người Wiradjuri ở New South Wales, nơi ông sinh ra.
Tiến sĩ Louise Buckingham là Giám đốc điều hành của Trung tâm Luật Nghệ thuật Úc, nơi cung cấp hỗ trợ pháp lý chuyên biệt cho các nhà sáng tạo bản địa thông qua dịch vụ Artists in the Black.
Bà cho biết với sự trỗi dậy của AI, sự nghèo nàn hóa văn hóa và nghệ thuật bản địa giả đang tràn lan.
“Chúng tôi nhận thức rõ tầm quan trọng của thị trường nghệ thuật bản địa, cũng như quy mô của thị trường quà lưu niệm giả và nghệ thuật giả tồn tại song hành, cùng những thiệt hại mà nó gây ra cho thị trường nghệ thuật hiện tại của chúng ta.”
“Một nhóm các bên liên quan đang hưởng lợi nhiều hơn bao giờ hết trong bối cảnh lịch sử của sự bùng nổ công nghệ, và một nhóm khác đang chịu thiệt hại nặng nề hơn bao giờ hết,” TS Buckingham nói.
Adobe Stock, một kho phần mềm cung cấp ảnh và đồ họa miễn phí bản quyền, đã đối mặt với sự giám sát từ tờ National Indigenous Times vì những đại diện về nghệ thuật và văn hóa bản địa của họ.
Khi tìm kiếm từ khóa “người Úc bản địa” (Indigenous Australian) sẽ cho ra hình ảnh những người có những hình vẽ trên cơ thể chung chung hoặc đội mũ lông chim của người Mỹ bản địa.
Những người mặc đồ công sở trên nền tảng này được trích dẫn là “đại diện cho sự đa dạng nơi làm việc”.
Tìm kiếm “nghệ thuật bản địa Úc” sẽ hiện ra hình ảnh kèn didgeridoo, boomerang, và các bức tranh phong cách đá và chấm do AI tạo ra.
Một giấy phép mở rộng cho mỗi hình ảnh AI này có giá trung bình gần 90 đô la.
Theo luật pháp hiện hành của Úc, bản quyền đối với các tác phẩm nghệ thuật thường kéo dài suốt cuộc đời của người sáng tạo cộng thêm 70 năm.
Tiến sĩ Buckingham nói rằng mặc dù đây có vẻ là một khoảng thời gian dài, nhưng đối với các cộng đồng bản địa, nơi nghệ thuật và văn hóa xuyên suốt quá khứ, hiện tại và tương lai, nó có thể nảy sinh nhiều vấn đề.
Trong trường hợp nghệ thuật do AI tạo ra, mọi thứ còn phức tạp hơn.
Lỗ hổng pháp lý và công cụ tự vệ
Tại Úc, luật bản quyền không tồn tại đối với trí tuệ nhân tạo, vì về mặt pháp lý, người ta coi là không có quyền tác giả của con người hoặc tính nguyên bản để bảo hộ.
Điều này cũng có nghĩa là những lo ngại về việc các mô hình AI đang được huấn luyện bằng các tác phẩm của nghệ sĩ như thế nào rất khó để đưa vào luật.
“Các phản ứng đối với những sự kiện như buổi đấu giá của Christie - nơi thu về doanh số cao hơn nhiều so với dự đoán, nhưng nó cũng gợi lên phản ứng từ các nhà sáng tạo, những người phẫn nộ với khái niệm đấu giá cho loại hình nghệ thuật này.d”
“Đã có những phản ứng khác từ khắp nơi trên thế giới từ các nhà sáng tạo thuộc mọi lĩnh vực; và khi nói về nghệ thuật thị giác, chúng tôi đang theo dõi rất sát sao các vụ kiện tập thể tại Hoa Kỳ để áp dụng tại Úc,” TS Buckingham nói.
Một nhóm làm việc về Tài sản Trí tuệ và Văn hóa Bản địa đã được thành lập vào tháng 12 năm ngoái để bảo vệ kiến thức của người bản địa trước sự trỗi dậy của AI.
Tiến sĩ Buckingham cho biết việc tham vấn từ nhóm làm việc này đã bị tạm dừng cho đến sau cuộc bầu cử liên bang.
Trong thời gian chờ đợi, Đại học Chicago đã phát triển các công cụ như Nightshade hoặc Glaze, đang được các nghệ sĩ sử dụng để chống lại việc khai thác dữ liệu của AI.
Các công cụ này biến dữ liệu từ hình ảnh thành “thuốc độc”, khiến AI khi huấn luyện trên đó mà không có sự đồng ý sẽ học được những hành vi không thể đoán trước.
Với phần mềm này, trường đại học cho biết một câu lệnh yêu cầu hình ảnh một con bò bay trong không gian có thể thay vào đó sẽ nhận được hình ảnh một chiếc túi xách trong không gian.
Tiến sĩ Pfefferkorn từ trung tâm Nghệ thuật, AI và Đạo đức Kỹ thuật số tin rằng mặc dù AI là mới, nhưng các nghệ sĩ đã và đang cân bằng mối quan hệ giữa đạo đức, công nghệ và khoa học trong nhiều thế kỷ.
“Tôi thực sự hy vọng rằng chúng ta càng dấn thân một cách phản biện với những khía cạnh phức tạp đang được đưa ra - và vốn đã được các nghệ sĩ trong không gian này khám phá từ lâu - chúng ta sẽ càng có thể phản kháng và giành lại quyền kiểm soát của mình, bởi vì chúng ta sẽ thấy rằng có những sự thay thế và các lựa chọn khác,” TS Pfefferkorn kết luận.
READ MORE
SBS Việt ngữ
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook & SBS Vietnamese Instagram, và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
