Iran hiện tuyên bố sẽ nhắm mục tiêu vào bất kỳ tàu thuyền nào tìm cách đi qua tuyến hàng hải trọng yếu này, đồng thời đổ lỗi cho các cuộc tấn công chết người của Israel tại Liban trong đêm, điều mà phía Hoa Kỳ cho rằng không thuộc phạm vi thỏa thuận ngừng bắn. Vậy điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?
Và thực chất Iran và Hoa Kỳ đã đạt được những gì trong thỏa thuận này?
Khi thông tin đầu tiên được công bố vào thứ Tư, ngày 8 tháng 4, rằng Hoa Kỳ và Iran đã đạt được một thỏa thuận ngừng bắn kéo dài hai tuần, phản ứng chung là sự nhẹ nhõm.
Người đứng đầu Giáo hội Công giáo, Giáo hoàng Leo XIV, đã gửi đi thông điệp đầy hy vọng.
“Trong bối cảnh những giờ phút căng thẳng vừa qua tại Trung Đông và trên toàn thế giới, tôi hoan nghênh với sự hài lòng, và coi đây là một dấu hiệu của hy vọng thực sự, thông báo về một lệnh ngừng bắn ngay lập tức kéo dài hai tuần.”
Phản ứng trên đường phố thủ đô Tehran của Iran cũng tương tự, tràn ngập niềm vui.
Thỏa thuận đạt được vào phút chót được đưa ra sau lời đe dọa của Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump về việc phát động một chiến dịch ném bom có thể hủy diệt nền văn minh Iran.
Người dân nơi đây bày tỏ hy vọng thỏa thuận sẽ được duy trì.
“Ngừng bắn là điều tốt miễn là phục vụ lợi ích của người dân Iran. Tuy nhiên, chúng tôi đã nhiều lần đàm phán với Hoa Kỳ mà không đạt được thỏa thuận. Nếu ngừng bắn chỉ là sự tiếp diễn của những cuộc đàm phán vô ích đó thì nó không có ý nghĩa. Nhưng chúng ta vẫn phải tiếp tục đàm phán để phía bên kia hiểu rõ những yêu cầu cụ thể của Iran. Tất cả các điều kiện do Iran đề xuất phải được thực hiện, chỉ khi đó ngừng bắn mới có ý nghĩa.”
“Sáng nay tôi nghe rằng các điều kiện của chúng tôi đã được chấp nhận, và sau đó lệnh ngừng bắn được công bố. Tôi thực sự vui mừng từ tận đáy lòng. Hy vọng điều này có thể mở ra con đường dẫn tới chiến thắng, giúp dỡ bỏ các lệnh trừng phạt bất công, và để người dân Iran, sau ngần ấy năm, có thể sống như những người khác và đơn giản là được hít thở.”
Tuy nhiên, sự nhẹ nhõm đó nhanh chóng tan biến.
Các nhà lãnh đạo thế giới vừa kịp bày tỏ sự ủng hộ thì Iran đã phát tín hiệu rằng thỏa thuận đang bị đe dọa.
Một trong những điểm then chốt của đề xuất ngừng bắn là việc mở lại eo biển Hormuz, cho phép các chuyến hàng dầu lưu thông tự do trong hai tuần, sau một tháng đóng cửa gây ra khủng hoảng năng lượng toàn cầu.
Nhưng Iran hiện cho biết eo biển sẽ không được mở, viện dẫn các cuộc tấn công mới nhất và gây chết người của Israel tại Liban, nhằm vào lực lượng Hezbollah do Iran hậu thuẫn hoạt động ở miền Nam nước này.
Trước đó, Đại sứ Cộng hòa Hồi giáo Iran tại Liên Hiệp Quốc, Ali Bahreini, đã cảnh báo sẽ có hậu quả nếu Israel tiếp tục tấn công Beirut.
“Và nếu các cuộc tấn công của Israel nhằm vào Liban tiếp diễn, tôi tin rằng tình hình sẽ trở nên phức tạp hơn và sẽ có những hậu quả. Chúng tôi hy vọng tất cả các bên sẽ tuân thủ lệnh ngừng bắn ở mọi điều khoản và khía cạnh.”
Iran cho rằng các cuộc tấn công của chính phủ Netanyahu đã vi phạm thỏa thuận chỉ vài giờ sau khi đạt được, nhưng Hoa Kỳ nói Tehran đang hiểu sai các điều khoản.
Phó Tổng thống Hoa Kỳ J.D. Vance cho biết Israel không phải là một bên trong kế hoạch ngừng bắn và các cuộc tấn công tại Liban không vi phạm thỏa thuận do phía Mỹ đàm phán.
“Tôi nghĩ phía Iran cho rằng lệnh ngừng bắn bao gồm cả Liban, nhưng thực tế không phải vậy. Chúng tôi chưa bao giờ đưa ra cam kết đó, cũng không hề ám chỉ điều đó. Những gì chúng tôi nói là lệnh ngừng bắn tập trung vào Iran và các đồng minh của Mỹ, bao gồm Israel và các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh. Tuy nhiên, theo những gì tôi được biết, phía Israel cũng đã đề nghị tự kiềm chế phần nào tại Liban để đảm bảo các cuộc đàm phán của chúng tôi thành công.”
Thủ tướng Pakistan, một trong những bên trung gian quan trọng trong thỏa thuận giữa Hoa Kỳ, Israel và Iran, cho biết Liban ban đầu có nằm trong đề xuất.
Nhiều quốc gia khác cũng lên tiếng, cho rằng bất kỳ lệnh ngừng bắn nào cũng cần bao gồm việc Israel ngừng tấn công tại Beirut.
Ngoại trưởng Úc Penny Wong nói với Channel 7 rằng tình hình nhân đạo tại Liban là rất đáng lo ngại và tiếp tục ảnh hưởng đến nguồn cung nhiên liệu.
“Lệnh ngừng bắn phải áp dụng với Liban, bởi nếu Israel và Hezbollah không tuân thủ, điều đó sẽ đe dọa lệnh ngừng bắn trên toàn khu vực… Chúng tôi muốn lệnh ngừng bắn được duy trì, bao gồm cả tại Liban. Chúng tôi muốn eo biển được mở, và chúng tôi muốn thế giới cùng nỗ lực khôi phục sự ổn định của thị trường năng lượng và nhiên liệu, đồng thời không để người dân Úc phải chịu thiệt hại tại trạm xăng vì lệnh ngừng bắn không được giữ vững.”
Các hãng vận tải biển lớn cho biết tình hình vẫn đầy bất ổn, với Maersk cảnh báo chưa có sự đảm bảo an toàn hàng hải đầy đủ và các tàu vẫn lo ngại về an ninh tại eo biển.
Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt khẳng định Iran phải ngay lập tức mở lại eo biển Hormuz.
“Liên quan đến các thông tin ban đầu từ truyền thông nhà nước Iran, Tổng thống đã được báo cáo trước khi tôi bước lên bục phát biểu. Điều đó hoàn toàn không thể chấp nhận được. Và một lần nữa, những gì họ nói công khai lại khác với những gì trao đổi riêng tư… Tôi xin nhấn mạnh lại kỳ vọng và yêu cầu của Tổng thống rằng eo biển Hormuz phải được mở lại ngay lập tức, nhanh chóng và an toàn. Đó là yêu cầu của ông. Chúng tôi đã nhận được thông tin riêng rằng điều đó đang diễn ra, và những thông tin công khai là không chính xác.”
Vậy cụ thể các điều khoản của lệnh ngừng bắn là gì?
Tất cả các bên đều đưa ra những phiên bản khác nhau, và phát biểu của các lãnh đạo cũng mâu thuẫn.
Iran cho rằng thỏa thuận cho phép nước này thu phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz, điều mà Nhà Trắng bác bỏ.
Tuy nhiên, xuất hiện lo ngại mới rằng việc thu phí có thể được áp dụng vô thời hạn, trong bối cảnh nguồn cung dầu toàn cầu bị siết chặt.
Chủ tịch Eurasia Group, Ian Bremmer, nhận định dù chịu thiệt hại nặng nề về quân sự và bộ máy chính quyền, Iran vẫn đang ở vị thế tốt hơn so với trước các cuộc tấn công ban đầu của Hoa Kỳ và Israel ngày 31 tháng 3.
“Thực tế là kết cục của cuộc chiến này cho thấy, dù Iran chịu thiệt hại lớn về quân sự và hạ tầng kinh tế, họ không phải là bên chiến thắng. Nhưng chế độ này vẫn tồn tại. Hãy nhớ rằng ông Trump từng nói sẽ giải cứu người dân Iran, nhưng điều đó còn rất xa vời. Người dân vẫn sống dưới cùng một chế độ, và đó mới là tiếng nói quan trọng nhất. Ông Trump nói sẽ kiểm soát dầu mỏ, muốn lấy dầu như từng làm ở Venezuela, nhưng ông không kiểm soát được. Trên thực tế, Iran hiện có ảnh hưởng lớn hơn đối với sản lượng dầu.”
Đây chỉ là một trong nhiều vấn đề sẽ được xem xét khi phái đoàn đàm phán của Mỹ gặp đại diện Iran trong các cuộc thương lượng tiếp theo dự kiến diễn ra tại Pakistan vào thứ Sáu, ngày 10 tháng 4.
Phía Hoa Kỳ sẽ có Phó Tổng thống J.D. Vance tham dự, trong khi Iran cử Chủ tịch Quốc hội và cựu Tư lệnh Vệ binh Cách mạng Mohammad Baqer Qalibaf, cùng Ngoại trưởng Abbas Araqchi.
Các bên sẽ xem xét toàn bộ đề xuất của các bên liên quan nhằm hướng tới hòa bình.
Trong khi đó, Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ Pete Hegseth cho biết quân đội Mỹ vẫn sẽ duy trì hiện diện và sẵn sàng chiến đấu tại Trung Đông trong thời gian lệnh ngừng bắn có hiệu lực.
“Quân đội của chúng tôi sẵn sàng phòng thủ, sẵn sàng tấn công, sẵn sàng tái khởi động chiến dịch bất cứ lúc nào, với bất kỳ mục tiêu nào cần thiết để đảm bảo Iran tuân thủ. Về eo biển, các bạn đã thấy thỏa thuận ban đầu, theo đó Iran cho phép tàu thuyền đi qua, và điều đó sẽ diễn ra, các tàu sẽ tiếp tục hành trình.”
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
