ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ဖဲတလါအံၤန့ၣ် တၢ်ပူၤဖျဲးဖဲလီမုၢ်ပျီအဖီခိၣ်ပှၤဘၣ်မူဘၣ်ဒါ—e-Safety Commission တဲပျံၤဝဲလၢအကတရါစွဲဝဲဒၣ် ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢခီပနံၣ် လၢအတလူၤပိာ်ထွဲ တၢ်တြီတံာ် ပှၤသးနံၣ် ၁၆နံၣ်ဆူအဖီလာ် တၢ်သူကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢ အတၢ်ဘျၢဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
ကရၢအံၤ မၤဝဲတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါဒီး ပျဲၢ်စီၣ်ဖးဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤတနီၤ ခီဖျိလၢ အဝဲသ့ၣ်ဆိကမိၣ်ဝဲဒၣ်လၢ ပျဲၢ်စီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အတလူၤပိာ်ထွဲမၤထွဲ တၢ်ဘျၢလၢတၢ်ပာ်လီၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤဘၣ်အဃိန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ် အတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပာ်လီၤဝဲတၢ်ပညိၣ်ဖဲ Meta ခီပနံၣ်အတၢ် Instagram ဒီး Facebook, ဃုာ်ဒီး Google ခီပနံၣ်အတၢ် YouTube, Snapchat ဒီး TikTok ပျဲၢ်စီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
ခီပနံၣ်တဖျၢၣ်လၢ်လၢ်လၢအလုၢ်သ့ၣ်ခါပတာ်တၢ်ဘျၢန့ၣ် တၢ်ကဟံးအီၤသဲစးဂ့ၢ်ဝီ လၢအမ့ၢ် အဘၣ်တၢ်ကမၣ်သ့ လၢအကဘၣ်ဟ့ၣ်စ့အီၣ်လီး ထီၣ်ဘးတုၤလၢ ဒီလၣ် တကကွဲၢ်န့ၣ်လီၤ. ဖဲ ၂ဝ၂၅နံၣ် လါဒံၤစဲဘၢၣ် လၢတၢ်စးထီၣ် တၢ်ကးတံာ်လီၤအံၤ အသးသမူစးထီၣ်နုာ်လီၤအခါန့ၣ် ပဒိၣ်စံးပတြၢးဝဲဒၣ် စဲးဖီကဟၣ်ပီညါခီပနံၣ်ဖးဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ လၢအတၢ်ဖီၣ်လိာ်စုမၤသကိးတၢ်အဃိန့ၣ်လီၤ. နာ်သက့ အခဲအံၤန့ၣ် မ့ၢ်လၢ တၢ်ကဘၣ်ဟ့ၣ်စ့အီၣ်လီးအဃိ တၢ်အံၤဖျါလၢ ပဒိၣ်အကလုၢ်သီၣ် ဆီတလဲထီၣ်အသးန့ၣ်လီၤ.
သရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိ Jeannie Paterson, လၢအမ့ၢ် University of Melbourne ယီၤကူၣ်ဆးတၢ်မၤလိဝဲၤကျိၤ, Centre for AI and Digital Ethics ဝဲၤကျိၤ ပှၤပၢဆှၢတၢ်အခိၣ်သဃဲၤစံးဝဲဒၣ်, ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် အတၢ်သးစၢၢ်ဆၢ လၢအီစထြ့လယါကီၢ် အတၢ်ဖီၣ်ရဲၣ်ကျဲၤ တၢ်တြီတံာ်အံၤ မ့ၢ်တၢ်ဟ့ၣ်သဆၣ်ထီၣ် ပဒိၣ် တၢ်နုာ်လီၤဆူၣ်ဟံးဂ့ၢ်ဝီတၢ် အတၢ်ဘိးဘၣ်သ့ၣ်ညါလီၤန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဆၢကတီၢ် လီၤတံၢ်တခါလၢ ထံကီၢ်အါဘ့ၣ် လၢအအိၣ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤအံၤ အတၢ်သူၣ်စူၤသးစူၤ တအိၣ်ဒီး ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢခီပနံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် လၢအကပာ်ဖျါထီၣ် တၢ်ဟ့ၣ်နီၤလီၤသကိးတၢ်ထံၣ်လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤ လၢအအိၣ်ဒီး တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ် တၢ်ဟ့ၣ်နီၤလီၤအီၤ ဒီး ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢ အက့ၢ်အဂီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပာ်လီၤဝဲဒ်သိး ပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ကအိၣ်ဒီးတၢ်သးစဲလၢကသူအဝဲသ့ၣ်, လၢအမ့ၢ်တၢ်ဒုးအိၣ်ထီၣ် နီၣ်သးဆူၣ်ချ့ အတၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး, ဒုးအိၣ်ထီၣ်တၢ်ကီတၢ်ခဲဒီးပှၤသးစၢ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ဂုၤထီၣ်ပသီထီၣ်, တၢ်အဒိအတဲာ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် ပထံၣ်ဘၣ်အီၤ တဘျီဝံၤတဘျီ အိၣ်ဝဲအါမးန့ၣ်လီၤ. ယဆိကမိၣ် တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲ တၢ်ဆၢ်ကတီၢ် တခါလၢ ပထံၣ်ဘၣ်ဝဲ ထံကီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အတၢ်ခီဆၢကဒါတၢ်ကဲထီၣ်သးအံၤ, ဒီး ယဆိကမိၣ်န့ၣ် ပလိၣ်ဘၣ်က့ၤကွၢ်ကဒါက့ၤဝဲဒၣ်ဖဲ U.S စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.”
သရၣ်မုၣ်ဒိၣ်စိ Paterson တဲဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် ဘၣ်ဃးတၢ်မၤအသးဖဲ U.S တခါ လၢအမ့ၢ် အပူၤကွံာ်တယံၤဒ်ဘၣ် တၢ်ဟံးသဲစးဂ့ၢ်ဝီ စွဲတရါဝဲဒၣ် Meta ဒီး Google လၢအဘၣ်ဃးဒီး တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံး လၢအအိၣ်ထီၣ်ခီဖျိ တၢ်သးစဲ မ့တမ့ၢ် တၢ်စွဲ တၢ်သူကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢအဃိ, ဒီးအဝဲစံးလၢ တၢ်ကဲထီၣ်သးအံၤ မ့ၢ်တၢ်သူၣ်ထီၣ် တၢ်ဆီၣ်သနံး လၢစဲးဖီကဟၣ်ခီပနံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အကဆီတလဲ အသးအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢခီပနံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် တအိၣ်မူထီၣ်ဘးဒ်သိး အသီခါ အဝဲသ့ၣ် တၢ်အၢၣ်လီၤအီလီၤအသိးဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“လၢကဒီသဒၢ ဖိသၣ် သးနံၣ်တပှဲၤဒ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်နုာ်လီၤသူ ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢအဂီၢ် တၢ်တြီတၢ်သူကမျၢၢ် တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢန့ၣ် အလီၢ်အိၣ်လၢ အကဘၣ်အိၣ်ဒီးတၢ်တုၤထီၣ်ထီၣ်ဘး, ဘၣ်မၤအီၤလၢအအိၣ်ဒီးဂ့ၢ်ဝီမူးမူးနီၣ်နီၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်ပာ်လီၤတၢ်ဘျၢလၢ စဲးဖီကဟၣ်ခီပနံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် တလူၤပိာ်ထွဲမၤထွဲဘၣ်န့ၣ် ပဒိၣ်ပာ်ဖျါထီၣ်အီၤ အိၣ်ဝဲဒၣ်အါမး, ဒ်ယတဲတ့ၢ်အသိး, တၢတခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ အဝဲသ့ၣ်တၢ်ဟံးဂ့ၢ်ဝီသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်တုၤလီၤတီၤလီၤတအိၣ်ဘၣ်ဒီး ခံခါတခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်မၤအီၤတန့ၢ်ဘၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အအိၣ်န့ၢ် အဝဲသ့ၣ်တမၤလိန့ၢ်တၢ်ဘၣ်ဒီး အတမၤလဲၤထီၣ်လဲၤထီ မၤဂ့ၤထီၣ် တၢ်ဖံးတၢ်မၤ အတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤခိၣ်သ့ၣ် သ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်.”
University of Sydney ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်လီၢ်လးဒိၣ်, Dr Rob Nicholls စံးဝဲဒၣ် တၢ်ဟံးသဲစးဂ့ၢ်ဝီ တၢ်စွဲတရါ လၢအကဲထီၣ်ဖဲ U.S ဒီး ထံကီၢ်လၢ အဆိကမိၣ်ပာ်လီၤ တၢ်တြီပှၤသးစၢ် အတၢ်သူကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢဟဲအါထီၣ် အတၢ်ဂ့ၢ်ခံခါအံၤ ပာ်ဖှိၣ်ဃုာ်အသးန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်ဆီၣ်သခူထီၣ်ဝဲဒၣ် စဲးဖီကဟၣ်ခီပနံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤလၢ ကမၤကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ် တၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ် ဒ်သိးကဟးဆှဲး တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်ဒီး တၢ်ဟံးသဲစးဂ့ၢ်ဝီ အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
အဝဲစံးဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် အတၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲအံၤ ကြၢးလၢထံကီၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ် လူၤပိာ်ထွဲမၤထွဲအီၤအါထီၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ပမ့ၢ်ဘၣ်တဲဒိၣ်လီၤပသးန့ၣ်, ပဝဲဒၣ်အံၤ ပမ့ၢ်သနူအဆိကတၢၢ်တခါဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ လၢအတီခိၣ်ရိၤမၤတၢ်အံၤ, နကဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်ဆီၣ်သနံးတနီၤန့ၣ် မ့ၢ်ဒၣ်န့ဆၢၣ်တၢ်မၤအသးတခါ, ခီဖျိလၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် အိၣ်ခိးကွၢ်ဝဲနၤ, မ့ၢ်အဝဲသ့ၣ် ကြၢးမၤပိာ်ထွဲနခံစ့ၢ်ကီးဧါ, ပလူၤပိာ်ထွဲမၤထွဲဒ်သိး တၢ်ကဲထီၣ်ဖဲ U.K. ဒီးဖြၣ်စ့ၣ်ကီၢ်န့ၣ် မ့ၢ်ပဘၣ်စ့ၢ်ကီးဧါ. ယဆိကမိၣ် တၢ်ကဲထီၣ်သးဖဲ U.S. အပူၤန့ၣ် ကအိၣ်ဒီး တၢ်ဒိဘၣ်လၢအလီၤဆီ, အဝဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်ဖဲ U.S. အပူၤ, လၢအမ့ၢ်တၢ်အဆိကတၢၢ်တဘျီ, လၢစံၣ်ညီၣ်ကွီၣ်ကရၢ ထံၣ်ဝဲဒၣ် ပျဲၢ်စီၣ်အံၤ အတၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤန့ၣ် အတဒုးအိၣ်ထီၣ် တၢ်သးစဲထီဘၣ် နာ်သက့ တၢ်သးစဲထီအံၤ ကဲထီၣ် တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဒီးပှၤတဂၤ လၢအအိၣ်ဖဲ Los Angeles န့ၣ်လီၤ.”
ဖဲ e-Safety အတၢ်ပာ်ဖျါအပူၤန့ၣ် စံးဝဲဒၣ်, ဖဲလၢတၢ်ပာ်လီၤ တၢ်တြီတံာ်အံၤဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ် မိၢ်ပၢ် သၢပူ တပူန့ၣ်စံးလၢ အဝဲသ့ၣ်အဖိလၢအသးနံၣ်အိၣ် ၁၆နံၣ် ဆူအဖီလာ်သ့ၣ်တဖၣ် အစှၤကတၢၢ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒီး ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢ စိၤရှၢၤမံၤဒံၤယၤ အနီၣ်ဂ့ၢ်—account တခါ ဒီး မ့မ့ၢ်မိၢ်ပၢ် သၢပူ ခံပူန့ၣ် စံးလၢ ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢပျဲၢ်စီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အတသံကွၢ် ဖိသၣ် အသးနံၣ်ဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
Dr Nicholls စံးဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါကီၢ် အတၢ်မၤအကျိၤအကျဲအံၤ မ့ၢ်ကဲထီၣ်လိၣ်ထီၣ်မူးမူးနီၣ်နီၣ်န့ၣ်, ထံကီၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ် ကလူၤမၤပိာ်ထွဲအခံ, ဒီး တၢ်ခွဲးတၢ်ယာ်လၢအဂ့ၤကအိၣ်ထီၣ်ဝဲတခါ လၢအမ့ၢ် ကမျၢၢ်တၢ်ဆဲးကျိးတဝၢခီပနံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အကကွၢ်ထံကဒါဝဲ အဝဲသ့ၣ် သနူအကျိၤအကွာ် လၢအတကွီၣ်ဖးလဲၢ်ဒီး ကမၤဝဲတၢ်ဆီတလဲသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
နာ်သက့ အဝဲစံးဝဲဒၣ် သနူအံၤ အတၢ်မၤမ့ၢ်တကဲထီၣ်လိၣ်ဘၣ်ထီၣ်ဘၣ်န့ၣ်, ပှၤလၢအကဘၣ်သဂၢၢ်ဒီးတၢ်ကီတၢ်ခဲန့ၣ် အတမ့ၢ်ထဲဒၣ် ပှၤသူစွဲတၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်:
“တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်န့ၣ်အိၣ်ဝဲခံကူာ်, တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ပှၤလၢအစွဲ—အသးစဲထီလၢအသူတၢ်အံၤအဂီၢ် ဒီး Meta ဒီး Google အဂီၢ်တၢ်လီၤဘၣ်ယိၣ်လၢအမ့ၢ် တၢ်ကလိာ်ဘၢလိာ်ကွီၣ်အဝဲသ့ၣ်, နာ်သက့ ပကပဲၤဆိကွံာ်တၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ, ပမၤတၢ်အခဲအံၤ ပမ့ၢ်မၤအီၤအကျိၤအကျဲလၢအဘၣ် လၢအကဲထီၣ်တၢ်မၤစၢၤဒီး ထံကီၢ်လၢ အစးထီၣ်ပာ်လီၤ တၢ်တြီတံာ် တၢ်သူကမျၢၢ်တၢ်ဆဲၤကျိးတဝၢအံၤအဂီၢ်န့ၣ်, ပကဘၣ်မၤအီၤထဲတဘျီဧိၤ လၢအကျိၤအကျဲဘၣ်မူးမူးနီၣ်နီၣ်န့ၣ်လီၤ. တလိၣ်လၢပကဘၣ်မၤကွၢ်အီၤ လၢကျိၤကျဲ အကလုာ်ကလုာ် ဒ်သိး Instagram သကုၤဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤဘၣ်.”
