တၢ်စူၤဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်ကဲထီၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ, ညၣ်ကမီ လၢအမ့ၢ် Bull shark—ဘူလ် ရှၣ် အကလုာ် အတၢ်လူၤအ့ၣ်ပှၤကညီဖဲ နယူဆီၣ်သ်ဝံ ဟဲအါထီၣ်ချ့မးအဃိ တၢ်ကးတံာ်လီၤအါထီၣ် ပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤ သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ကလုၢ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ဖဲမုၢ်ယူၤ—မုၢ်ခံနံၤ လါယနူၤအါရံၤ အသီ ၂ဝန့ၣ်, ပိာ်ခွါတဂၤ ညၣ်ကမီ—ရှၣ် လူၤအ့ၣ်အီၤဖဲ Point Plomer ပီၣ်လဲၣ်နံၤ လၢအဘူးဒီး Port Macquarie ကဘီသန့ လၢအအိၣ်ဖဲ နယူဆီၣ်သ်ဝံ ကလံၤစိၤခၢၣ်သးကၢၢ်နံၤ — Mid North Coast, နာ်သက့ အဝဲဃ့ၢ်ပူၤဖျဲးသးအဃိ အဝဲဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအိၣ်ဒၣ်ထဲတစဲးတမွဲးဖိန့ၣ်လီၤ.
အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ခံသီအတီၢ်ပူၤ ညၣ်ကမီ—ရှၣ် လူၤအ့ၣ်တၢ်ကဲထီၣ်လွံၢ်ဘျီတဘျီဖဲနယူဆီၣ်သ်ဝံအပူၤန့ၣ်လီၤ.
ညၣ်ကမီ—ရှၣ် လူၤအ့ၣ်တၢ်ကဲထီၣ်ကဒီးဝဲအသီတဘျီဖဲနယူဆီၣ်သ်ဝံအပူၤ ဒီး တဘျီညါအံၤ တၢ်ကဲထီၣ်သးန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲ ကီၢ်စဲၣ်အံၤ Mid North Coast—ကလံၤစိၤခၢၣ်သးပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤ တကပၤန့ၣ်လီၤ.
ဖဲလါယနူၤအါရံၤ အသီ ၂ဝ ဂီၤခီန့ၣ် ပိာ်ခွါလၢအသးနံၣ်အိၣ် ၃၉နံၣ်တဂၤ လၢအမ့ၢ်ပှၤဒိးလပီဘ့ၣ်ဘၣ် ဖဲ Point Plomer တဂၤ ညၣ်ကမီ—ရှၣ် လူၤအ့ၣ်ဝဲဒၣ်အလပီဘ့ၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
မ့ၢ်လၢအခီၣ်န့ၣ် ဘၣ်ကူးဘၣ်ကွာ်ဒီး ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးတစဲးတမွဲးအဃိ တၢ်လဲၤစိာ်အီၤဆူတၢ်ဆါဟံၣ် နာ်သက့ အခဲအံၤန့ၣ် အဝဲစံၣ်လီၤဘၣ်လၢတၢ်ဆါဟံၣ်ပူၤလံန့ၣ်လီၤ.
တၢ်အံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ၄၈နၣ်ရံၣ်အတီၢ်ပူၤ ညၣ်ကမီ—ရှၣ် အတၢ်လူၤအ့ၣ်ပှၤကညီ ကဲထီၣ်သးလွံၢ်ဘျီတဘျီ ဖဲကီၢ်စဲၣ်အံၤအပူၤန့ၣ်လီၤ.
ဖဲမုၢ်ဆၣ်—မုၢ်ခီၣ်ထံးပူၤအနံၤ လါယနူၤအါရံၤ ၁၉သီ မုၢ်နၤခီန့ၣ် ပိာ်ခွါလၢအသးနံၣ်အိၣ် ၂၇နံၣ်တဂၤ ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဝဲဒၣ်နးနးကလဲာ် မ့ၢ်လၢ ညၣ်ကမီ—ရှၣ် လူၤအ့ၣ်အီၤ ဒီး တၢ်ကဲထီၣ်သးအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဖဲ North Steyne Beach ပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤ လၢအအိၣ်ဖဲ Manly တၢ်လီၢ် ဆ့ၣ်ဒနံၤကလံၤစိၤ ပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
John Duncam လၢအမ့ၢ် နယူဆီၣ်သ်ဝံပၢၤကီၢ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ ဖဲကလံၤစိၤပီၣ်ကၢၢ်နံၤတဂၤစံးဝဲဒၣ် ပိာ်ခွါအံၤ နုာ်လီၤဝဲတၢ်ကူးကွဲအသးဖဲမုၢ်ခီၣ်ထံး=နံၤ မုၢ်နၤခီ နာ်သက့ အတၢ်အိၣ်သးန့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်လၢတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်အပူၤဒံးန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢပနၢ်ပၢၢ်အီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ညၣ်ကမီ—ရှၣ်တဘ့ၣ်, ဒီးပိာ်ခွါအံၤ ညၣ်ကမီအ့ၣ်အီၤဖဲအခီၣ်, ပှၤဟဲက့ၤစိာ်ထီၣ်အီၤဆူပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်ခိၣ်, အဝဲအတၢ်ဘူၣ်ဂ့ၤတခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ အခါဖဲန့ၣ် ပှၤမၤပူၤဖျဲးသးသမူဖဲပီၣ်လဲၣ်နံၤ—surf life savers ဒီး ဂ့ၢ်ဂီၢ်အူဝဲၤကျိၤ ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဖဲန့ၣ် ဒီး န့ၢ်ဘၣ်ဝဲတၢ်မၤစၢၤချ့ချ့န့ၣ်လီၤ.”
နယူဆီၣ်သ်ဝံ သိလ့ၣ်တီဆှၢပှၤဆါ တစိၢ်တလီၢ် မူဒါခိၣ် Christie Marks စံးဝဲဒၣ် ဖဲပှၤဖီၣ်ကသံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဟဲတုၤအခါန့ၣ် ပိာ်ခွါအံၤ အသွံၣ်လီၤအါမး ဒီး အသးဖုပတုာ်ကွံာ်အသးန့ၣ်လီၤ.
“ဖဲတၢ်လဲၤစိာ်အီၤဆူတၢ်ဆါဟံၣ်အခါန့ၣ် ပိာ်ခွါအံၤဘၣ်သြီဝဲဒၣ်သွံၣ် ၁၃ဘိၣ်, ပတၢ်ဘူၣ်ဂ့ၤမးလၢ နယူဆီၣ်သ်ဝံပၢၤကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် မၤစၢၤပှၤဖဲပတၢ်လဲၤကျဲအပူၤ, ပၢၤကီၢ်လၢအကွၢ်ထွဲကျဲမုၢ်ဖးဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ထံၣ်ပှၤဒီး ဆှၢဝဲဒၣ်ပှၤဆူ North Shore Hospital တၢ်ဆါဟံၣ်ဒီး ဖဲကျဲန့ၣ် ဟ့ၣ်လီၤအါထီၣ်ပှၤသွံၣ်လၢပလိၣ်ဘၣ်အါထီၣ်အီၤ. တၢ်ဒ်အံၤန့ၣ် တမ့ၢ်တၢ်တခါလၢ အကဲထီၣ်ညီနုၢ်ဘၣ်. မ့ၢ်ဝဲတၢ်တမံၤလၢ ဟ့ၣ်လီၤပိာ်ခွါအံၤ အတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အဂ့ၤကတၢၢ်လၢအကအိၣ်မူဘၣ်န့ၣ်လီၤ.”
နယူဆီၣ်သ်ဝံ ပှၤမၤပူၤဖျဲးသးမူဖဲပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤ ပှၤပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤတၢ်အခိၣ် Steven Pearce စံးဝဲဒၣ် ခံသီအတီၢ်ပူၤ ညၣ်ကမီအ့ၣ်ပှၤကဲထီၣ်လွံၢ်ဘျီ, လၢအဝဲသၢဘျီန့ၣ်ကဲထီၣ်အသးဖဲ ၂၄နၣ်ရံၣ်အတီၢ်ပူၤ, အဃိ တၢ်အံၤ တမ့ၢ်တၢ်ကဲထီၣ်ညီနုၢ်အသးဖဲဆ့ၣ်ဒနံၤအံၤဘၣ်.
အဝဲစံးဝဲဒၣ်ဆူမဲာ်ညါခံသီန့ၣ် Department of Primary Industries ဒီး Northern Beaches Council ဆၢတဲာ်လၢ ဟီၣ်ကဝီၤအံၤအပူၤ ကကးတံာ်လီၤကွံာ်ဝဲဒၣ်ပီၣ်လဲၣ်နံၤ အခါ ၂ဝ န့ၣ်လီၤ.
“တၢ်ဂ့ၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ထံအကံၢ်အစီ. တၢ်စူၤဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်ကဲထီၣ်အသးဖဲ ကလံၤစိၤပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤသ့ၣ်တဖၣ်ဝံၤအလီၢ်ခံ ထံဒုဒိၣ်မးဒီး နၢပှၢ်နၢဟီဝဲဒၣ်. ထံလၢတြိပူၤ ကွာ်ပူၤ ဒီး ပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤ အချၢသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲနုာ်လီၤဝဲအါမး အဃိန့ၣ်, တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်အိၣ်သးဂံၢ်ထံးလၢ ညၣ်ကမီ—bull shark သ့ၣ်တဖၣ်ဟူးဂဲၤ, အဃိတၢ်လၢပထံၣ်ဘၣ်အီၤဖဲမုၢ်မဆါတနံၤအံၤန့ၣ် အတမ့ၢ်တၢ်လီၤကမၢကမၣ်ဘၣ်.”
Mr Pearce စံးဝဲဒၣ် ပဒိၣ်, ကီၣ်ကးကရၢဒီး Surf Lifesaving သ့ၣ်တဖၣ် အကသူစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် တၢ်ဆၢကတီၢ်အံၤလၢ အကဒုးအိၣ်ထီၣ် တခွဲဒိးပျံၤညၣ်ကမီ အပျံၤကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး စဲးဖီကဟၣ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢ တၢ်အိၣ်ခိးကွၢ် ညၣ်ကမီအတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး တကးဒ်ဘၣ် ကဟ့ၣ်ဒုးပလီၢ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် ပှၤပှီၢ်ထံသ့ၣ်တဖၣ် လၢအကကွၢ်တၢ်ဒုးပလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် Department of Primary Industries မၤလီၤတံၢ်လီၤဆဲးဝဲဒၣ်အဖၢမုၢ်လၢ ညၣ်ကမီ အကလုာ်ဖဲလဲၣ်တခါလၢ အလူၤအ့ၣ်ပှၤကညီအံၤ ဒီး ဟ့ၣ်ပလီၢ်ဝဲ ကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢ အကလူၤပိာ်ထွဲ တၢ်ကးတံာ်လီၤပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်သိၣ်တၢ်သီ လၢဆူမဲာ်ညါ ၄၈နၣ်ရံၣ်အတီၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ.
စးထီၣ်လၢ ညၣ်ကမီ လူၤအ့ၣ်ပှၤကညီ ကဲထီၣ်အံၤ တၢ်ဃ့ထီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်အါထီၣ်ဝဲဒၣ် လၢတၢ်ကဟ့ၣ်လီၤအါထီၣ် ကမျၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် လၢအဘၣ်ဃး တၢ်ပူၤဖျဲးလၢ ညၣ်ကမီ အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
University of Sydney ကမျၢၢ်ဂ့ၢ်ဝီသနူပှၤသ့ပှၤဘၣ်စဲၤနီၣ် Chris Pepin-Neff, လၢအဆဲးကျံးထုးထီၣ်လံာ် ဘၣ်ဃးဒီး ညၣ်ကမီသနူအဂ့ၢ်တဘ့ၣ် စံးဝဲဒၣ်, တၢ်အိၣ်သးလၢထံဒုအမဲာ်ညါ, ဆ့ၣ်ဒနံၤ ထံအုၣ်ထံတဂ့ၤဘၣ် အကျိၤအကွာ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအထုးန့ၢ်ဝဲဒၣ် ညၣ်ကမီသ့ၣ်တဖၣ် အသးန့ၣ်လီၤ.
“ပမ့ၢ်မၤကဆှီဝဲဒၣ် ထံပိၤဘိအကျိၤန့ၣ် ကဒီသဒၢဝဲ ညၣ်ကမီ အတၢ်အ့ၣ်ပှၤန့ၣ် ယတဲတ့ၢ်ပာ်အီၤအိၣ်ဝဲ ဒီး တၢ်အံၤ လၢအနံၣ် ၂ဝ အတီၢ်ပူၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ်တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီတခါန့ၣ်လီၤ. အပူၤကွံာ်လၢညါအခါ ဖဲ Parramatta ထံကျိပူၤန့ၣ် တၢ်မၤသံဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိ တၢ်မၤလီၢ် အထံဘၣ်အၢသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲယွၤနုာ်လီၤအိၣ်ဝဲအသိး, Bondi တၢ်ဟးလီၢ် ထံဘၣ်အၢသ့ၣ်တဖၣ် ဟဲယွၤနုာ်လီၤအိၣ်ဝဲ, နာ်သက့ လၢခံန့ၣ် တၢ်သ့ၣ်ဖၣ်အံၤ ဘၣ်တၢ်ထုးထီၣ်မၤကဆှဲကဆှီကွံာ်အီၤအဃိ ညၣ်ကမီ အနီၣ်ဂံၢ်နီၣ်ဒွးန့ၣ် လီၤစှၤကွံာ်ဝဲဒၣ်, အဃိန့ၣ် ထံကဆှီ ဒီး တၢ်သူ ထံပိၤဘိကျိၤ လၢအဂ့ၤန့ၣ် ဒီသဒၢဝဲ ညၣ်ကမီ အတၢ်အ့ၣ်ဘၣ်ပှၤန့ၣ်လီၤ.”
Professor Pepin-Neff စံးစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ်လၢ လိၣ်ဘၣ်အါထီၣ် တၢ်ဟ့ၣ်လီၤကမျၢၢ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် ဘၣ်ဃး တၢ်ပူၤဖျဲးလၢညၣ်ကမီအဂ့ၢ် မူးမူးနီၣ်နီၣ်န့ၣ်လီၤ.
“အဝဲသ့ၣ်ကဟဲန့ၣ်ပသ့ၣ်ညါအီၤ. ဒီးပဝဲဒၣ်အံၤထုးန့ၢ်အဝဲသ့ၣ်အသးသ့န့ၣ်ပသ့ၣ်ညါ, ဘၣ်မနုၤအဃိလဲၣ်န့ၣ် ပသ့ၣ်ညါလၢအဝဲသ့ၣ်န့ၣ်အိၣ်ဖဲအံၤ, ဒီးထံတၢ်ကိၢ်သဟီၣ်ကလၢၤန့ၣ် ပသ့ၣ်ညါအီၤ, ထံဘၣ်အၢဒီးညၣ်လၢအအ့ၣ်တၢ်အိၣ်န့ၣ်ပသ့ၣ်ညါ, အဃိ ပလိၣ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ဟ့ၣ်လီၤကမျၢၢ်တၢ်သ့ၣ်ညါနၢ်ပၢၢ် လၢအကအိၣ်ဒီးတၢ်ပလီၢ်ပဒီန့ၣ်လီၤ.”
