ခဲကနံၣ်အံၤ သိဒီး ဂာ်သဝံ တၢ်သူၣ်ထီၣ်အလီၢ်အကျဲသ့ၣ်တဖၣ် ကဲထီၣ်ဝဲတၢ်ပညိၣ်လီၤလၢ မုၢ်ထီၣ်ခၢၣ်သး တၢ်ဒုးတၢ်ယာ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. ခီဖျိလၢတၢ်အံၤအဃိ ကဲထီၣ်ဝဲတၢ်တံာ်တာ် ကတီၢ်ယံာ်ထၢလၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် မ့ၣ်ဆၣ်ပီးလီ ကွီၤဘျးစဲသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ. မ့ၢ်တၢ်ဆှၢလီၤ တၢ်လီၤပျံၤလီၤဖုးဆူ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ် အအိၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
ဖီးခးစ်တၢ်ကလုၢ်အဂုၤအဂၤသ့ၣ်တဖၣ်: https://www.sbs.com.au/language/ karen/ kar/collection/podcast/0ms9u5vjn
ဂံၢ်သဟီၣ် တၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤသ့ၣ်တဖၣ် ခဲကနံၣ်န့ၣ် အိၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ Iran, အံးစရ့ ဒီး ကီၢ်အမဲရကၤ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ် အခၢၣ်သး, ဒီး ဖဲထံက့ၣ်ကျီၤ သိဒီးဂာ်သဝံ တၢ်သူၣ်ထီၣ်အိၣ်အလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် တၢ်ခးလီၤတၢ်အဃိ, တၢ်ဘၣ်ယိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အိၣ်ထီၣ်လၢ တၢ်ဒုးတၢ်ယာ်အံၤအတကွီၣ်ကလဲၢ်ထီၣ်ဒီး ကဲထီၣ်တၢ်မၤပျံၤမၤဖုးလၢ ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ် မုၢ်ကျိၤဝဲၤကွာ်အဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
ဖဲလၢ အံးစရ့ ခးလီၤတၢ်ဖဲ South Pars ဂာ်သဝံ ပျီမုၢ်ပူၤဝံၤအလီၢ်ခံ Iran မၤဆူၣ်ထီၣ်ဝဲ အတၢ်ခးဆၢက့ၤတၢ်န့ၣ်လီၤ. South Pars ဂာ်သဝံပျီမုၢ်အံၤ မ့ၢ်ဝဲဒၣ် ဂာ်သဝံလီၢ်အဒိၣ်ကတၢၢ်ဖဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အပူၤ လၢအဟ့ၣ်နီၤသကိးသးဒီး Qatar န့ၣ်လီၤ.
Iran အတၢ်ခးလီၤအံၤ ဘၣ်ဝဲဒၣ်ဖဲ Yanbu တၢ်ဖီကဆှီသိတၢ်လီၢ် လၢအအိၣ်ဖဲ Saudi အပူၤဒီး ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးစ့ၢ်ကီးဝဲဒၣ် ဂာ်သဝံ စဲးဖီကဟၣ်တၢ်မၤလီၢ်ဖဲ Qatar အပူၤဒီး တၢ်ဖီကဆှီသိတၢ်လီၢ်ဖဲ Kuwait အပူၤန့ၣ်လီၤ.
မ့မ့ၢ်ဖဲ အံးစရ့အပူၤတခီန့ၣ်, တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအိၣ်ဒီး Haifa တၢ်ဖီကဆှီသိတၢ်လီၢ်, အဃိ တၢ်ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးအိၣ်ဝဲတဆံးတက့ၢ်ဒီး လီမ့ၣ်အူလီၤပံာ်ကွံာ်ဝဲတစိၢ်ဖိန့ၣ်လီၤ.
တၢ်ခးလိာ်သးအံၤအဃိ ပှၤကညီလၢအကကွဲၢ်အါမး ဘၣ်သုးကွံာ်အသးဆူတၢ်အိၣ်ကဒုအလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီးဖဲအံးစရ့ ခးဆၢကဒါက့ၤတၢ်အပူၤန့ၣ် ခးလီၤဝဲတၢ်ဖဲ Iran သုးထံအိၣ်တၢ်လီၢ် ဖဲ Caspian Sea - ကဲၣ်စပံးယၤ ပီၣ်လဲၣ် အပူၤ, လၢအစံးဝဲဒၣ်, တၢ်ခးလီၤအံၤ ဒုးစှၤလီၤကွံာ် Iran အဂံၢ်အဘါသ့ၣ်တဖၣ် ဒိၣ်ဒိၣ်မုၢ်မုၢ်န့ၣ်လီၤ.
မ့မ့ၢ်ဟီၣ်ကဝီၤအပူၤခိၣ်နၢ်သ့ၣ်တဖၣ်ဒုအခဲအံၤန့ၣ်ဂုၤက့ၤအခံ.
Qatar ကိတိာ်ခိၣ်ကျၢၢ် Sheikh Mohammed bin Abdulrahman Al Thani စံးဝဲဒၣ်, Iran တဲလၢ အခးလီၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပာ်လီၤဝဲတၢ်ပညိၣ်ဖဲ ယူအဲၣ် (စ်) တၢ်စုလီၢ်ခီၣ်ခိၣ်အလိၤန့ၣ် အတမ့ၢ် တၢ်မ့ၢ်တၢ်တီဘၣ်.
“တၢ်ဘူၣ်တဂ့ၤဘၣ်တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, Iran န့ၣ် အတဲဝဲလၢ အတၢ်ခးလီၤတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ပာ်လီၤဝဲတၢ်ပညိၣ်ဖဲ ယူအဲၣ်စ် မ့တမ့ၢ် ယူအဲၣ်စ် အခီၣ်တဃာ်တၢ်လီၢ် လၢအအိၣ်ဖဲ Qatar ဒီး ဟီၣ်ကဝီၤအံၤပူၤ. အတၢ်တဲသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ပဂ့ၢ်လိာ်အီၤ, ခီဖျိလၢ တၢ်အိၣ်သးအခဲအံၤန့ၣ် ပတူၢ်လိာ်အီၤတသ့ဘၣ်. တၢ်အုၣ်ကီၤ အဒိၣ်ကတၢၢ်လၢတၢ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ, ဖဲမဟါကၢၤတၢ်ခးလီၤတၢ်န့ၣ်, ဘၣ်လီၤဝဲဒၣ်ဖဲ ပှၤ ကးတါ ဖိ န့ဆၢၣ်ဂာ်သဝံ စဲးဖီကဟၣ်တၢ်လီၢ်, လၢအမ့ၢ် ပှၤကးတါဖိသ့ၣ်တဖၣ်အကျိၣ်စ့တၢ်ဟဲနုာ်ဂံၢ်ထံးတခါ; အတမ့ၢ်ထဲ ပှၤကးတါဖိသ့ၣ်တဖၣ်အဂီၢ်ဘၣ်, တၢ်လၢအဝဲသ့ၣ်မၤအီၤဖဲမဟါန့ၣ် ဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးစ့ၢ်ကီး ပှၤကညီအကကွဲၢ်အါမးလၢ ကးတါ မၤစၢၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ်လီၤ.”
ဖဲလါမးရှးစးထီၣ်သီန့ၣ် Iran ခးလီၤဝဲ မျိာ်သၣ်ခံဖျၢၣ်ဖဲ တူးရကံး အပူၤ, လၢအမ့ၢ် တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်တခါလၢ ခါဆူညါန့ၣ် ကမၤဆူၣ်ထီၣ်ဝဲအတၢ်ခးလီၤစိတၢ်သ့ၣ်တဖၣ်လီၤ.
ထံဂုၤကီၢ်ဂၤကိတိာ် Hakan Fidan စံးဝဲဒၣ် တၢ်ပညိၣ်အခဲအံၤန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ တၢ်ကပတုာ်ကွံာ်တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အံၤ အတၢ်သလၣ်လီၤလဲၢ်ထီၣ်န့ၣ်လီၤ.
“ဖဲပကတိၤတၢ်ဒီး Iran အခါန့ၣ်, ပကျဲးစၢးမၤလီၤတံၢ်လၢ တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အံၤ အသုတ, တလၣ်လီၤလဲၢ်ထီၣ်ဘၣ်. Iran အနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲန့ၣ် ဘၣ်တၢ်ခးအီၤ နာ်သက့ အတၢ်ဂ့ၢ်တအိၣ်လၢ အကဘၣ်ဟးခးလီၤတၢ်ဖဲ ထံကီၢ်အဂုၤအဂၤ လၢအအိၣ်ဖဲဟီၣ်ကဝီၤအံၤအပူၤဘၣ်. မ့ၢ်ဝဲတၢ်မၤဒိၣ်ထီၣ်ယိာ်ထီၣ်တၢ်လီၤမုၢ်လီၤဖးသ့ၣ်တဖၣ်, သလၣ်လီၤတၢ်ဒုးတၢ်ယာ်သ့ၣ်တဖၣ်, ဒီး မၤဆူၣ်ထီၣ် တၢ်တတၢၤတနါအံၤန့ၣ်လီၤ. ဒ်သိးထံကီၢ်တဘ့ၣ်လၢအအိၣ်ဒီးတၢ်ဟံးမူဒါအသိးန့ၣ်, ပဆဲးဟ့ၣ်လီၤ တံၤသကိးအတၢ်ဟ့ၣ်ကူၣ်ဟ့ၣ်ဖး အယိအတီသ့ၣ်တဖၣ်ဆူ Iran အအိၣ်န့ၣ်လီၤ.”
တၢ်အံၤမ့ၢ်ဝဲဒၣ်တကတီၢ်ဃီဖဲလၢ ဘီမုၢ်စၢဖှိၣ်ကရၢ, နဲၣ်ရွဲၢ်ခိၣ်ကျၢၢ် Antonio Guterres ဃ့ထီၣ်လၢ တၢ်ကပတုာ်ကွံာ် တၢ်ခးလိာ်သးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤတဘျီဃီန့ၣ်လီၤ.
“ဆူ Iran အအိၣ်: ပတုာ်ကွံာ်တၢ်ခးသုခိၣ်သုဃၢၤ. အဝဲသ့ၣ်န့ၣ်အတပၣ်ဃုာ်ဖဲတၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အံၤအပူၤနီတဘျီဘၣ်. တၢ်ဘံၣ်တၢ်ဘၢကီၣ်ကးကရၢပဲၤအၢဝဲဒၣ် တၢ်ဒုးလိာ်သးသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ, ဟ့ၣ်လီၤဝဲ အသ့ၣ်တၢ်ကလုၢ်လၢကပတုာ်ကွံာ်အီၤ, ဒီးဟ့ၣ်လီၤစ့ၢ်ကီးတၢ်ကလုၢ်လၢ တၢ်ကအိးထီၣ်က့ၤ Strait of Hormuz — ဟီးမူၣ်စ် ထံဒိၣ်စ့ၤန့ၣ်လီၤ.”
တၢ်ဟ့ၣ်ပလီၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်အရ့ဒိၣ်မး ခီဖျိလၢ Strait of Hormuz — ဟီးမူၣ်စ် ထံဒိၣ်စ့ၤ အံၤမ့ၢ်တၢ်လီၢ်လၢအဆှၢဝဲသိလၢဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အဂီၢ်အအါကတၢၢ် ယဲၢ်ခါတခါ— ဒီးတၢ်မၤတံာ်တာ် ထံဂုၤကီၢ်ဂၤ တၢ်ဆှၢသိအကျဲအံၤ မၤအါထီၣ်ဝဲဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ် တၢ်အပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ် ချ့မးန့ၣ်လီၤ.
စးထီၣ်လၢလါဖ့ၤဘြူၤအလၢၤန့ၣ် ဘီမုၢ်စၢဖှိၣ်ကရၢ တယာ်လၢ သိအပှ့ၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဟဲအါထီၣ်ဝဲဒၣ် ၄၅ မျးကယၤဃၣ်ဃၣ်ဒီး မ့မ့ၢ် ဂာ်သဝံန့ၣ်အပှ့ၤဟဲအါထီၣ် ၅၅မျးကယၤဃၣ်ဃၣ်န့ၣ်လီၤ. တၢ်အံၤမ့ၢ်တၢ်ဘုၣ်လီၤန့ၢ် စ့သိၣ်သွံ စ့အလုၢ်အပှ့ၤလီၤ အတၢ်အီၣ် ဒီး ပှၤဖှီၣ်ကတၢၢ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ဘၣ်ဒိဆါကတၢၢ်န့ၣ်လီၤ.
မ့ၢ်လၢတၢ်ပာ်တၢ်ပညိၣ်လီၤဖဲဂံၢ်သဟီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်အလိၤအဃိ Washington ဒီး Tel Aviv အဘၢၣ်စၢၤ တၢ်လီၤမုၢ်လီၤဖး အတၢ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်ဖျါထီၣ်စ့ၢ်ကီးန့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်အမဲရကၤဒီကလုာ်ပ့ၢ်ဆှါပှၤပၢဆှၢတၢ်အခိၣ်ဒိၣ် Tulsi Gabbard စံးဝဲဒၣ်ကီၢ်အမဲရကၤဒီး အံးစရ့အတၢ်ပညိၣ်သ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် အတဒ်သိးလိာ်အသးလၢၤဘၣ်.
“တၢ်ပညိၣ်လၢကီၢ်ခိၣ်ပာ်လီၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်ဒီး တၢ်ပညိၣ်လၢ အံးစရ့ပဒိၣ်ပာ်လီၤအီၤသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် လီၤဆီလိာ်အသး. အံးစရ့ပဒိၣ်န့ၣ် ပာ်တၢ်ပညိၣ်လၢကမၤစၢ်လီၤကွံာ် Iran အတၢ်တီခိၣ်ရိၤမဲန့ၣ် ပထံၣ်အီၤသ့ဝဲဒၣ်န့ၣ်လီၤ. မ့မ့ၢ်ကီၢ်ခိၣ်အံၤ အတၢ်ပညိၣ်န့ၣ်မ့ၢ်ဝဲဒၣ်လၢ ကမၤဟးဂီၤကွံာ် Iran တၢ်ဖီၣ်ဂၢၢ်တၢ်ခးထီၣ်မျိာ်သၣ်အဂံၢ်, တၢ်တ့ထုးထီၣ် တၢ်ဖီၣ်ဂၢၢ်တၢ်ခးထီၣ်မျိာ်သၣ်အကံၢ်အစီ, အဝဲသ့ၣ် သုးထံ, IRGC သုးထံဒီး တၢ်ဒိးလီၤမ့ၣ်ပိၢ်အကံၢ်အစီသ့ၣ်တဖၣ် န့ၣ် တဲဝဲလၢ အကမၤဟးဂီၤကွံာ်ဝဲဒၣ်အီၤန့ၣ်လီၤ.”
ကီၢ်အမဲရကၤ အတၢ်သုးဘူးအသးဒီး တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အံၤဒ်လဲၣ်န့ၣ် တၢ်လီၤဖးအံၤ ပာ်ဖျါထီၣ်ဝဲအက့ၢ်အဂီၤန့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်ခိၣ် Donald Trump စံးဝဲဒၣ် ဖဲလၢအဘၣ်ဃးဒီး သုးအတၢ်ရဲၣ်တၢ်ကျဲၤ အတၢ်ကူၣ်တရံးသ့ၣ်တဖၣ်န့ၣ် ယူအဲၣ်(စ်) ကမၤတၢ်မနုၤသ့ၣ်တဖၣ်လဲၣ်န့ၣ် အဝဲတအဲၣ်ဒိးပာ်ဖျါဝဲ အတၢ်ပနီၣ်သ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်.
“အတမ့ၢ်ဘၣ်, ယတပာ်လီၤသုးဖဲတၢ်လီၢ်နီတတီၤဘၣ်. ယမ့ၢ်ပာ်လီၤဘၣ်ဖုးအီၤဒၣ်လဲာ်န့ၣ်, တၢ်လီၤတံၢ်တခါန့ၣ်မ့ၢ်ဝဲ ယတတဲနၤဘၣ်, နာ်သက့ ယတပာ်လီၤသုးဘၣ်.”
အဝဲစံးလၢ ယူအဲၣ်(စ်) သုးန့ၣ် ပာ်တၢ်ပညိၣ်လီၤဖဲ Iran ကီၢ် Kharg Island သုးအတၢ်ဖံးတၢ်မၤအလီၢ်သ့ၣ်တဖၣ်နာ်သက့န့ၣ် တမၤဘၣ်ဒိဘၣ်ထံးဝဲဒၣ် သိတၢ်သူၣ်ထီၣ်ဆီလီၤတၢ်ဖံးတၢ်မၤအလီၢ်နီတဆဲးဖိဘၣ်.
“အကခွဲသိၣ်ခွဲပျီကွံာ်တၢ်ခဲလၢာ်နာ်သက့န့ၣ် အတပၣ်ဒီး သိပီၤဘိ သ့ၣ်တဖၣ်ဘၣ်. ပပာ်တ့ၢ်ဃာ်ဝဲဒၣ် သိပီၤဘိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤ ခီဖျိလၢ တၢ်ကသူၣ်ထီၣ်က့ၤ သိပီၤဘိသ့ၣ်တဖၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ် ကယံၤဝဲလၢအနံၣ်အါမး, ဒ်သိးလၢသုသ့ၣ်ညါအီၤအသိးန့ၣ်လီၤ.”
အမ့မ့ၢ်ဒ်အံၤနာ်သက့န့ၣ်, Washington အံၤ အိၣ်ကတဲာ်ကတီၤအသးလၢ တၢ်ကဒုးယံၤထီၣ် တၢ်သဘံၣ်သဘုၣ်အံၤအဂီၢ်န့ၣ်လီၤ.
လၢတၢ်မၤစၢၤတၢ်ဒုးတၢ်ယာ်အံၤအဂီၢ် Pentagon—ကီၢ်အမဲရကၤသုးဝဲၤလီၢ်ခိၣ်သ့ၣ် ဃုအါထီၣ်ဝဲ ယူအဲၣ်စ်ဒီလၣ် ၂ဝဝ ဘံလယၢၢ် — လၢအလီၤလၢဝဲဒၣ် အီစထြ့လယါဒီလၣ် ၂၈ဝ ဘံလယၢၢ်န့ၣ်လီၤ.
ကီၢ်ခိၣ် Trump စံးဝဲဒၣ် တၢ်အိၣ်သးန့ၣ် လိၣ်လၢတၢ်ကဘၣ်မၤအီၤဒ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“ပဃ့ထီၣ်တၢ်အံၤ တၢ်ဂ့ၢ်တၢ်ကျိၤသ့ၣ်တဖၣ် အိၣ်အါန့ၢ်လၢ ပတဲဘၣ်ဃး Iran အဂ့ၢ်န့ၣ်လီၤ. ဟီၣ်ခိၣ်အံၤတၢ်ဂၢၢ်တၢ်ကျၢၤတအိၣ်ဘၣ်, ဒီး သုးတၢ်ပီးတၢ်လီ, ကျိစုကဝဲၤသ့ၣ်တဖၣ် အဂံၢ်အဘါ အစိကမီၤန့ၣ် နဆိကမိၣ်အီၤလၢအဂ့ၢ်တလၢၤဘၣ်. ဘၣ်ဃးဒီးတၢ်အံၤန့ၣ် နမးတအဲၣ်ဒိးသ့ၣ်ညါအီၤဘၣ်.”
မ့မ့ၢ်ဖဲ Pentagon န့ၣ်, အမဲရကၤတၢ်ဒုးတၢ်ယာ်ဂ့ၢ်ဝီကိတိာ် Pete Hegseth စံးဝဲဒၣ်လၢ သိၣ်မှံၤသ့ၣ်တဖၣ်ကြၢးဘၣ်ဆီၣ်ထွဲဝဲတၢ်ဂဲၤလိာ်အံၤန့ၣ်လီၤ.
“ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဖျၢၣ်, မုၢ်ထီၣ်ခၢၣ်သး, ပယူရပၤသိၣ်မှံၤလၢအတသ့ၣ်ညါတၢ်ဘျုးတၢ်ဖှိၣ်ဘၣ်, ပနီၣ်ကစၢ်ဒၣ်ဝဲ တၢ်ကစီၣ်သ့ၣ်တဖၣ် ကြၢးတဲဘၣ်ဝဲ ကီၢ်ခိၣ် Trump တၢ်တမံၤ, လၢအမ့ၢ်— တၢ်ဘျုးန့ၣ်လီၤ. ကဘၣ်စံးဘျုးအီၤလၢအမ့ၢ် အအိၣ်ဒီးတၢ်သူၣ်ဒူသးဒူလၢ ကမၤပတုာ်ကွံာ် ထံကီၢ်လၢအသူၣ်ထီၣ် နျူချံယါတၢ်စုကဝဲၤသ့ၣ်တဖၣ် မ့တမ့ၢ် ကျဲးစၢးသူၣ်ထီၣ်ဝဲ ထံကီၢ်လၢအမၤတၢ်စုဆူၣ်ခီၣ်တကး လၢအကဖီၣ်ကမဲၤဝဲဒၣ်ဟီၣ်ခိၣ်ဒီဘ့ၣ်အံၤန့ၣ်လီၤ. ဘၣ်စံးဘျုးအီၤလၢ အမၤန့ၢ် ဟီၣ်ခိၣ်ဖျၢၣ်လၢအသဘျ့အံၤ အတၢ်ဖံးတၢ်မၤန့ၣ်လီၤ.”
