Dù đã trở về quê cha đất tổ, họ vẫn phải sống không điện, không nước, không nhà, không tài sản, không hộ khẩu. "Cái mong muốn lớn nhất của họ là được có giấy tờ hợp lệ, được công nhận là người Việt Nam." - Nhà báo Thanh Sài Gòn
Ông Ba Phước là người đai diện cho dân trong xóm, từ Biển Hồ giong thuyền về Tà Dơ từ 3 năm trước với hai bàn tay trắng.
Điều lo ngại nhất đối với cuộc sống người dân là vào mùa mưa. Vì sống ven sông, hồ nên mùa mưa tới thường bị giông gió, ngập lụt.
Nhiều năm nay, cứ mỗi lần mưa lớn người dân phải dời lên mặt đường để ở, chờ mưa gió đi qua thì trở về chỗ cũ dựng lại nhà.
Gọi là nhà cũng không phải mà đó chỉ là những căn chòi được dựng lên bằng tre nứa rồi quây lại bằng những tấm bạt cũ kỹ rách nát.
Do gần sông nước nên các căn chòi của bà con nơi đây thường được làm cao hơn mặt đất.
Dường như chỉ một cơn gió thoảng qua cũng đủ để cái xóm nhỏ nghiêng ngả, xiêu vẹo.
Dân xóm Tà Dơ không nghề nghiệp, không vốn liếng để buôn bán.
Thường họ đi làm giỏ( đánh cá) làm thuê như cạo mủ cao su, đi cạo cá làm chả ..theo mùa, hết mùa lại thất nghiệp.
"Lúc trước chồng em làm nghề cá dưới hồ, giờ nước hồ cạn, lại ô nhiễm quá, cá chẳng còn, ảnh phải đi làm thuê, thu nhập thất thường, bữa đực bữa cái, có khi kiếm ngày vài chục ngàn không nổi.
Mấy năm trước, chồng em vay tiền mua xuồng, lưới, mấy bình điện, hết cả chục triệu đồng, giờ bỏ không.
Nợ vẫn còn đó, không biết đến khi nào mới trả được," một cư dân ấp Tà Dơn cho biết.
Những chiếc lán khoảng 9m2 được dựng lên bằng những thân cây tạm bợ đang mọc lên tại khu đất ven hồ Dầu Tiếng được họ gọi là nhà.
Mùa mưa khắp ngõ xóm ngập nước, bà con qua lại phải đi trên cầu khỉ.
Gia đình nào cũng có từ 2 đến 5 con. Những đứa trẻ hầu hết được sinh ra tại Campuchia rồi theo bố mẹ về Việt Nam nên các em không có giấy khai sinh hay bất cứ giấy tờ nhân thân nào.
Do đó các em đều không được đến trường đi học.
Những đứa trẻ nơi đây, cứ thế lớn lên trong cuộc sống thiếu thốn, không biết đọc, không biết viết.
Chúng chỉ biết hôm nay chứ chẳng rõ ngày mai như thế nào.
Dù không được đi học nhưng chỉ một số em vẫn được học chữ tại lớp của một cô giáo ở cách xóm 2-3 km, với giá mỗi buổi học 3.000 đồng.
Cuộc sống nghèo khổ quanh năm bám sông nước, việc lên bờ đi học cái chữ đối với lũ trẻ là điều xa xỉ. Có những gia đình ba thế hệ chung sống mà không một người nào biết mặt chữ.
Mỗi khi giao dịch hay ký nhận một chuyện gì đó chỉ biết đóng chữ "thập" điểm chỉ mà thôi.
Cha mẹ mù chữ nên việc dạy dỗ cho con cũng là điều không thể.
Vì vậy mà việc mù chữ có nguy cơ là truyền từ thế hệ trước đến thế hệ sau.
Nhất là khi do không có hộ khẩu nên việc đăng ký thường trú là không được.
Trẻ con trong xóm có muốn cũng chẳng được đến trường.
Những đứa trẻ chúng tôi gặp ở nơi đây, đa số được sinh ra tại Campuchia, nhưng cũng có đứa được chôn nhau cắt rốn ngay tại xóm Việt kiều này, nhưng chúng có chung một hoàn cảnh: không có giấy khai sinh, không hộ khẩu và đặc biệt không biết chữ.
Tại ấp Tà Dơ, dù bà con đã hồi hương về đây được 4 năm nhưng chưa được bất kỳ sự giúp đỡ nào của chính quyền địa phương.
Họ sống nhờ vào lòng hảo tâm của người Việt trong và ngoài nước.
Khao khát lớn nhất của họ là được cấp giấy tờ, thành một công dân Việt nam hợp pháp để có thể xin việc làm và con cái có thể được cắp sách đến trường.
