Úc đang tiến rất gần tới một cột mốc y tế lịch sử: kiểm soát HIV ở mức chưa từng có nhờ hệ thống xét nghiệm, điều trị và phòng ngừa được đánh giá hàng đầu thế giới. Thế nhưng, phía sau những con số đầy lạc quan là một thực tế đáng suy ngẫm khi không phải cộng đồng nào cũng được hưởng lợi như nhau từ thành quả này. Người dân First Nations, người nhập cư và cư dân ngoài các trung tâm đô thị vẫn đang đối mặt nhiều rào cản trong tiếp cận dịch vụ y tế. Khi đích đến đã ở trong tầm mắt, câu hỏi lớn nhất đặt ra là: làm thế nào để không ai bị bỏ lại phía sau trong cuộc chiến chống HIV?
Trong cuộc chiến kéo dài nhiều thập niên chống lại HIV, Úc đang đứng trước một cột mốc mà nhiều quốc gia trên thế giới vẫn đang nỗ lực hướng tới. Số ca nhiễm HIV mới đã giảm đáng kể trong vòng một thập niên qua, đưa Úc tiến sát các mục tiêu đầy tham vọng của Chương trình Phối hợp Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) nhằm chấm dứt AIDS như một mối đe dọa sức khỏe cộng đồng vào năm 2030.
Tuy nhiên, đằng sau những con số đầy triển vọng là một thực tế phức tạp hơn: không phải mọi cộng đồng đều được hưởng lợi như nhau từ những thành quả này. Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu không giải quyết được những khoảng cách trong tiếp cận xét nghiệm, phòng ngừa và điều trị, một số nhóm dân cư có nguy cơ tiếp tục bị bỏ lại phía sau.
Dữ liệu mới nhất về HIV và các bệnh lây truyền qua đường tình dục tại Úc cho thấy số ca chẩn đoán HIV đã giảm 25% trong vòng 10 năm qua. Đây được xem là một thành tựu y tế công cộng quan trọng, phản ánh hiệu quả của chiến lược xét nghiệm rộng rãi, điều trị sớm và việc sử dụng ngày càng phổ biến thuốc dự phòng trước phơi nhiễm HIV, hay còn gọi là PrEP.
Những con số cho thấy Úc đang đi đúng hướng
Theo các số liệu được công bố, từ năm 2016 đến năm 2025, số ca chẩn đoán HIV ở nam giới giảm 28%, trong khi số ca ở nữ giới gần như không thay đổi.
Hiện nay, 94% người đang sống chung với HIV tại Úc đã được chẩn đoán. Trong số đó, 95% đang được điều trị và 98% những người được điều trị đã đạt được mức tải lượng virus không thể phát hiện, đồng nghĩa với nguy cơ lây truyền gần như bằng không.
Những kết quả này đưa Úc tiến rất gần tới các mục tiêu "95-95-95" của UNAIDS, gồm:
· 95% người nhiễm HIV được chẩn đoán;
· 95% người được chẩn đoán được điều trị;
· 95% người điều trị đạt được mức tải lượng virus được kiểm soát.
Đây là thước đo quan trọng phản ánh hiệu quả của hệ thống phòng chống HIV ở cấp quốc gia.
Tỷ lệ nhiễm HIV mới tiếp tục giảm
Phân tích của Viện Kirby thuộc Đại học New South Wales cho thấy tỷ lệ ghi nhận ca nhiễm HIV mới trên 100.000 dân đã giảm từ khoảng 4 ca vào năm 2016 xuống còn dưới 3 ca vào năm 2025.
Tính chung trong giai đoạn 2016-2025, Úc ghi nhận mức giảm 28% các ca chẩn đoán HIV mới.
Dữ liệu năm 2025 cũng cho thấy phần lớn các ca lây truyền HIV vẫn liên quan đến quan hệ tình dục giữa nam với nam, chiếm 64% tổng số ca nhiễm. Quan hệ tình dục khác giới chiếm 26%, trong khi việc sử dụng ma túy qua đường tiêm chỉ chiếm khoảng 3%.
Các chuyên gia nhận định việc duy trì tỷ lệ lây nhiễm thấp ở nhóm người tiêm chích ma túy và lao động tình dục là kết quả của những chương trình can thiệp cộng đồng bền bỉ trong nhiều năm.
Những cộng đồng đang bị bỏ lại phía sau
Dù số liệu tổng thể rất khả quan, các nhà nghiên cứu cho rằng bức tranh toàn cảnh vẫn tồn tại những "điểm mù" đáng lo ngại.
Năm 2025 ghi nhận tỷ lệ chẩn đoán HIV cao nhất từ trước đến nay ở người dân First Nations, với 3,9 ca trên 100.000 dân, cao gấp 1,9 lần so với người sinh tại Úc không phải thổ dân hoặc cư dân đảo Torres Strait.
Nhà dịch tễ học của Viện Kirby, Tiến sĩ Skye McGregor, cho rằng đây là dấu hiệu cho thấy cần phải hợp tác chặt chẽ hơn với các cộng đồng để xây dựng những chương trình phòng ngừa, xét nghiệm và điều trị phù hợp với nhu cầu thực tế.
"Chúng ta may mắn khi có các bộ xét nghiệm HIV tại nhà ở Úc, nhưng đồng thời cũng cần hệ thống chăm sóc sức khỏe dễ tiếp cận hơn và tăng cường đào tạo cho nhân viên y tế.”
Khi một người đi khám sức khỏe tình dục, việc xét nghiệm HIV và bệnh lậu nên được xem là một phần quá trình khám bệnh.Nhà dịch tễ học của Viện Kirby - Tiến sĩ Skye McGregor
Người đồng tính và song tính nam sinh ở nước ngoài đối diện nhiều rào cản hơn
Một phát hiện đáng chú ý khác là hơn một nửa số nam giới đồng tính và song tính được chẩn đoán HIV tại Úc sinh ra ở nước ngoài.
Trong giai đoạn 2016-2025, số ca HIV ở nam giới đồng tính và song tính sinh tại Úc giảm tới 48%. Tuy nhiên, ở nhóm sinh ngoài nước Úc, mức giảm chỉ đạt 18%.
Theo Giáo sư Andrew Grulich thuộc Viện Kirby, khoảng cách này cho thấy vấn đề không nằm ở năng lực y tế của Úc, mà nằm ở sự công bằng trong khả năng tiếp cận dịch vụ.
"Khi xem xét dữ liệu, chúng tôi nhận thấy mức giảm HIV ở các khu vực ngoài đô thị không tốt bằng tại các thành phố.”
“Chúng ta cần mở rộng khả năng tiếp cận xét nghiệm HIV và thuốc PrEP ở ngoài các trung tâm thành phố," Giáo sư Grulich nói.
Ông cho biết mặc dù những năm gần đây đã có nhiều tiến bộ như xét nghiệm HIV tại nhà hoặc lắp đặt máy bán bộ xét nghiệm HIV tự động trong các trường đại học, song vấn đề công bằng trong tiếp cận dịch vụ y tế mới là thách thức lớn tiếp theo.
Thành công không có nghĩa mọi vấn đề đã được giải quyết
Scott Harlum, Chủ tịch Hiệp hội Quốc gia Người sống chung với HIV tại Úc, cho rằng đất nước này đang sở hữu những điều kiện tốt nhất để giải quyết các bất bình đẳng còn tồn tại.
"Ở Úc, chúng ta thực hiện công việc này tốt hơn bất cứ nơi nào khác trên thế giới, đó là thành tích đã được chứng minh. Chúng ta có những con người xuất sắc nhất, có một chính phủ cam kết mạnh mẽ và không thiếu nguồn lực.”
“Nhưng vẫn tồn tại những chênh lệch trong các con số này, và cách duy nhất để giải quyết là lắng nghe chính những cộng đồng bị ảnh hưởng, đặc biệt là những người mới đến Úc," ông Harlum nhận định.
Bên cạnh các thách thức về tiếp cận dịch vụ, giới chuyên môn còn đặc biệt quan tâm tới xu hướng chẩn đoán HIV muộn.
Trong năm 2025, khoảng một phần ba các trường hợp được phát hiện HIV thuộc nhóm "chẩn đoán muộn". Điều này thường đồng nghĩa với việc người bệnh đã sống chung với virus suốt khoảng bốn năm mà không hề biết mình nhiễm bệnh.
Theo các chuyên gia, việc phát hiện muộn không chỉ làm tăng nguy cơ biến chứng sức khỏe cho người bệnh mà còn khiến các cơ hội ngăn ngừa lây truyền trong cộng đồng bị bỏ lỡ.
Cuộc chiến tiếp theo là chống kỳ thị
Nếu giai đoạn trước đây tập trung vào thuốc điều trị và mở rộng xét nghiệm, thì mục tiêu kế tiếp của Úc có thể là xóa bỏ sự kỳ thị vẫn còn tồn tại xung quanh HIV.
Jessica Michaels, Phó Giám đốc Tài chính của Hiệp hội Y học HIV, Viêm gan siêu vi và Sức khỏe tình dục Australasia, cho rằng hệ thống y tế vẫn còn quá nhiều định kiến về đối tượng có nguy cơ nhiễm HIV.
"Chúng ta còn rất nhiều việc phải làm để giảm kỳ thị và phân biệt đối xử, đặc biệt trong đội ngũ nhân viên y tế, những người đôi khi vẫn trao đổi về xét nghiệm và phòng ngừa dựa trên những định kiến sẵn có về ai mới là người có nguy cơ.”
“Chúng ta thực sự cần thay đổi cách tiếp cận đó, để mọi nhân viên y tế đều tự hỏi: 'Liệu đây có thể là HIV không?' bất kể người đang ngồi trước mặt họ là ai," bà Michaels phân tích.
Đích đến đã ở rất gần
Những thành tựu mà Úc đạt được trong phòng chống HIV đang được xem là hình mẫu trên thế giới. Tuy nhiên, các chuyên gia nhấn mạnh rằng thành công cuối cùng sẽ không được đo bằng những con số trung bình toàn quốc, mà bằng khả năng bảo đảm mọi cộng đồng đều được tiếp cận bình đẳng với xét nghiệm, điều trị và phòng ngừa.
Khi Úc tiến gần mục tiêu trở thành một trong những quốc gia đầu tiên trên thế giới kiểm soát hiệu quả HIV như một vấn đề y tế công cộng, thách thức lớn nhất giờ đây không còn là công nghệ hay thuốc men, mà là bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau.
Đồng hành cùng chúng tôi tại SBS Vietnamese Facebook và cập nhật tin tức ở sbs.com.au/vietnamese
Chúng tôi cũng có mặt trên YouTube
Nghe SBS Tiếng Việt trên ứng dụng miễn phí SBS Audio, tải về từ App Store hay Google Play
