အီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်မနုၤလဲၣ်.

ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn

• ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်မနုၤလဲၣ်.
• ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်လီၤဆီလိာ်အသးဒီး တၢ်ဒီသဒၢဃာ်ဟီၣ်ကဝီၤအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒ်လဲၣ်.
• ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မၤတၢ်မၤဒ်လဲၣ်.
• ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်မနုၤအဃိ အရ့ဒိၣ်လၢ အီစထြ့လယါကီၢ် န့ဆၢၣ်ခိၣ်ဃၢၤဒီး တၢ်ဆဲးတၢ်လၤအဂီၢ်လဲၣ်.
• ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နလဲၤဟးအီၤပှဲၤဒီးတၢ်ယူၤယီၣ်ပာ်ကဲသ့ဒ်လဲၣ်.

သ့ၣ်ပှၢ်ပျံၤကွီၤကရၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်ပာ်ကီၤဃာ်န့ဆၢၣ်တၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အပညိၣ်ခိၣ်သ့ၣ်န့ၣ်မ့ၢ်တၢ်ဒီသဒၢဝဲဒၣ်ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်, မ့မ့ၢ်ပီၣ်လဲၣ်ပီၣ်တြီၤတၢ်ပာ်ကီၤဃာ်တၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်ဒီသဒၢဝဲတၢ်မူတၢ်မဲလၢအအိၣ်လီၤဆီအကလုာ်အါမးဖဲမၣ်သမံးပီၣ်လဲၣ်မိၢ်ပှၢ်အပူၤန့ၣ်လီၤ. Indigenous Protected Areas—ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဒီသဒၢဝဲ Country—ထံကီၢ် ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ် မ့တမ့ၢ် ပီၣ်လဲၣ် ဒီး ဘၣ်တၢ်ပၢဆှၢအံးထွဲကွၢ်ထွဲအီၤလၢ Traditional Custodians— ပှၤအံးထွဲကွၢ်ထွဲကၢၤဃာ်က့ၤလုၢ်လၢ်ထူသနူသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

တၢ်ဒီသဒၢဃာ်ဟီၣ်ကဝီၤလၢအအိၣ်ဖဲ ပှၤထူလံၤဖိ Country —ထံကီၢ်အပူၤ ခဲလၢာ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲပာ်အီၤအိၣ်ဝဲအနံၣ်အကလးအါမးလံန့ၣ်လီၤ.

ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မ့ၢ်မနုၤလဲၣ်.

Indigenous Protected Area—ထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်, လၢအဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါစ့ၢ်ကီးအီၤလၢ IPA န့ၣ်, မ့ၢ်ဝဲ ထံကီၢ် ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်မ့တမ့ၢ် ပီၣ်လဲၣ် လၢအဘၣ်တၢ်ပၢဆှၢကဟုကယာ်ကွၢ်ထွဲအီၤလၢ Traditional Owners — ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်ကစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်—IPA တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤန့ၣ် ပှၤထူလံၤဖိကရူၢ်ဒီး ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ် ပၢဆှၢအံးထွဲကွၢ်ထွဲသကိးအီၤ, လၢအစးထီၣ်အသးဖဲ ၁၉၉၇နံၣ်အခါန့ၣ်လီၤ. တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤ ဆီၣ်ထွဲမၤစၢၤဝဲဒၣ် ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်ကစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢတၢ်ကဒီသဒၢ တၢ်မူတၢ်မါတဝၢဒီး တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ အလုၢ်ဒိၣ်ပှ့ၤဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီးတကတီၢ်ဃိန့ၣ် ဆဲးမၤဝဲဒၣ် လုၢ်လၢ်ထူသနူတၢ်ဆဲးတၢ်လၤအတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ဟံးမူဒါ လၢ Country—ထံကီၢ်တၢ်လီၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ခဲကနံၣ်အံၤအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤန့ၣ်:

• Indigenous Protected Area—ထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲ ၉၆ခါ.
• ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်လၢအပၣ်ဃုာ်ဖဲ Indigenous Protected Area—ထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အလဲၢ်အထီအိၣ်ဝဲ ဟဲးထၢၣ် ၁၁၃ ကကွဲၢ်.
• ပီၣ်လဲၣ်ထံကီၢ် လၢအပၣ်ဃုာ်ဖဲ Indigenous Protected Area—ထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤန့ၣ်အိၣ်ဝဲ ဟဲးထၢၣ် ၉.၃ ကကွဲၢ်.

ဖဲ National Reserve System —ဒီကလုာ်တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤက့ၤခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်တၢ်လီၢ်သနူအပူၤန့ၣ် IPAs—ထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် ပာ်ဖှိၣ်ခဲလၢာ်န့ၣ် အိၣ်အါန့ၢ် ၅၅မျးကယၤ, လၢအဒီသဒၢဝဲ ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်ဖးလဲၢ် လွံၢ်ပူတပူဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ.

သရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိ Emma Lee OAM မ့ၢ်ဝဲ Trawlwulwuy ကလုာ်ပိာ်မုၣ်တဂၤဒီး မ့ၢ်စ့ၢ်ကီး ပှၤသ့လံာ်လဲၢ်ပတီၢ်ထီတဂၤဖဲ Federation University န့ၣ်လီၤ. အဝဲန့ၣ်ဘၣ်တၢ်သ့ၣ်ညါစ့ၢ်ကီးအီၤလၢ Aunty Emma န့ၣ်လီၤ.

ပှၤထူလံၤဖိသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤ အံးထွဲကွၢ်ထွဲ ပှၤအီစထြ့လယါဖိအဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်ဒီး ထံကျိထံကွာ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်လၢအနံၣ်အလးအါမးလံအဂ့ၢ်န့ၣ် အဝဲရှဲပၠးဝဲဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.

“လၢတၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲထံကီၢ်အဂီၢ်န့ၣ် ပအိၣ်ပာ်စၢၤဒီးသနူထီဘိ, လၢအလီၤဆီလိာ်အသးအါမးန့ၣ်လီၤ. တၢ်အဝဲန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲတၢ်ယိယိဖိတခါလၢအမ့ၢ် မၤလီၤတံၢ်လၢ နတဘၣ်ဟံးန့ၢ်အီၤ အါန့ၢ်လၢ နလိၣ်ဘၣ်အီၤအသိးဘၣ်, ဒီး ဖဲလၢနဟးထီၣ်ကွံာ်ဖဲထံကီၢ်အံၤအပူၤအခါန့ၣ် ပာ်တ့ၢ်တၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲအတၢ်အိၣ်သးသ့ၣ်တဖၣ်ဂ့ၤဂ့ၤဘၣ်ဘၣ် လၢစၢၤသွဲၣ်ခါဆူညါသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်သိၣ်တၢ်သီမိၢ်ပှၢ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢပပၢဆှၢ ပပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် န့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢအနံၣ်အလးအါမးလံ ဒီး စၢၤသွဲၣ်လၢအကယၤအါမးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်လီၤဆီလိာ်အသးဒီး တၢ်ဒီသဒၢဃာ်ဟီၣ်ကဝီၤအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒ်လဲၣ်.

Indigenous Protected Areas — ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် လီၤဆီဝဲဒၣ် ခီဖျိလၢအဝဲသ့ၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲဒၣ် Traditional Custodians— ပှၤအံးထွဲကွၢ်ထွဲကၢၤဃာ်က့ၤလုၢ်လၢ်ထူသနူသ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ကီၢ်စၢဖှိၣ်ပဒိၣ်အဘၢၢ်စၢၤ မုာ်သးမၤကလီ အတၢ်သးလီၤပလိာ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် တၢ်စးထီၣ်မၤအီၤသ့ဒၣ်ထဲလၢ Traditional Custodians—ပှၤအံးထွဲကွၢ်ထွဲကၢၤဃာ်က့ၤလုၢ်လၢ်ထူသနူသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

လၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်ဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး သ့ၣ်ပှၢ်ပျံၤကွီၤကရၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ပာ်ကီၤဃာ်န့ဆၢၣ်တၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒီး ပီၣ်လဲၣ်ပီၣ်တြီၤတၢ်လီၢ်လၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်, ကီၢ်စဲၣ်ဒီး ကဝီၤဒိၣ်တၢ်ပၢ ပဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် မ့ၢ်ဝဲဂံၢ်ထံးပှၤဟံးမူဒါလၢ တၢ်ပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤ ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ပှၤနီၣ်တဂၤပၢတၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, လၢအလီၤဂာ်ဒ်သိး ပှၤထူစံာ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်ဘုၣ်ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိကစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နုာ်လီၤဆူ တၢ်ရဲၢ်သဲသကတီၤက့ၤ တၢ်လီၢ်အပူၤသ့ဝဲဒၣ် ဒ်အမ့ၢ်တၢ်မုာ်သးမၤကလီ တၢ်သးလီၤပလိာ်တခါအသိး နာ်သက့ ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဆဲးအိၣ်ဝဲဒ်သိးအဝဲသ့ၣ်အတၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲ အတၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်အသိးန့ၣ်လီၤ. ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်လၢအကံၢ်အစီထီၣ်ဘးလၢတၢ်ကဒီသဒၢအီၤဖဲတၢ်လီၤပလိာ်အပူၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နုာ်လီၤဆူ ဒီကလုာ်တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤက့ၤခိၣ်ဃၢၤန့ဆၢၣ်တၢ်လီၢ်သနူ— National Reserve System အပူၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.

Indigenous Protected Areas—ထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ဟီၣ်ကဝီၤအဂုၤအဂၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဘၢၣ်စၢၤ တၢ်အရ့ဒိၣ်လၢအလီၤဆီလိာ်အသးန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, IPAs အတၢ်ဖံးမၤဝးတရံးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပာ်ဝဲလုၢ်လၢ်တၢ်ဆဲးတၢ်လၤဖဲတၢ်သးကံၢ်ပူၤန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် ပာ်ပနီၣ်ဝဲဒၣ် ပှၤကညီ, တၢ်ဆဲးတၢ်လၤဒီး Country န့ၣ် ဒ်အမ့ၢ် တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်လၢအအိၣ်ဘျးစဲလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ.

Aunty Emma စံးဝဲဒၣ် မ့ၢ်တၢ်လၢအလီၤဆီလိာ်အသးဒီး ‘တၢ်ကွၢ်ထီၣ်အီၤဒီးဟးထီၣ်ကွံာ်’ အကျိၤအကျဲန့ၣ်လီၤ. IPAs န့ၣ် ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲ တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ်သ့ဝဲဒၣ် လၢပှၤတမှံၤသ့ၣ်တဖၣ်ကမၤလိသ့ၣ်ညါ ဘၣ်ဃး Country, လၢအမ့ၢ် ကဒုးနုာ်လီၤပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် တၢ်ဃုထၢသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်တၢ်မၤအီၤလၢ ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ခိၣ်ကစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

“ပပာ်န့ၢ်ဝဲတၢ်လီၤဟိလၢပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ကစံးဝဲဒၣ်, ‘တၢ်ဒွဲၣ်ထီၣ်မ့ၣ်အူအလုၢ်လၢ်တခါအံၤမ့ၢ်တၢ်လၢပျၢၤလၢကစၢၤတခါလံ’, ဒီး ဖဲလၢနထံၣ်ဘၣ် မ့ၣ်အူအီၣ်တၢ်လီၤပျီအံၤအလီၢ်အံၤတဘျီလၢ်လၢ်န့ၣ်, နထံၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် လုၢ်လၢ်တၢ်ထူသနူ လၢပာ်ဖှိၣ်သကိးဝဲပထံကီၢ်အံၤတပူၤဃီ န့ၢ်လၢအနံၣ်အကလးအါမးလံန့ၣ်လီၤ.”

တၢ်လၢ IPA အဟီၣ်ကဝီၤတခါန့ၣ် ဒီကထၢလိာ်အသးဒီး ဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢ်ဃာ်အီၤအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်သ့ဝဲ, လၢအမ့ၢ်ဒ်သိး ဒီကလုာ်သ့ၣ်ပှၢ်ပျံၤကွီၤကရၢၢ် မ့တမ့ၢ် ပီၣ်လဲၣ်ပီၣ်တြီၤတၢ်လီၢ်ကရၢၢ်တခါန့ၣ်လီၤ. အမ့ၢ်ဒီကထၢလိာ်အသးန့ၣ်, ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ခိၣ်ကစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် မၤသကိးဝဲတၢ်မၤဒီး တၢ်ကရၢကရိအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအမ့ၢ်ပှၤလၢအအိၣ်ဒီး တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢအဖိးသဲစးတၢ်ဘျၢ မ့တမ့ၢ် အိၣ်ဒီးတၢ်ဟံးမူဒါ လၢတၢ်ပၢဆှၢဟီၣ်ကဝီၤအံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်မၤတၢ်မၤဒ်လဲၣ်.

Indigenous Protected Area—ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် တခါစုာ်စုာ်န့ၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်ပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤအီၤ အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ လၢအရှဲပၠးဝဲဘၣ်ဃးဒီး ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်ကစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဒီသဒၢအနီၣ်ကစၢ်အတၢ်ဆဲးတၢ်လၤဒီး ပာ်လုၢ်ပာ်ပှ့ၤန့ဆၢၣ်ခိၣ်ဃၢၤဒ်လဲၣ် အဂ့ၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.

လၢတၢ်ကဒုးအိၣ်ထီၣ် Indigenous Protected Area—ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ် အပတီၢ်အိၣ်ဝဲခံပတီၢ်:

• တၢ်တၢၣ်ပီၣ်ကူၣ်လိာ်အိၣ်ဖှိၣ်တဲသကိးတၢ်: Traditional Custodians—ပှၤအံးထွဲကွၢ်ထွဲကၢၤဃာ်က့ၤလုၢ်လၢ်ထူသနူသ့ၣ်တဖၣ် တီခိၣ်ရိၤမဲဝဲ တၢ်တၢၣ်ပီၣ်တဲသကိးသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်ရဲၣ်လီၤကျဲၤလီၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤသ့ၣ်တဖၣ် လၢအမၤဝဲတပူၤဃီဒီး ပှၤထူလံၤဖိအရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်ကစၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, တၢ်ကရၢကရိလၢအပၣ်ဃုာ်သ့ၣ်တဖၣ် ဃုာ်ဒီး ပှၤလၢအတၢ်ပာ်သးအိၣ်လၢ အကမၤသကိးတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်ပညိၣ်ကွၢ်စိဒီး တၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤခိၣ်သ့ၣ် သ့ၣ်တဖၣ် လၢတၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲကဟုကယာ် Country—ထံကီၢ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
• တၢ်ဆၢတဲာ်ပာ်ပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤ: တၢ်လီၢ်အဝဲအံၤ မ့ၢ်တၢ်ကပာ်အီၤဒ်သိး IPA အဟီၣ်ကဝီၤတခါအသိးဧါန့ၣ် Traditional Custodians— ပှၤအံးထွဲကွၢ်ထွဲကၢၤဃာ်က့ၤလုၢ်လၢ်ထူသနူသ့ၣ်တဖၣ် မၤဝဲတၢ်ဆၢတဲာ်န့ၣ်လီၤ. လၢကပာ်ဂၢၢ်ပာ်ကျၢၤ တၢ်ပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤ အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤအံၤအဂီၢ် ဒီး ကပာ်ပနီၣ်အီၤဒ်သိး IPA အဟီၣ်ကဝီၤတခါလၢအဖိးသဲစးတၢ်ဘျၢအဂီၢ် အဝဲသ့ၣ်ကွဲမုာ် အီစထြ့လယါပဒိၣ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.

မ့ၢ်လၢ တၢ်ပာ်ပနီၣ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤအီၤဒ်အမ့ၢ် Indigenous Protected Area—ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ် အဃိ Country—ထံကီၢ်အံၤ တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အိၣ်ပာ်စၢၤ လၢဖိးဒီးသဲစးတၢ်ဘျၢမ့ၢ်ဂ့ၤ, ပှၤထူလံၤဖိ တၢ်ပာ်ပနီၣ်တၢ်အမံၤအသၣ် ခိၣ်တီသ့ၣ်တဖၣ်မ့ၢ်ဂ့ၤ, တၢ်ကဲဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်အကစၢ် မ့ၢ်ဂ့ၤန့ၣ် တၢ်ဆီတဆီတလဲသး တအိၣ်ဘၣ်.

တၢ်ပၢဆှၢရဲၣ်ကျဲၤအတၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်ပၣ်ဃုာ်ဒီး:

• တၢ်ဒီသဒၢလုၢ်လၢ်ထူသနူတၢ်ဆဲးတၢ်လၤဒီးတၢ်ပာ်စီဆှံတၢ်လီၢ်တၢ်ကျဲသ့ၣ်တဖၣ်
• တၢ်သူလုၢ်လၢ်ထူနူတၢ်ဒွဲၣ်အူတၢ်အလုၢ်အလၢ်သ့ၣ်တဖၣ်
• တၢ်အိၣ်ခိးကွၢ်တၢ်လၢအမၤပျံၤမၤဖုးတၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ်သ့ၣ်တဖၣ်
• ဒုးမူဒုးဂဲၤ ဒုးအိၣ်ထီၣ်က့ၤ တၢ်မူတၢ်မဲအကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ်
• တၢ်မၤတၢ်မူတဝၢအတၢ်ဃုသ့ၣ်ညါထၢဖှိၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်
• တၢ်ဟးထၢကွံာ် တၢ်ကမှံၤက့ခီ ဖဲပီၣ်လဲၣ်ပူၤသ့ၣ်တဖၣ် 
• တၢ်ဖီၣ်ဂၢၢ်ကတီၤ နီၣ်ဖိမံၤဖိဒီး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအသးလီၤတၢ်မံၤလၤသ့ၣ်တဖၣ်
• တၢ်ရဲၣ်ကျဲၤ ပှၤဟးဆှၣ်ကီၢ်ဒီး ပှၤတမှံၤသ့ၣ်တဖၣ်
• တၢ်စိာ်ခီဟ့ၣ်လီၤတၢ်သ့ၣ်ညါသ့ၣ်တဖၣ်ဆူပှၤသးစၢ်စၢၤသွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်.

ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်မနုၤအဃိ အရ့ဒိၣ်လၢ အီစထြ့လယါကီၢ် န့ဆၢၣ်ခိၣ်ဃၢၤဒီး တၢ်ဆဲးတၢ်လၤအဂီၢ်လဲၣ်.

Australian Conservation Foundation (ACF) ကရၢ, ပှၤဂဲၤလိာ်တၢ်လၢ ဒီကလုာ်န့ဆၢၣ်အဂီၢ် Jess Abrahams စံးဝဲဒၣ်, ဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်ဟ့ၣ်လီၤတၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်အဂ့ၤကတၢၢ်လၢ န့ဆၢၣ် အတၢ်အိၣ်ဘီၣ်အိၣ်ညီ တၢ်ဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.

“ပသ့ၣ်ပှၢ်ပျံၤကွီၤကရၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်ဒီသဒၢဃာ်ဟီၣ်ကဝီၤအဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ကျဲးစၢးအံးထွဲကွၢ်ထွဲဝဲဒၣ် တၢ်ဃုထၢပာ်ဖှိၣ်န့ၢ် တၢ်မူတၢ်မဲ လၢအိၣ်လီၤဆီလိာ်အသးကလုာ်ကလုာ်သ့ၣ်တဖၣ် မ့တမ့ၢ် န့ဆၢၣ်အကလုာ်ကလုာ် လၢပထံၣ်ဘၣ်အီၤဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအံၤန့ၣ်လီၤ. တၢ်အံးထွဲကွၢ်ထွဲ န့ဆၢၣ်တၢ်မူတၢ်မဲ လၢအအိၣ်ဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤခဲလၢာ်န့ၣ် မ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်မး, ခီဖျိလၢ စၢၤသွဲၣ်ခါဆူညါတစိၤသ့ၣ်တဖၣ် ကသ့ထံၣ်ဘၣ်ဝဲ အီစထြ့လယါကီၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်ဒ်လဲၣ်ဒီး အိၣ်ဖျါလီၤဂာ်ဒ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ.”

အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မုၢ်တၢ်ဘိဒီး ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢအဒုးအိဖိနုၢ် အါန့ၢ်အမျးကယၤ ၈ဝ, ဃုာ်ဒီးထိၣ်ဖိလံၣ်ဖိ ၄၅မျးကယၤန့ၣ်, ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ် တၢ်လီၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နတထံၣ်ဘၣ်အီၤဘၣ်.

ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်မူတၢ်မဲတဝၢန့ၣ် တၢ်ဆီၣ်သနံးအီၤဟဲအိၣ်အါထီၣ်, ဒီးဖဲဒီကလုာ်တၢ်မၤနီၣ်မၤဃါ တၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ် လၢအဘူးကလီၤတူးကွံာ်စရီအပူၤန့ၣ် အနီၣ်ဂံၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဆဲးအါထီၣ်ကွ့ၢ်ကွ့ၢ်န့ၣ်လီၤ.

University of Queensland, တၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤက့ၤတၢ် ပှၤစဲအ့ၣ်ဖိဒီး သရၣ်ဒိၣ်စိ James Watson စံးဝဲဒၣ်, လၢတၢ်ရဲၣ်သဲကတီၤက့ၤ အီစထြ့လယါကီၢ် တၢ်ဖိလံၤဖိဃၢ် လၢအအိၣ်ဖဲတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢ အလီၤတူာ်ကွံာ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး တၢ်မူတဝၢလၢအအိၣ်ဒီးတၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, တၢ်ဒီသဒၢဃာ်ဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လၢအရ့ဒိၣ်သပှၢ်ပှၢ်န့ၣ်လီၤ.

“ဘၣ်မနုၤအဃိလၢအရ့ဒိၣ်န့ၣ် အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်ဒီး ပီၣ်လဲၣ် သ့ၣ်တဖၣ် လၢတၢ်တပျဲ တၢ်မၤတၢ်လဲၤထီၣ်လဲၤထီ အတၢ်ဖံးတၢ်မၤဖဲအပူၤဘၣ်. အဃိ စဲးခူၣ်ဟီၣ်ခိၣ် လၢအမၤလီၤပျီကွံာ်ဟီၣ်ခိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး မၤလီၤပျီကွံာ် တၢ်မဲတၢ်မါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်တပျဲအနုာ်လီၤဖဲတၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်အပူၤဘၣ်. ဒီး တၢ်ဟူးတၢ်ဂဲၤ လၢအကဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဒီးန့ဆၢၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်တပျဲလၢတၢ်ကမၤအီၤဖဲတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အဟီၣ်ကဝီၤအပူၤ. အဃိ, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်လီၤဂာ်ဒ်သိးမူခိၣ်ဘီမုၢ်တၢ်ပူၤဖျဲးအလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”

ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် နလဲၤဟးအီၤပှဲၤဒီးတၢ်ယူၤယီၣ်ပာ်ကဲသ့ဒ်လဲၣ်.

Mr Abrahams စံးဝဲဒၣ်, လၢတၢ်မၤစၢၤအံးထွဲကွၢ်ထွဲန့ဆၢၣ်အဂီၢ် တၢ်လၢနမၤအီၤသ့ယိယိဖိသ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲအါမး:

• ဖဲမုၢ်နၤခီန့ၣ် ပာ်နဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဖဲဟံၣ်ပူၤ, လီၤဆီဒၣ်တၢ်လၢအမ့ၢ်သၣ်မံညီၤသ့ၣ်တဖၣ်.
• ဒ်သိးကမၤလီၤတံၢ် ပလးစတံးတဲၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အသုတလဲၤနုာ်လီၤဆူထံကျိၤသ့ၣ်တဖၣ်အပူၤတဂ့ၤအဂီၢ် တၢ်ကမှံၤ—Recycle သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢၤအီၤမ့ၢ်မူးမ့ၢ်နီၣ်.
• နုာ်လီၤပၣ်ဃုာ် မုာ်သးမၤကလီ မၤစၢၤတၢ်ဖဲ ပှၤတဝၢတၢ်ရၢကရိ လၢအံးထွဲကွၢ်ထွဲ ကရၢၢ်, န့ဆၢၣ်တၢ်ပာ်ကီၤတၢ်လီၢ်, မ့တမ့ၢ် သ့ၣ်ပှၢ်ပျံၤကွီၤကရၢၢ် ဖဲအဘူးဒီးနၤသ့ၣ်တဖၣ်.
• န့ဆၢၣ်ခိၣ်ဃၢၤအတၢ်ဂ့ၢ်ကီမ့ၢ်အိၣ်တမံၤလၢ်လၢ်န့ၣ် ပာ်ဖျါထီၣ်အီၤဆူ နလီၢ်ကဝီၤ ဘျီၣ်ဒိၣ်ခၢၣ်စးအအိၣ်.

တၢ်နၢ်ပၢၢ် တၢ်ဒီသဒၢဃာ်ဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် မၤစၢၤနၤလၢ နကနၢ်ပၢၢ်ဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် ဒီးန့ဆၢၣ် အတၢ်ရ့လိာ်မုာ်လိာ်လီၤဆီသ့ၣ်တဖၣ်.

Aunty Emma စံးဝဲဒၣ်, “ပမ့ၢ်ဆိကမိၣ်တၢ်လၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဒီသဒၢဃာ် ဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်အဂ့ၢ်န့ၣ် လီၤဂာ် ပအုၣ်ကီၤပာ်တၢ်လၢ ခါဆူညါ ပှၤဟီၣ်ခိၣ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်, ဒီး ပဝဲကိးဂၤဒဲးန့ၣ်ပအိၣ်ဒီးပကံၢ်ပစီလၢအကမၤအီၤသ့ဝဲဒၣ်, ဖဲပဟံၣ်လီၢ်ခံ မ့တမ့ၢ် ပဟံၣ်ဒွဲၣ် လီၢ်ကအိၣ်ကသုၣ် ဆံးဆံးဖိအပူၤမ့ၢ်ဂ့ၤန့ၣ်လီၤ.

“ထဲဒၣ်လၢပကဘၣ်မ့ၢ်ပှၤကညီလၢအဂ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး တၢ်ဒီသဒၢဃာ် ဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဒုးသ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်ပှၤလၢတၢ်ဂ့ၢ်အံၤ, ဒီး Indigenous Protected Areas—ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ကဝီၤလၢတၢ်ဒီသဒၢဃာ်အီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် စိာ်ကဖီထီၣ်ဝဲ တၢ်ကစီၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.”

အဃိ, နမ့ၢ်လဲၤဟးတဘျီကဒီးန့ၣ်, မၤလိသ့ၣ်ညါဘၣ် Country—ထံကီၢ်ဟီၣ်ခိၣ်လီၢ်အံၤ မ့ၢ်တဂၤအတၢ်လဲၣ်, ပိာ်ထွဲမၤထွဲဘၣ် လီၢ်ကဝီၤအတၢ်နဲၣ်ကျဲ ဒီး ယူၤယီၣ်ပာ်ကဲဘၣ် တၢ်ဆၢတဲာ်လၢ Traditional Custodians— ပှၤအံးထွဲကွၢ်ထွဲကၢၤဃာ်က့ၤလုၢ်လၢ်ထူသနူသ့ၣ်တဖၣ်မၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်တက့ၢ်.

ဖဲနရဲၣ်ကျဲၤလၢနကလဲၤတၢ်တခါ တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်သ့ၣ်တဖၣ်:

• တၢ်လီၢ်အဝဲအံၤမ့ၢ်တၤတဂၤပၢဆှၢအီၤလဲၣ်ဒီး ပှၤတမှံၤသ့ၣ်တဖၣ်နုာ်လီၤသ့တသ့န့ၣ် ကသ့ၣ်ညါလီၤတံၢ်ဘၣ်အီၤအဂီၢ် သမံသမိးကွၢ် ဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤ မ့တမ့ၢ် လီပှာ်ယဲသန့ လၢတၢ်တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်အီၤလၢအဖိးသဲစးတၢ်ဘျၢသ့ၣ်တဖၣ်. အီစထြ့လယါပဒိၣ် တ့ဒုးအိၣ်ထီၣ်ပာ်ဝဲ ထံကီၢ်ဒီဘ့ၣ် IPA အဟီၣ်ခိၣ်ဂီၤ, လၢနကွၢ်ဃု တၢ်ပာ်ပနီၣ်ပာ် IPAs အဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ်သ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.
• ဘၣ်ဃးဒီး တၢ်လဲၤနုာ်လီၤအဂီၢ်, တၢ်န့ၢ်ခွဲးအဂီၢ်, တကးတံာ်လီၤဃာ်အိၣ်တအိၣ်ဒီး မ့အမ့ၢ်လုၢ်လၢ်ဆဲးလၤ တၢ်ပာ်ဒိၣ်ပာ်ထီတၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဧါန့ၣ်, သံကွၢ်မၤလီၤတံၢ်အီၤဒီး ပှၤထူလံၤဖိဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်အကစၢ် တၢ်ကရၢကရိ လၢအဘၣ်ထွဲသ့ၣ်တဖၣ်, IPA ပှၤပၢဆှၢတၢ်အခိၣ်, ကီၣ်ကးကရၢဟီၣ်ခိၣ်တၢ်လီၢ်ဒီး ကရၢၢ် ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါသ့ၣ်တဖၣ်.
• တၢ်ဒီသဒၢဃာ်ဟီၣ်ကဝီၤသ့ၣ်တဖၣ် ဘၣ်သ့ၣ်သ့ၣ် တၢ်ကျးလီၤပာ်ဖျါတၢ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဝဲ, နာ်သက့န့ၣ် အတအိၣ်ထီဘိဘၣ်. အဃိတကြၢးလၢ နဒိးသန့ၤနသးဒီး တၢ်ကျးလီၤပာ်ဖျါတၢ်ပနီၣ် ထဲတမံၤဧိၤဘၣ်.

သ့ၣ်နီၣ်ထီၣ်လၢ, ကျဲလၢနလဲၤပိာ်အီၤကိးဘိဒဲး, ပီၣ်လဲၣ်ကၢၢ်နံၤလၢနလဲၤဟးလိာ်ကွဲကိးခါဒဲး, သ့ၣ်ပှၢ်လၢနလဲၤကိးတီၤဒဲးန့ၣ် ကမ့ၢ်ဝဲတၢ်ပာ်ပနီၣ်တၢ်လီၢ်ဖးလဲၢ်ဖးကွၤတခါခါ အတၢ်လီၢ်န့ၣ်လီၤ.

မ့ၢ်ဝဲအီစထြ့လယါကီၢ် န့ဆၢၣ်ဒီး တၢ်ဆဲးတၢ်လၤ တၢ်န့ၢ်သါအိၣ်ဆိးအလီၢ် သ့ၣ်တဖၣ်အကျါတခါန့ၣ်လီၤ.

ဒ်သိးကသ့ၣ်ညါအါထီၣ်တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤလၢအကါဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ် ဒီး တၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖးလၢ နတၢ်အိၣ်မူအသီဖဲအီစထြ့လယါကီၢ်ပူၤအဂီၢ် Subscribe မ့တမ့ၢ် follow အီစထြ့လယါကီၢ်အဂ့ၢ်အကျိၤ Australia Explained တၢ်ကလုၢ်တက့ၢ်.

နတၢ်သံကွၢ်အိၣ်တမံၤမံၤဧါ? မ့တမ့ၢ် နတၢ်ဆိကမိၣ်အိၣ်လၢ တၢ်ဂ့ၢ်ခိၣ်တီ တခါခါဂီၢ်ဧါ? နဆှၢန့ၢ်ပှၤလီပရီ အံမ့လ် ဖဲ australiaexplained@sbs.com.au အပူၤသ့ဝဲန့ၣ်လီၤ.