ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ဖဲပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်အတၢ်အိၣ်မူအိၣ်ဂဲၤအပူၤန့ၣ်န့ၢ်ဝဲဒၣ် နံၣ်လၢအကထိကလးအါမးလံန့ၣ်လီၤ.
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအသီတခါ ဒုးနဲၣ်ဖျါဝဲဒၣ် တၢ်ကဲတံၤသကိးအတၢ်ရ့လိာ်အံၤစးထီၣ်တ့ၢ်အသးယံၤန့ၢ်လၢပဆိကမိၣ်ပာ်တ့ၢ်အီၤဒ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအသီခံခါ လၢအဘၣ်တၢ်ဆဲးကျံးထုးထီၣ်ရၤလီၤအီၤ Nature လံာ်ကၠၢနၢၣ်အပူၤန့ၣ် ဃိထံနီၤဖးဝဲ တၢ်ထံၣ်န့ၢ် ထွံၣ်လၢအသးပှၢ်ကတၢၢ် အတၢ်ဟဲလီၤစၢၤလီၤသွဲၣ် — DNA အဂ့ၢ်အကျိၤ လၢအပူၤကွံာ်တၢ်တထံၣ်ဘၣ်အီၤနီတဘျီဒ်ဘၣ်, ဒီး ထံၣ်ဘၣ်ဝဲဒၣ် တၢ်လၢထွံၣ်န့ၣ် အိၣ်မူသကိးတပူၤဃီဒီးပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် န့ၢ်လံအနံၣ် ၁၆,ဝဝဝ ဃၣ်ဃၣ်လံ, အဃိ တၢ်အံၤပာ်ဖျါဝဲဒၣ်လၢ တချုးလၢ တၢ်ထူစံၤမၤစံၤဒီး ခူပူၤဝ့ၢ်ပူၤသ့ၣ်တဖၣ်စးထီၣ်အိၣ်ထီၣ်ဒ်ဘၣ်အခါလံန့ၣ်လီၤ.
William Marsh, လၢဝ့ၢ်လိဒိၣ် Natural History Museum ရှဲပၠးဝဲ တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအံၤ အတၢ်အရ့ဒိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“တၢ်လၢထွံၣ်န့ၣ် အခီၣ်ထံးဟဲန့ၢ်လၢ ထွံၣ်မံၤအကလုာ်အဒူၣ်အထၢအအိၣ်န့ၣ်ပသ့ၣ်ညါအီၤ. တၢ်လၢထွံၣ်မံၤအဒူၣ်အထၢသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲန့ၢ်ဖဲလဲၣ်န့ၣ်ပတသ့ၣ်ညါဘၣ်, ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်လၢပသ့ၣ်ညါအီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ထီၣ်န့ၢ်လံအနံၣ် ၆,ဝဝဝ, ၇,ဝဝဝ ဃၣ်ဃၣ်လံ, လၢအယံၤန့ၣ်ဒ်လၢ ပဆိကမိၣ်ပာ်အီၤန့ၣ်လီၤ.”
တၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအံၤ ဒိးသန့ၤထီၣ်အသးလၢ တၢ်အိၣ်ပာ်လၢပျၢၤလၢကစၢၤ အိၣ်လီၤတဲာ်တ့ၢ်လၢ တၢ်ဃုထံၣ်န့ၢ်အီၤသကုၤယူရပၤအပူၤဒီး ပၣ်ဃုာ်စ့ၢ်ကီး ထူးရကံၤ စိၤခ့ခါအံၤ အတၢ်လီၢ်တနီၤအပူၤ, လၢအပၣ်ဃုာ် တၢ်ထံၣ်န့ၢ် ထွံၣ်အခၣ်ဃံ လၢအနံၣ်အိၣ် ၁၄,၃ဝဝ နံၣ် ဖဲကီၢ်အဲကလံး အလ့တခါအပူၤန့ၣ်လီၤ.
ပှၤစဲအ့ၣ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် ဃိထံနီၤဖးဝဲ ထွံၣ်ခၣ်ဃံအံၤ DNA—အတၢ်လီၤစၢၤလီၤသွဲၣ် ဒီးထိၣ်သတြီၤဃုာ်ဝဲဒီး ထွံၣ်လၢပျၢၤဒီး ထွံၣ်လၢစိၤခ့ခါခဲအံၤ ဒီးထွံၣ်မံၤသ့ၣ်တဖၣ် အါန့ၢ်အဒုတကထိ လၢအအိၣ်သကုၤဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်ထံၣ်န့ၢ်အီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ရၤလီၤအသးသကုၤ ယူၤရ့ရှါ တပူၤဃီဒီးပှၤကညီလၢပျၢၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.
Dr Pontus Skoglund လၢအမ့ၢ် ပှၤကွဲးတၢ်ဃိထံသ့ၣ်ညါအံၤအကျါတဂၤ စံးဝဲဒၣ် အပူၤကွံာ်လၢပျၢၤဒီး ခဲကနံၣ်အံၤတၢ်အိၣ်မူန့ၣ် မ့ၢ်ဝဲတၢ်လီၤဆီဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ် နာ်သက့ တံၤသကိးအတၢ်ရ့လိာ်အံၤ အိၣ်ဖျါလီၤဂာ်လိာ်အသးန့ၣ်လီၤ.
“ပထံၣ်ဘၣ်ထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အထူအထံး လၢအပူၤကွံာ် အနံၣ် ၅,ဝဝဝ တကးဘၣ်, ပထံၣ်ဘၣ်စ့ၢ်ကီး ကျိၤကျဲလၢပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် အတၢ်ရ့လိာ်ဒီး ထွံၣ် လၢအပူၤကွံာ်အနံၣ် ၁၆,ဝဝဝ လၢအလီၤဂာ်လိာ်အသးဒီး မုၢ်မဆါတနံၤအံၤ ပအိၣ်မူရ့လိာ်အကျိၤအကျဲဒီး ထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ဖဲပဟံၣ်ပဃီအပူၤန့ၣ်လီၤ.”
ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ တၢ်လၢ အတအိၣ်ဖျါရှဲရှဲဒ်ဘၣ်တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ရ့လိာ်အံၤမ့ၢ်အစးထီၣ်အသးဒ်လဲၣ်န့ၣ်လီၤ.
ပှၤစဲအ့ၣ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ်နာ်ဝဲလၢ တၢ်လၢထွံၣ်န့ၣ် ဆီတလဲဟဲလီၤန့ၢ်လၢ ထွံၣ်မံၤ ဝါဃး တကလုာ်အပူၤ, ဒီးလၢတၢ်ဆၢကတီၢ် တတီၤတီၤ အပူၤန့ၣ်, ထွံၣ်မံၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အကဟးအိၣ်ဝ့ၤဝီၤသကိးဝဲဖဲပှၤကညီ အဒဲကဝီၤတၢ်လီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး ထွံၣ်မံၤလၢ အတအ့ၣ်လိာ်တၢ်အါအါဘၣ် လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်သးစူၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် န့ၢ်ဘၣ်ဝဲတၢ်ဟ့ၣ်ကနၢၤလၢ တၢ်ဒုးအီၣ်အီၤအဆၣ်န့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဆၢကတီၢ် လဲၤတရံးအသးတတီၤဘၣ်တတီၤန့ၣ်, အဝဲသ့ၣ်အိၣ်ဘူးအိၣ်တံၢ်ဒီးပှၤကညီန့ၣ် တၢ်မုာ်ဘၣ်အဝဲသ့ၣ်ဒိၣ်ထီၣ်, ဒီးလၢခံန့ၣ် စးထီၣ်အိၣ်သကိးဝဲဒၣ်တပူၤဃီဒီးအဝဲသ့ၣ်န့ၣ်လီၤ.
ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်နာ်လၢ တၢ်ရ့လိာ်မုာ်လိာ်အံၤ ဖျါလီၤဂာ်လၢ အဆီတလဲဝဲဒၣ် တၢ်မူအကလုာ် ခံခါလၢာ်အံၤ, ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ်ဒိးန့ၢ်ဘၣ်ဝဲ တၢ်မၤစၢၤလၢ တၢ်ဟးအီၣ်ပှၢ်ဒီး တၢ်ဒီသဒၢ, ဒီး ထွံၣ်လၢပျၢၤသ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ်, န့ၢ်အီၣ်ဘၣ်ဝဲ အဆၣ်အီၣ်, အိၣ်ဘၣ်ပှဲၤဒီးတၢ်ပူၤဖျဲး— ဒီးန့ၢ်ဘၣ်စ့ၢ်ကီးတၢ်လီၢ်တခါဖဲပှၤကညီကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အကျါန့ၣ်လီၤ.
ပှၤဃိထံသ့ၣ်ညါတၢ်သ့ၣ်တဖၣ် ဆိကမိၣ်ဝဲဒၣ် ဖဲလၢ ထံလီၤသကၤ ထံခုၣ်အစိၤ လၢခံကတၢၢ်တခါ ဝံၤအလီၢ်ခံ, မူခိၣ်ကလံၤသီၣ်ဂီၤဟဲကလၢၤဒိၣ်ထီၣ်ဒီး ပှၤလူၤဃုခးအီၣ်တၢ်ဖိသ့ၣ်တဖၣ် သုးကွံာ်အသးဆူဟီၣ်ကဝီၤအဂုၤအဂၤလၢအအိၣ်သကုၤယူရပၤအပူၤ, ဒီးထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်သုးအသးဒီးအဝဲသ့ၣ်တပူၤဃီ — ဒီး Dr Skoglund ဒွးဝဲဒၣ် လၢဆၢကတီၢ်အခါဖဲန့ၣ်လံၤလံၤလံ ထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အတလီၤဂာ်လိာ်အသးဒီးထွံၣ်မံၤသ့ၣ်တဖၣ်လၢၤဘၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ဖဲလၢနကွၢ်ဝဲဒၣ် တၢ်လီၤစၢၤလီၤသွဲၣ်အံၤအခါ တၢ်လၢအဘျးဘၣ်မဲာ်နီၣ်နီၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒီး ထွံၣ်မံၤသ့ၣ်တဖၣ် အဘၢၣ်စၢၤ တၢ်လီၤဆီလိာ်အသးန့ၣ်လီၤ. အဝဲသ့ၣ်အတၢ်လီၤဆီန့ၣ်အိၣ်ဖျါတဘျီဃီလီၤ, အဝဲသ့ၣ်အဘၢၣ်စၢၤန့ၣ် တၢ်လၢအလီၤဂာ်လိာ်အသးသ့ၣ်တဖၣ်တအိၣ်နီတမံၤဘၣ်, တၢ်ထဲတမံၤလၢအအိၣ်ဖဲအဝဲသ့ၣ်အဘၢၣ်စၢၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ဖဲ ၁၉၃ဝ ဒီး ၅ဝနံၣ်န့ၣ် ပှၤကညီသ့ၣ်တဖၣ် စးန့ၢ်ဝဲ ထွံၣ်မံၤဒီးထွံၣ် အကလုာ်န့ၣ်လီၤ.”
တၢ်အဝဲအံၤန့ၣ် မ့ၢ်တၢ်တမံၤလၢ အတဲဘၣ်ပှၤ တၢ်လၢ တၢ်ဘုၣ်ဆၣ်ဖိကီၢ်ဖိလၢဟံၣ်ပူၤဃီပူၤန့ၣ် အတမ့ၢ်တၢ်တမံၤလၢ တၢ်ဘၣ်မၤန့ၢ်အီၤကယီယီဖိဘၣ်, နီၣ်နီၣ်တခီ မ့ၢ်တၢ်လဲၤတလၢကွံာ် တၢ်ဘျၢတခါ လၢတၢ်ဆၢကတီၢ်တခါအပူၤန့ၣ်လီၤ.
တုၤလီၤလၢပှၤကညီအဒူၣ်အထၢအသီသ့ၣ်တဖၣ်ဟဲတုၤလီၤ ဃုာ်ဒီး တၢ်သူၣ်တၢ်ဖျးသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ရၤလီၤအသးဒၣ်လဲာ်န့ၣ်, ပှၤယူရပၤဖိထွံၣ်အကလုာ် အစၢၤအသွဲၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤ အိၣ်ဒံးဝဲဒၣ် တပယူၤဃီန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ဃုထံၣ်န့ၢ် အနီၣ်ဝံာ်ခိၣ်သ့ၣ် အဂုၤအဂၤတခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ရၤလီၤအသးချ့ထဲလဲၣ်န့ၣ်လီၤ.
ထွံၣ်အဃံလၢ တၢ်ထံၣ်န့ၢ်အီၤ အစီၤစုၤယံၤလိာ်အသး ကံလိမံထၢၣ် အထိအါမး- လၢကီၢ်ယူၤခ့ တုၤလၢ တူးရကံၤန့ၣ် — အတၢ်ဒုးနဲၣ်ဖျါအသးသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်လီၤဂာ်လိာ်အသးန့ၣ်လီၤ.
“မ့ၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်န့ၣ် အိၣ်ဘူးအိၣ်တံၢ်လိာ်အသးဒီး ပှၤကညီအကရူၢ် လၢအတဒ်သိးလိာ်အသးနီတစဲးဘၣ်အဃိ ပမုၢ်လၢ်ပာ်လၢအဝဲသ့ၣ် အစၢၤအသွဲၣ်န့ၣ် အကလီၤဆီလိာ်အသး. ဒီးပှၤကညီကရူၢ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤန့ၣ် အတၢ်ဘၣ်ထွဲလိာ်သး တအိၣ်နီတစဲးဘၣ်. ဘၣ်ဆၣ်သနာ်က့ ဖဲလၢပကွၢ်ဝဲဒၣ် အဝဲသ့ၣ် DNA အတၢ်လီၤစၢၤလီၤသွဲၣ်အခါ, အဝဲသ့ၣ်န့ၣ် လီၤဂာ်လိာ်အသးသပှၢ်ပှၢ်, အဃိ တၢ်အံၤ အတဲဘၣ်ပှၤတၢ်မနုၤလဲၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ထွံၣ်သ့ၣ်အံၤရၤလီၤအသးသကုၤကီၢ်မိၢ်ပှၢ်အံၤအပူၤချ့မးန့ၣ် အကျိၤအကျဲအိၣ်ဝဲန့ၣ်လီၤ. ဒီးတၢ်လၢပဆိကမိၣ်အီၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ဖဲလၢထံချံၣ်အဆၢကတီၢ် လၢခံကတၢၢ်တခါဝံၤအလီၢ်ခံန့ၣ် ပှၤလူၤခးအီၣ်တၢ်တကရူၢ်အံၤ သုးအသးလၢ အီထလံး ဘီးလ်ခး ဟီၣ်ကမျိၤ ဒီး ဝံၤန့ၣ် နုာ်လီၤဟံးန့ၢ်ကွံာ်ဝဲဒၣ် ယူရပၤမုၢ်နုာ်ဒီတခါ န့ၣ်လီၤ. အဃိန့ၣ် ပဆိကမိၣ်လၢ အဝဲသ့ၣ်အံၤ ရၤလီၤဝဲထွံၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အံၤဖဲသကုၤဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤအံၤန့ၣ်လီၤ.”
